Do đó, thông qua làng Việt, ta có thể nhận diện được xã hội nông thôn đồng bằng sông Hồng trong lịch sử và hiện tại.Ý nghĩa đó khiến cho việc nghiên cứu về làng – xã dù không còn là[r]
Trang 1- i -
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA LỊCH SỬ -
NGUYỄN THỊ THANH HOA
HỘI ĐỒNG NIÊN: CÁC VAI TRÒ, KHUÔN MẪU VÀ
ỨNG XỬ TRONG XÃ HỘI NÔNG THÔN
ĐANG CHUYỂN ĐỔI (TRƯỜNG HỢP LÀNG QUAN ĐÌNH, XÃVĂN MÔN, HUYỆN YÊN
PHONG, TỈNH BẮC NINH
Chuyên ngành: Dân tộc học
Mã số: 60 22 70
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS LƯƠNG HỒNG QUANG
HÀ NỘI-2007
Trang 2- ii -
Lời cam đoan
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác
Hà Nội, ngày tháng năm 2007
Tác giả luận văn
Nguyễn Thị Thanh Hoa
Trang 3- iii -
Lời cảm ơn
Trước hết, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới PGS.TS Lương Hồng Quang, người thầy đã gởi mở cho tôi từ những ý tưởng ban đầu của luận văn, đặc biệt là các định hướng về lý thuyết và phương pháp nghiên cứu cũng như đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn
Tôi cũng gửi lời cảm ơn đặc biệt đến lãnh đạo và nhân dân thôn Quan Đình,
xã Văn Môn, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh về sự giúp đỡ nhiệt tình của họ trong quá trình nghiên cứu điễn dã của tôi tại đây
Tôi cũng trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo tại Bộ môn Dân tộc học, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã chỉ bảo, động viên khích
lệ và tạo điều kiện tốt nhất cho quá trình học tập của tôi tại đây
Luận văn này cũng không thể hoàn thành nếu không có những người thân trong gia đình và các bạn bè của tôi, những người bằng nhiều cách khác nhau đã giúp đỡ và động viên tôi trong suốt quá trình nghiên cứu của mình
Trang 43 Đối tượng, phạm vi, địa bàn nghiên cứu 10
4 Mục đích nghiên cứu và đóng góp của luận văn 10
5 Các khái niệm cơ bản và khung phân tích 11
6 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 17
CHƯƠNG 1: HỘI ĐỒNG NIÊN TRONG CƠ CẤU TỔ CHỨC LÀNG – XÃ CHÂU THỔ BẮC BỘ VÀ Ở LÀNG QUAN ĐÌNH Error! Bookmark not defined
1.1 Bức tranh chung trên châu thổ Bắc Bộ Error! Bookmark not defined 1.1.1 Làng Việt: khái niệm và cơ cấu tổ chức Error! Bookmark not defined 1.1.2 Hội Đồng niên trong làng - xã cổ truyền: đi tìm một mối liên hệ Error! Bookmark not defined
1.1.3 Những biến chuyển của làng - xã đương đại và sự phục hồi của HĐN
Error! Bookmark not defined
1.2 Một trường hợp cụ thể: Làng Quan Đình Error! Bookmark not defined
1.2.1.Tổng quan về làng Quan Đình Error! Bookmark not defined
1.2.1.1.Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên Error! Bookmark not defined
1.2.1.2 Lịch sử hình thành Error! Bookmark not defined
1.2.1.3 Cơ cấu dân cư Error! Bookmark not defined
1.2.1.4 Hoạt động kinh tế Error! Bookmark not defined
1.2.1.5 Các tổ chức xã hội Error! Bookmark not defined 1.2.1.6 Các sinh hoạt văn hóa cộng đồng Error! Bookmark not defined
1.2.2 HĐN ở làng Quan Đình Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 : HỘI ĐỒNG NIÊN: CÁC VAI TRÒ, KHUÔN MẪU Error!
Bookmark not defined
VÀ ỨNG XỬ Error! Bookmark not defined
Trang 5- v -
2.1 Những qui ước về tổ chức, các vai trò và ứng xử bên trong các HĐN Error! Bookmark not defined
2.1.1 Những qui ước về tổ chức HĐN Error! Bookmark not defined
2.1.2 Vai trò và ứng xử giữa các thành viên trong HĐN Error! Bookmark not defined
2.1.2.1 Các vai trò trong việc cộng cảm và tương trợ Error! Bookmark not defined
2.1.2.2 Vai trò cùng tổ chức các hoạt động vui chơi, giải trí Error! Bookmark not defined
2.1.2.3 Vai trò trong việc thoả thuận và kiềm chế mẫu thuẫn Error! Bookmark not defined
2.2 Hội đồng niên với cộng đồng làng Error! Bookmark not defined
2.2.1 Thể chế cộng đồng và các HĐN Error! Bookmark not defined
2.2.2 Vai trò của HĐN trong đời sống làng – xã Error! Bookmark not defined
2.2.2.1 Vai trò trong việc tổ chức hội làng Error! Bookmark not defined
2.2.2.2 Vai trò điều chỉnh các quan hệ xã hội thông qua dư luận xã hội
Error! Bookmark not defined
THÔN ĐANG CHUYỂN ĐỔI Error! Bookmark not defined 3.1 Phục hồi và biến đổi văn hoá truyền thống Error! Bookmark not defined 3.2 Mở rộng xã hội dân sự: Dân chủ cơ sở và phát huy năng lực tự quản Error! Bookmark not defined
3.3 Đa dạng hoá cấu trúc xã hội: sự phân hoá các nhóm xã hội và vai trò của cá nhân Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 19
Trang 7- vii -
DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ HÌNH VẼ
Khung phân tích
Hình 1.1: Thiết chế chính trị xã hội nông thôn năm 1945
Bảng 1.1: Cơ cấu dân cư làng Quan Đình theo giới tính
Bảng 1.2: Cơ cấu dân cư làng Quan Đình theo nghề nghiệp
Bảng 1.3: Thu nhập từ nông nghiệp, thủ công nghiệp và dịch vụ tại Quan Đình Bảng 2.1: Ghi chép về sinh hoạt ĐN (từ 1996 – 2002) của HĐN 1955
Bảng 3.1: Các đặc trưng cơ bản của xã hội nông thôn Việt Nam truyền thống và đương đại
Bảng 3.2: Các giá trị của xã hội nông thôn truyền thống và đương đại
Bảng 3.3: Nghề nghiệp và nơi làm việc của thành viên các HĐN
Trang 8- 1 -
PHẦN MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Cho đến hiện nay, dù đã trải qua một thời gian dài nhưng có lẽ những câu nói
của nhà dân tộc học Từ Chi vẫn còn nguyên giá trị khi ông cho rằng: “Hiểu được
làng Việt là có trong tay cơ sở tối thiểu và cần thiết để tiến lên tìm hiểu xã hội Việt nói riêng và xã hội Việt Nam nói chung, trong sức năng động lịch sử của nó, trong ứng xử cộng đồng và tâm lý tập thể của nó, trong các biểu hiện văn hoá của nó, cả trong những phản ứng của nó trước tình huống mà lịch sử đương đại đ ặt vào nó”
(Trần Từ, 1984, tr.12) Do đó, thông qua làng Việt, ta có thể nhận diện được xã hội nông thôn đồng bằng sông Hồng trong lịch sử và hiện tại.Ý nghĩa đó khiến cho việc nghiên cứu về làng – xã dù không còn là một chủ đề mới nhưng vẫn là một chủ đề quan trọng cho các nhà nghiên cứu bàn luận, nhất là trong bối cảnh làng – xã đang chịu sự tác động rất mạnh mẽ của công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá, đô thị hoá nông nghiệp – nông thôn
Vài thập kỷ trở lại đây, dưới tác động của quá trình đổi mới, các làng – xã đang có những thay đổi mạnh mẽ trên nhiều phương diện trong đó phải kế tới xu hướng phục hồi của các yếu tố truyền thống, đặc biệt là sự xuất hiện trở lại của hàng loạt các tổ chức phi quan phương
Trong lịch sử, các tổ chức phi quan phương là một phần cấu thành của cơ cấu
tổ chức làng – xã Các tổ chức này thể hiện các chiều cạnh quan hệ xã hội khác nhau của con người như nghề nghiệp, tuổi tác, giới tính, huyết thống… Mỗi loại hình tổ chức có một vai trò khác nhau đáp ứng các nhu cầu về văn hoá, xã hội, kinh tế… của người nông dân Các tổ chức này cũng chính là những cầu nối giữa các cá nhân với cộng đồng, là nơi truyền tải các giá trị và chuẩn mực, điều chỉnh những hành vi ứng xử của con người Không chỉ có vậy, trong tổng thể cơ cấu tổ chức, các
tổ chức phi quan phương không nằm ngoài mối quan hệ với các tổ chức quan
Trang 9- 2 -
phương Mối quan hệ giữa các hệ thống thiết chế này thể hiện mối quan hệ cơ bản trong lịch sử Việt Nam Đó là mối quan hệ giữa nhà nước và làng – xã Bởi vậy, cùng với quá trình lịch sử, các hình thức tổ chức này đã góp phần tạo nên những đặc trưng cơ bản của làng – xã, đồng thời nó cũng là nơi phản ánh tương đối rõ nét những xu hướng biến đổi diễn ra trong cộng đồng làng - xã tại mỗi thời điểm lịch
sử Với những ý nghĩa đó mà việc được phục hồi trở lại của hàng loạt các tổ chức phi quan phương truyền thống trong các làng xã đương đại sau một thời gian dài bị gián đoạn đang đặt ra cho các nhà nghiên cứu cũng như những nhà quản lý nhiều vấn đề đáng quan tâm
Mặt khác, song song với quá trình phục hồi các truyền thống văn hoá và tái lập
cơ cấu xã hội phi quan phương, các làng – xã châu thổ Bắc Bộ hiện nay đang trải qua một quá trình chuyển đổi mạnh mẽ dưới tác động của công cuộc công nghiệp hoá và hiện đại hoá Hai quá trình kể trên diễn ra đồng thời và có tác động lẫn nhau,
từ đó đặt ra nhiều vấn đề cho nhà nghiên cứu Mối quan hệ giữa cái cũ và cái mới, giữa truyền thống và hiện đại là những câu hỏi đặt ra từ hiện tượng quay trở lại của các tổ chức phi quan phương Liệu trong bối cảnh đương đại, vai trò và các khuôn mẫu của các tổ chức này có thay đổi như thế nào so với quá khứ? Đâu là những yếu
tố của truyền thống được bảo lưu và đâu là những yếu tố mới được bổ sung từ cuộc sống hiện đại? Qua mối quan hệ giữa các yếu tố cũ và mới đó thể hiện những xu hướng biến đổi gì đang diễn ra trong đời sống xã hội nông thôn hiện nay? Đồng thời, ở tầm mức cao hơn, việc nghiên cứu các tổ chức phi quan phương trong bối cảnh đương đại cho thấy những thay đổi đang diễn ra trong mối quan hệ hằng xuyên của lịch sử làng – xã, mối quan hệ giữa nhà nước và nhân dân? Và từ đó, đặt ra vấn
đề về trình độ phát triển của xã hội nông thôn hiện nay ra sao?
Từ những vấn đề nêu trên có thể thấy, nghiên cứu về những biến đổi của cơ cấu tổ chức làng – xã và những biến đổi trong vai trò, khuôn mẫu của các tổ chức xã hội phi quan phương sẽ góp phần vào tìm hiểu các động thái biến đổi của đời sống
xã hội nông thôn hiện nay Đây là một loại nghiên cứu cơ bản ở tầm vĩ mô, cần phải tiến hành trong một thời gian dài mới có thể trả lời cho vấn đề này một cách khái
Trang 10- 3 -
quát Tuy nhiên, nghiên cứu trong phạm vi một tổ chức xã hội cụ thể trong một khoảng không gian và thời gian nhất định cũng có thể cho thấy những biến đổi xã hội mang tính bộ phận đang diễn ra ở đây Những nghiên cứu trường hợp này nếu được đặt trong sự so sánh với các kết quả tại những không gian và thời điểm khác nhau, sẽ giúp ta thấy rõ hơn sự biến đổi qua thời gian của xã hội làng – xã trong quá trình đổi mới và phát triển
Trong số các tổ chức phi quan phương được phục hồi hiện nay, hội đồng niên (HĐN) được coi là một nhân tố nổi bật Tổ chức này có mặt tại nhiều làng – xã nông thôn vùng châu thổ Bắc Bộ, nhất là ở các tỉnh Bắc Ninh, Hà Tây, Hải Dương, Hưng Yên, Hà Nam, Nam Định…, thu hút một bộ phận đông đảo người dân tham gia Thông qua việc nghiên cứu đối tượng cụ thể này, có so sánh, đối chiếu một phần với các tổ chức khác, tác giả mong muốn tìm hiểu một cách sâu sắc về quá trình vận dụng các yếu tố truyền thống vào đời sống đương đại của người dân làng – xã hiện nay Qua đó có những cứ liệu cụ thể để hiểu rõ hơn những xu hướng biến đổi của các tổ chức phi quan phương nói riêng và đời sống xã hội nông thôn nói chung trong quá trình chuyển đổi hiện nay
Nghiên cứu về các HĐN được thực hiện tại làng Quan Đình, xã Văn Môn, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh, một làng nằm trong vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc, tiếp giáp với Thủ đô Hà Nội Với vị trí này, làng Quan Đình nằm trong khu vực chịu sự tác động mạnh mẽ của xu thế công nghiệp hoá, hiện đại hoá và đô thị hoá Làng trở thành tâm điểm của sự va đập giữa các yếu tố cũ và mới, giữa cái truyền thống và cái hiện đại Điều này đã dẫn tới những thay đổi sâu sắc trong đời sống xã hội nơi đây, thể hiện ở sự đa dạng trong kết cấu xã hội và cấu trúc văn hoá của làng Trong bối cảnh như vậy, các HĐN đã được phục hồi và nở rộ với số lượng lớn ở Quan Đình trong những năm vừa qua, đảm nhận nhiều chức năng xã hội được cộng đồng công nhận Thông qua HĐN, chúng ta có thể hiểu được các ứng xử của người nông dân đương đại với truyền thống và khả năng thích ứng của họ đối với đời sống đương đại Thực tế này và những nhu cầu nghiên cứu đặt ra ở phần trên đã
Trang 11- 4 -
khiến tác giả quyết định lựa chọn các HĐN tại Quan Đình làm đối tượng nghiên cứu cho luận văn của mình
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Vấn đề làng - xã là vấn đề rất được quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong
và ngoài nước thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như Dân tộc học, Sử học, Xã hội học, Kinh tế học… Các tác phẩm của các nhà khoa học này với nhiều cách tiếp cận khác nhau đã tạo nên một kho tư liệu khá phong phú về làng – xã Về đại thể, có thể chia các công trình nghiên cứu này thành hai nhóm Nhóm thứ nhất là các nghiên cứu về làng - xã truyền thống, và nhóm thứ hai là các công trình nghiên cứu về sự biến đổi của làng – xã hiện tại
Các công trình nghiên cứu về làng – xã truyền thống đã được thực hiện từ rất sớm bởi các nhà nghiên cứu người Pháp như P.Ory (1894), Y.Henry (1932), C.Briffault (1939), P.Gourou (1936)… sau đó là học giả người Việt như Phan Kế
Bính với Việt Nam phong tục (1915), Đào Duy Anh với công trình Việt Nam văn
hoá sử cương (1938), Nguyễn Văn Huyên với các tác phẩm được in trong Góp phần nghiên cứu văn hoá Việt Nam (1995),… các công trình này cho ta hiểu được những
nét đại cương về xã hội Việt Nam và truyền thống văn hoá Việt Nam trong lịch sử Đây là những công trình khảo cứu, mô tả khá đầy đủ về các lĩnh vực trong đời sống
xã hội Việt Nam cổ truyền Những nghiên cứu này cung cấp nguồn tư liệu rất giá trị
để có thể hình dung được bối cảnh xã hội Việt Nam cổ truyền
Bên cạnh những công trình mang tính khảo tả các làng – xã trên những nét đại cương, còn có những công trình nghiên cứu về quá trình biến đổi của làng – xã trong lịch sử sau khi các ngành khoa học xã hội được xây dựng trên quan điểm mác
xít Thuộc nhóm công trình này phải kể đến Xã thôn Việt Nam (1959) của Nguyễn Hồng Phong, Nông thôn Việt Nam trong lịch sử (1977,1978), Nông dân và nông
thôn Việt Nam thời cận đại (1990, 1992) do Viện Sử học phát hành; Thiết chế làng -
xã cổ truyền và quá trình dân chủ hoá hiện nay ở nước ta (1992) của Vũ Minh
Giang… Những công trình này không hẳn chỉ quan tâm đến các vấn đề của làng -
Trang 12những làng - xã cụ thể như Hải Vân - một xã ở Việt Nam, Đóng góp của xã hội học
vào việc nghiên cứu những sự quá độ (2001) của F.Houtart và G.Lemercinier - là
hai tác giả người Bỉ, Làng Nguyễn (1994) của Diệp Đình Hoa và nhiều công trình
nghiên cứu khác Đặc biệt trong số các công trình nghiên cứu chuyên sâu về một làng, phải kể đến các công trình của các nhà nghiên cứu nước ngoài với cách tiếp cận nhân học đã phân tích rất tỉ mỉ và sâu sắc về đời sống làng Việt Đó là các tác
phẩm Cuộc cách mạng ở làng, truyền thống và sự chuyển đổi ở miền Bắc Việt Nam,
1925 – 1988 (Revolution in the village, Tradition and Transformation in North Vietnam, 1925-1988) (1992) của Hy V.Lương, hay Làng Việt đối diện tương lai, hồi sinh quá khứ (2007) của John Kleinen… Nhóm những công trình này là những
nghiên cứu chuyên sâu về các làng - xã cụ thể, và qua đó không chỉ cung cấp những
cứ liệu, những dẫn chứng hữu ích cho các nhà nghiên cứu mà còn có những kiến giải mới về làng – xã Việt, về sự phát triển khá đa diện, phức tạp của làng – xã Việt Nam trong truyền thống và trong giai đoạn hiện nay
Bên cạnh các nghiên cứu trường hợp là những nghiên cứu mang tính khái quát, định hướng về sự phát triển nông thôn đương đại trong đó làng - xã là một đơn
vị xã hội cơ bản Về xu hướng này phải kể đến những nghiên cứu như đề tài
KX07-05 về Những đặc trưng và xu thế phát triển của cơ cấu xã hội đang đổi mới 1995), đề tài KX 07-02 về Các giá trị truyền thống và con người Việt Nam hiện nay (1991-1995), đề tài cấp Bộ Văn hoá nông thôn trong phát triển (1996-1998) do
(1991-Viện Nghiên cứu Văn hoá Nghệ thuật (nay là viện Văn hóa – Thông tin) tiến hành,
công trình Tác động của quá trình đổi mới tới các quan hệ xã hội cơ bản trong làng
- xã đồng bằng Sông Hồng (1996-1998) do Tô Duy Hợp chủ biên, Luận cứ khoa
Trang 13- 6 -
học cho việc điều chỉnh chính sách xã hội nhằm phát triển nông nghiệp, nông thôn Việt Nam ngày nay (2000-2001) của Tô Duy Hợp và các cộng sự, Đề tài nhà nước
KX 05-02 Đời sống văn hóa và xu hướng phát triển văn hóa vùng nông thôn đồng
bằng sông Hồng và sông Cửu Long trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá
(2001-2005) do Viện Văn hoá – Thông tin chủ trì……Nhóm công trình này cung
cấp những tri thức về thực trạng của xã hội nông thôn đang chuyển đổi và đặt ra những vấn đề ở bình diện chính sách, chiến lược phát triển nông thôn đương đại
Như vậy, các công trình nghiên cứu về làng – xã truyền thống và đương đại được thực hiện trong nhiều năm qua đã mang lại những nguồn tài liệu phong phú và
có vai trò quan trọng trong việc cung cấp các dữ kiện chung về đời sống làng xã Trong số các công trình viết về làng xã nói chung kể trên, ít nhiều cũng đã đề cập đến khía cạnh cơ cấu tổ chức của làng xã và các tổ chức phi quan phương Tuy nhiên, việc phân tích tỉ mỉ và hệ thống về các cơ cấu tổ chức làng – xã và các tổ chức phi quan phương chỉ được bắt đầu vào đầu thập kỷ 80, đặc biệt là với công
trình Cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở Bắc Bộ (1984) của cố học giả Từ
Chi Tác phẩm cung cấp cho chúng ta một cái nhìn khá cụ thể, sinh động, về tổ chức giáp, về cơ cấu tổ chức, chức năng, cách thức vận hành, những tác động của nó trong đời sống làng Việt cổ truyền và đối với chính những thành viên trong lòng nó Tác phẩm còn đưa ra những luận giải rất khoa học về phe, giáp, về phường, hội cùng những cung cách vận hành của chúng Tác giả không chỉ dừng lại ở việc mô tả các tổ chức mà tập trung vào việc nghiên cứu các tổ chức truyền thống từ phương diện lý luận, trong đó đề cập đến khía cạnh vai trò của các tổ chức xã hội đối với đời sống cộng đồng Có thể coi đây là những viên gạch đầu tiên - những viên gạch khá vững chắc, đặt nền móng cho các công trình nghiên cứu tiếp theo về cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở đồng bằng Sông Hồng Sau này, tác phẩm này được biên soạn lại cùng với các công trình nghiên cứu khác của học giả Từ Chi trong
cuốn chuyên khảo Góp phần nghiên cứu văn hóa và tộc người (2003)
Tiếp ngay sau đó, cuốn Lệ làng phép nước (1985) của Bùi Xuân Đính đã ra
mắt giới khoa học Đây là tác phẩm nghiên cứu chuyên sâu về lệ làng cổ truyền Việt
Trang 14- 7 -
Nam từ tất cả các góc độ của nó, thông qua các bản hương ước cổ, ở tác phẩm này, các tổ chức xã hội cổ truyền được thể hiện ở một góc độ khác, thông qua những quy ước liên quan tới cơ cấu tổ chức và các quan hệ xã hội trong làng xã của hương ước:
về việc lập ra các tổ chức trong làng, chức năng, quyền hạn và lề lối làm việc của từng tổ chức cũng như của các thành viên trong đó, từ ngõ, xóm, dòng họ đến giáp, phe, phường, hội…
Năm 1991, tập thể tác giả của Viện Kinh tế học thuộc Viện Khoa học Xã hội
Việt Nam đã cho ra đời cuốn chuyên khảo Ảnh hưởng của các yếu tố truyền thống
đối với tổ chức sản xuất nông nghiệp, trong đó diễn giải về các hình thức hội, họ cổ
truyền trong nông thôn (mà các tác giả cuốn sách gọi là các hình thức tín dụng cổ truyền trong nông thôn), cùng với mặt tích cực và hạn chế của chúng
Cùng với các tác phẩm trên, nhiều công trình nghiên cứu của GS Phan Đại Doãn đã góp phần quan trọng vào việc nhận diện rõ hơn các tổ chức xã hội truyền
thống cũng như sự vận động của nó, tiêu biểu là cuốn Làng xã Việt Nam một số vấn
đề kinh tế - văn hóa - xã hội (1992) Xuất phát từ góc độ lịch sử, xã hội học gắn với
thực tiễn nước ta và kinh nghiệm của các nước, nội dung cuốn sách đã tập trung phân tích những vấn đề chính thuộc làng xã Việt Nam, từ truyền thống đến hiện đại,
từ kết cấu kinh tế đến kết cấu văn hóa, xã hội Tiếp đến, tác giả lại biên soạn cuốn
Mấy vấn đề về văn hóa làng xã Việt Nam trong lịch sử (2004) đã góp phần nhận
diện về kết cấu cộng đồng làng - xã truyền thống đồng bằng sông Hồng và ảnh hưởng của nó trong nông thôn ngày nay
Gần đây nhất, các nghiên cứu về giáp của nhóm nghiên cứu do PGS.TS Lương Hồng Quang chủ trì đã cung cấp cho chúng ta những cách nhìn mới, cách xử
lý mới về đề tài các tổ chức xã hội cổ truyền, thông qua việc nghiên cứu tổ chức giáp trong làng xã vùng đồng bằng Sông Hồng, trên giả thiết cho rằng giáp là một tổ
chức có quyền lực cao hơn các tổ chức khác và không bình đẳng như các chiều tổ
chức khác trong làng xã và nó không mất đi hẳn mà tồn tại ở những dạng thức khác,
đó là các HĐN hiện nay và một vài dạng thức giáp còn lại tại một số làng hiện nay
Trang 15- 8 -
Bên cạnh các công trình nghiên cứu của các tác giả Việt Nam, còn phải kể
đến các nghiên cứu của các học giả nước ngoài Đáng chú ý là cuốn Làng ở châu
thổ sông Hồng: vấn đề còn bỏ ngỏ (2002) do Philippe Papin – Olivier Tessier chủ
biên cùng tập thể đông đảo các học giả trong và ngoài nước tham gia nghiên cứu Các nhà khoa học cũng đã bàn về nguồn gốc và bản chất của các tổ chức xã hội cổ truyền, mối quan hệ của chúng với cơ cấu tổ chức của làng Việt Đây là những tài liệu tham khảo có ích đối với các nhà nghiên cứu và các nhà quản lý về văn hóa trong bối cảnh hiện nay
Rõ ràng là, trong những năm qua việc nghiên cứu về làng Việt cổ truyền nói chung và về các tổ chức xã hội truyền thống của nó nói riêng, đã thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước Những công trình này đã góp phần bảo lưu được giá trị văn hóa truyền thống của làng xã Việt Nam trên các tài liệu thành văn Từ đó giúp cho chúng ta có một cách nhìn toàn diện về giá trị của các tổ chức xã hội truyền thống để phát huy thế mạnh, khắc phục những điểm yếu kém của chúng trong đời sống cộng đồng; góp phần xây dựng văn hóa làng xã Việt Nam “tiên tiến” nhưng vẫn thể hiện rõ bản sắc dân tộc
Nhưng các nghiên cứu trên vẫn còn thiếu một sự tập hợp đi sâu về các tổ chức xã hội phi quan phương, mới chỉ tập trung vào nghiên cứu một vài tổ chức quan trọng như giáp, hay mới chỉ đưa ra những khái quát chung về một số tổ chức như Hội Tư văn, Ban Khánh tiết và các tổ chức xã hội phi quan phương khác, đặc biệt là các HĐN chưa được chú ý nghiên cứu đúng mức
Cho đến nay, có thể nói chưa có một công trình nghiên cứu riêng biệt nào về các HĐN Tổ chức này chỉ được nhắc đến trong một số công trình của các nhà dân
tộc học, sử học… Đặc biệt, trong tác phẩm Cơ cấu tổ chức làng Việt cổ truyền ở
đồng bằng Bắc Bộ (1984), khi bàn về tổ chức giáp, tác giả Trần Từ đã đề cập một
cách sơ lược đến các HĐN và mô tả mối liên hệ giữa hai tổ chức này Sau này, HĐN cũng được nhắc đến trong các công trình của GS Phan Đại Doãn, của nhà dân tộc học Diệp Đình Hoa mà chúng tôi đã đề cập đến ở phần trên Tuy vậy, trong các tác phẩm này, HĐN chỉ được nhắc đến với tư cách là một loại hình tổ chức xã hội
Trang 16- 9 -
phi chính thống ở làng xã cổ truyền.Việc mô tả tổ chức này chỉ dừng lại ở khía cạnh
cơ cấu tổ chức và nguyên tắc hoạt động của nó
Những năm gần đây, cùng với sự phát triển trở lại của các HĐN, các công trình nghiên cứu về làng – xã đương đại cũng đã nhắc đến tổ chức này, điển hình
trong công trình Sự biến đổi của làng – xã Việt Nam ngày nay ở đồng bằng sông
Hồng (2000) của nhóm tác giả Tô Duy Hợp, Lương Hồng Quang… Ở nghiên cứu
này, các tác giả không chỉ mô tả về các HĐN mà còn đặt ra các vấn đề về sự biến đổi của loại hình tổ chức này từ truyền thống đến hiện tại Tuy nhiên, việc đề cập đến các HĐN cũng chỉ chiếm một dung lượng rất nhỏ bé trong nội dung của cuốn sách này
Như vậy, thực tế nghiên cứu trong những năm qua cho thấy, tư liệu về các HĐN không có nhiều, nhất là các HĐN ở thời điểm hiện tại Việc đề cập đến tổ chức này trong các công trình nghiên cứu từ trước đến nay còn khá mờ nhạt và thiếu
- Cộng đồng làng - xã đóng vai trò quan trọng trong suốt tiến trình lịch sử phát triển của đất nước và điều này vẫn tiếp nối trong hiện tại và tương lai
- Làng - xã đương đại đang đứng trước những thay đổi trên hầu hết các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá Điều này đặt làng - xã trước những vận hội mới đồng thời cũng là những khó khăn, trở ngại không dễ vượt qua
- Các tổ chức phi quan phương là một phần quan trọng trong cơ cấu tổ chức của làng – xã, góp phần tạo nên những đặc trưng về văn hoá, xã hội của làng –
xã, Cũng như các thành tố khác, các tổ chức phi quan phương tại các làng – xã cũng