Vautrin đã đúc kết với Rastignac: nêu như anh muốn được coi như mình đang sông ở Paris, anh cần phải có ba con ngựa, xe ngựa mui trần hai chỗ ngồi dùng ữong các buổi sáng, mộ[r]
Trang 1GIỌI NUOC MẮT PHẢN CHIẾU TÂN KỊCH PARIS
TRONG "Tẩu THUYẾT LÃO G O m r iủ k HONORÉ DE BALZAC
TS Nguyễn Thùy Linh*
Tóm tắt
Trong khoảng nửa năm nữa, vào giữa năm 2014, một hội thảo quốc tế về H.Balzac sẽ được tổ chức tại Paris - Pháp Hội thảo trên sẽ
có sự góp mặt của những chuyên gia Văn học Pháp và chuyên gia về Balzac hàng đầu của Việt Nam như nhà nghiên cứu Lê Hồng Sâm, nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào Những vấn đề đặt ra từ tác phẩm của Balzac luôn mang tính thời sự Nhiều vân đề đặt ra từ tiếu
thuyết Lão Goriot: mối quan hệ gia đình bị rạn võ; thói vô cảm của
con người hiện đại; sự băng hoại về đạo đức trong xã hội kim tiền; niềm khao khát của một bộ phận thanh niên tỉnh lẻ muôn bưóc chân vào xã hội thượng lưu Paris
Đến với tác phẩm của Balzac, người đọc bắt gặp hình ảnh một Paris được nhà văn tái hiện với biê't bao sô' phận và khung cảnh khác nhau Paris hiện lên với tầ't cả dáng vẻ của nó, từ nét hào hoa, thanh lịch, cảnh sông nhung lụa và cả mặt trái của cuộc sông phồn hoa vói nhửng khư ổ chuột, những kiếp người nghèo khổ
Điều đặc biệt trong tiểu thuyết Lão Goriot là: có lẽ đây là tác phẩm
mà hình ảnh giọt nước mắt xuất hiện nhiều lần nhâ't Hầu như tẩt cả các
nhân vật trong Lão Goriot đều rơi lệ, từ người cha đến hai cô con gái, từ
mụ chủ quán trọ đến nhũng khách thuê, từ những quý bà cao sang bậc
nhất đến những người ở đáy cùng xã hội Lão Goriot là một thế giói thu
* Khoa Văn học, Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQGHN.
Trang 2Giọi nước mắt ph ản ch iếu tấn kịch Paris trong
nhỏ mà ở đó "người giàu cũng khóc" Và điều trùng hợp lí thú là mỗi lần giọt nước mắt xuâ't hiện là mỗi lần tác giả lại đưa ra những chiêm nghiệm, những triết lí về Paris và về cuộc đời
Vậy, việc xuâì: hiện với tần suất dày đặc hình ảnh giọt nước mắt
trong tiểu thuyết Lão Goriot có ý nghĩa đặc biệt gi? Tại sao có sự biện
diện song trùng: mỗi khi giọt nước mắt xuâ't hiện thì đổng thời tác giả lại đưa ra những nhận xét, chiêm nghiệm về Paris? Phải chăng cả một tấn kịch Paris đã được phản chiếu qua giọt nước mắt của các nhân vật
Đó là những vân đề đặt ra với người viết khi khảo sát tiểu thuyết Lão Goriot nói riêng và hệ thống tác phẩm của Balzac nói chung.
Từ khỏa: văn học Pháp, Balzac
*
"Cậu còn quá trẻ để hiểu rõ Paris"1 Đó là câu nói nửa khuyên nhủ
nửa răn đe của Vautrin khi nói với Rastignac trong tiểu thuyết Lão Goriot của Balzac Tuổi trẻ bồng bột, tuổi trẻ ngây thơ của Rastignac
giống như "một bông hoa bách hợp trong trắng", và kinh đô hoa lệ Paris quả là một vực thẳm bí mật thật khó lường
Được sáng tác năm 1834, Lão Goriot chiêm một vị trí quan trọng trong Tấn trò đời Khi tổng kết về các tiểu thuyết gia thế ki XIX, Jean cTOrmesson nhận định: “Không nghi ngờ gì nữa, Lão Goriot là tượng
trưng trung tâm những mảnh ghép tác phẩm Balzac Quán trọ Vauqueur nơi Rastignac thuê nằm ở ngã ba đường, nơi gặp gỡ, giao lộ
của những đường chéo của bộ Tấn trò đời"2 Ở đây, những phân tích sâu
sắc về bi kịch cá nhân và tấn tuồng xã hội được Balzac định vị trong không gian Paris thê' ki XIX Soi chiếu cả sân khâu vĩ đại của cuộc đời không phải bằng một tấm gương khổng lồ, cũng không phải bằng một ông kính vạn hoa thần kì, nhà văn đã dùng một hình ảnh độc đáo lặp đi lặp lại: giọt nước mắt Kê't đọng và phản chiêu qua giọt nước mắt vi
1 Honoré de Balzac, Lão Goriot, Xuân Dũng dịch, NXB Hội Nhà văn, 2007, tr.42.
2 Jean cĩOrmesson, Écrivnins et romanciers du XlXe siècle, NU éditions, 2001, tr.24.
510
Trang 3TS N guyễn Thùỵ Linh
diệu ây là cả đời sông vật chất sinh động và đời sông tinh thân phức tạp Chính chi tiết nhò đã làm nên nhà văn lớn
Với điểm nhìn của người kể chuyện toàn tri, Balzac mô tả trong tiểu thuyết này một Paris đây nưóc mắt
Nhũng giọt nươc mắt len vào mọi gương mặt, mọi cuộc đời Nưóc mắt giông như lây lan từ nhân vật này sang nhân vật khác, âm thầm
hay võ òa không kim chế Giọt nước mắt xuất hiện vói tần sô' liên tiếp,
là một cách truyền tải đầy ám gợi của Balzac về những thông điệp nhân sinh, xã hội, giúp người đọc nhận diện cuộc sôhg một cách đa chiều
"Nhất ỉà ở những nhân vật của Balzac, nước mắt được tìm thây bởi cao trào cảm xúc, nhiều đến nỗi cạn nguồn Đó là điều mà Esther Gobseck
đã nói với chúng ta: Ngọn lửa của nỗi đau đã hút cạn những giọt nươc mắt của tôi, đêm nay, tôi không thể nào khóc nổi"1 Tần sô' xuâ't hiện giọt nưóc mắt rất dày đặc Trên 60 lần Balzac miêu tả nhân vật khóc, với dung lượng là 346 trang nguyên bản2 Hầu như tất cả các nhân vật trong tác phẩm đều rơi lệ, từ người cha đến hai cô con gái, từ mụ chủ quán trọ đên những khách thuê, từ những quý bà cao sang bậc nhất đến những người ở đáy cùng xã hội Và điều trùng hợp lí thú là mỗi lần giọt nước mắt xuâ't hiện là mỗi lẩn tác già lại đưa ra những chiêm nghiệm, những triết lí về Paris và về cuộc đời
Thật ngạc nhiên khi Sylvie chứng kiến thấy giọt nưóc mắt của bà chủ quán trọ Vauqueur đầy thực dụng Bôn căn phòng trông hụt và mâ't năm khách ăn Bà ta sụp xuông và gần như khóc rông lên: "bất hạnh đã
giáng xuống đầu tôi rồi" Nguy cơ mất mối khách trọ đã khiêh điều hi
hữu xảy ra: Vauqueur bật khóc Đó là cao trào cảm xúc tù sự tính toán vật chất Trong quán trọ Vauqueur, nưóc mắt đã rơi trên má cô Victorine khi mọi người nhắc đến người cha Đó là giọt nước mắt của một tâm hổn hoàn toàn thánh thiện, một ngưòi con hiếu thảo Rô't cuộc là toàn những chuyện khủng khiếp nhất trên đời lẫn trong dòng nước mắt của cô gái đáng thương Đặc biệt, hai khách trọ khác là Goriot và Rastignac thì đã
1 Jean-Pierre Richarđ, Études sur le romantisme, Éditions du Seuil, 1999, tr.16.
2 Honoré de Balzac, Le Père Goriot, Éditions Kailash, 1996.
Trang 4Giọi nước mắt phản ch iếu tấn kịch Paris trong
khóc biết bao lần Sau khi cán đổ ăn bằng bạc, Goriot nước mắt giàniựa Nhà văn miêu tả con người khốn khổ ây lây tay lau nước mắt Nưócmắt Goriot đã rơi mỗi khi nhắc đên các con Cho đến lúc sắp chết, một giọt nước mắt chảy quanh mắt mà không sao rơi xuống được, nó làm mắt ông
cụ như có viền đỏ Goriot là nhân vật được miêu tả khóc nhiều nhất, aiộc đời ông đầy những muộn phiền, vì lúc nào cũng thiếu hụt sự quan tâm của con Chi khi bệnh tật và xót xa, phẫn nộ đã làm Goriot kiệt sức khi
đó nhân vật không khóc được nữa Người cha lúc nào cũng mong chờ được gặp con trước lúc ra đi đã không còn nước mắt để khóc, "suôi khô dòng lệ chờ mong tháng ngày" (Tản Đà) Goriot đã không thể thanh thản
ra đi Với nhân vật Rastignac, tâm hồn nhạy cảm sớm vâp phải những nghiệt ngã của cuộc sống đã khiên anh bao lần rơi lệ Giọt nước irắt tự vấn dâng trào khi Rastignac viết thư gửi về quê xin cầu viện và ahận được tiền của những người thân đã dành dụm đê’ gửi cho mình: bất giác những giọt nước mắt trào ra roi trên đôi gò má chàng trai, chàng đi lại trong phòng với nỗi chua xót dâng trào Hành động viết thư xin trợ cấp của Rastignac có thể ích kỉ, nhưng anh không hề là người vô tâm và bạc bẽo Nhân vật đã hiểu được sự tín cậy, tình yêu thương lớn lao và sự hi sinh mà những người thân dành cho mình Rastignac không cầm nổi nước mắt trước những đồ đạc chuẩn bị đám ma nghèo cho Goriot, chỉ có chiếc quan tài được phủ tấm ga giường màu đen, đặt trên hai chiêc ghế nhựa Đây là giọt nước mắt xót xa, ái ngại của Rastignac cho một người
tử tế phải ra đi trong cảnh bần cùng và qua loa như vậy, trong khi Goriot đáng được đối xử hơn như thế
Không chi những người nghèo trong quán trọ Vauqueur phải khóc,
mà "người giàu củng khóc"! Nước mắt của Delphine qua lời tự thú: trong con mắt mọi người, cô là người phụ nữ hạnh phúc nhâ't Paris nhưng trên thực tế lại là người đàn bà bất hạnh Đó là cuộc sông của những phụ nữ Paris: với vẻ bề ngoài xa hoa lộng lẫy, nhưng sâu thẳm trong tâm hổn chứa chan những điều muộn phiền lo lắng Như vậy cuộc sông đầy trăn trở, bất an, người trong cuộc cảm thây vô nghĩa và nhạt nhẽo Tất cả diễn ra như thói quen và bổn phận Đặc biệt là hình ảnh bà Beauséant đầm đìa nước mắt vì bị phụ tình Xã hội đẩy dôi trá nên người phụ nữ chi lén lau nước mắt, không dám cho người khác biết
512
Trang 5TS N guyễn Thùỵ Linh
nỗi buồn của mình, bời làm gì tổn tại sự cảm thông và sẻ chia Không có cách nào khác, bà Beauséant đành phải trôn chạy khỏi Paris để đi tìm chút bình an Người phụ nữ đó sông bằng niềm kiêu hãnh, khi Paris tước đi mất niềm kiêu hãnh thì không còn lí do xuâ't hiện "Rastignac ra
đi vào lúc khoảng năm giờ, sau khi nhìn thấy bà Beauséant ngồi trong chiếc xe hòm cúa minh, sau khi đã nhận lời chào vĩnh biệt thấm đẫm nước: mắt của nàng, điều đó đă chứng tò rằng những người ở tầng lóp cao quý nhâ't cũng không nằm ngoài quy luật của trái tim và cuộc sông của họ không phải là không có những điều phiền muộn như một vài kẻ
mị dân muôn làm cho mình tưởng như vậy"1 Lời bình luận ngoại đề của Balzac đã cho thấy sô' phận nghiệt ngã không coi ai là ngoại lệ Sự rút lui của bà chủ phòng khách nổi tiếng này giông như cú rớt thê thảm của xã hội Trên đỉnh cao của sự giàu sang, uy thế, sắc đẹp; nơi hội tụ tâ't cả những gì lấp lánh của Paris hoa lệ, nhưng rô't cục Paris đầy cạm bẫy đã đánh gục ngưòi phụ nữ kiều diễm đó Qua giọt nưóc mắt của bà Beauséant, Balzac cho chúng ta thây tiền bạc và danh vọng đâu phải đã đảm bảo cho người ta hạnh phúc Con mắt hiếu kì của Paris luôn thèm muốn có được vị trí như Beauséant, nhưng chính người trong cuộc lại phải rũ bỏ nó Khóc là khi nhân vật lắng mình lại, biên mâ't khỏi không gian phù hoa ổn ã, để sông vói cảm xúc thật của mình, còn trưóc mặt ngưòi khác vẫn 'Vui là vui gượng kẻo mà" đó thôi
Balzac còn dành miêu tả hai cuộc hội ngộ mà tất cả các nhân vật đểu bật khóc Cuộc hội ngộ đẫm nưóc mắt thứ nhất diễn ra giữa Rastignac, Goriot và Delphine trong ngôi nhà mà Goriot đã phải bán cả lợi tức của mình để thuê cho con gái mình hẹn hò vói người hàng xóm tôt bụng Cả ba nhân vật đều khóc vì hạnh phúc: Delphine và Rastignac được gần bên nhau, còn Goriot vì sung sướng khôn tả vì đã mang đên niềm vui cho Delphine Đây là một cảnh vui hiếm hoi trong cuốn tiểu thuyết này khi ai cũng được thỏa mãn nguyện vọng của mình Cuộc hội ngộ đẫm nước mắt thứ hai không may mắn như vậy, mà chi là giọt nước mắt tột cùng đau khổ: hai con gái Goriot tói nhà trọ Vauqueur để khóc lóc kể vói cha về nỗi bât hạnh của mình, còn người cha khóc vì bất
1 LÍỈO Goriot, sđd, tr.350.
Trang 6Giọi nước mắt p h ả n ch iếu tấn kịch Paris trong
lực không còn tiên cho con Tình huông được đẩy lên cao trào khi hai người con ích ki của Goriot si vả lẫn nhau do ai cũng đổ lỗi cho người kia đã bòn rút hết cùa cha Cảnh tượng đó là cú sốc trời giáng vượt qua khỏi sự chịu đựng của Goriot Giờ đây khi bản thân đã khánh kiệt, các con lại lâm vào đường cùng, ông mất đi ý nghĩa của cuộc đời Nỗi thông khổ và sự dằn vặt đã làm nhân vật kiệt sức Sau tình huống này Goriot đã gục ngã và chẳng bao lâu thì qua đời
Một câu hỏi đặt ra là: vì sao có tần sô' xuâ't hiện nhiều bất thường của giọt nước mắt như vậy? Cách viết quyết liệt của Balzac đã lựa chọn chi tiết này làm điểm nhâíi được điệp lại nhiều lần trong tác phẩm Đỉều
đáng quan tâm là trong Lão Goriot, mỗi lần giọt nước mắt xuẩt hiện
đồng nghĩa với chi sô' hạnh phúc lại giảm
Một vâh đề liên quan đến tiếu sử học cũng có thể là gợi ý cho việc
lí giải nguyên do nhà văn tái hiện bi kịch đầy nước mắt này Nhắc đên Paris, người ta nhớ tói Rue Raynouard, ở đó có ngôi nhà Balzac (la maison de Balzac) Balzac luôn ám ảnh về tình cha con, có lẽ do hoàn cảnh riêng của tác giả Nhà nghiên cứu Jean cTOrmesson cho rằng:
"Tinh cha con của tác giả Tân trò đời, với các nhân vật, theo một dạng
thức lặp đi lặp lại như một niềm khao khát"1 Bên cạnh đó, phương thức phản ánh bước đi của lịch sử qua các địa danh là môt lựa chọn của Balzac "Để diễn tả bước đi của lịch sử, Balzac đã chỉ ra những phong cảnh đã thay đổi như thế nào, những thành phô', nhỏ hoặc lớn, đã thay đổi như thế nào, thể hiện sự biến đổi xã hội: Provins, Nemours, Alenẹon, nhâ't là Paris"2 Những địa danh đã trờ thành cái nền ở đó Balzac phục dựng lại toàn cảnh xã hội Nhưng để nắm bắt được quy luật ngầm ẩn của Paris đâu có dễ dàng, bởi nơi đây thực sự là một miền đâ't hứa mênh mông mà những người sành sỏi nhâ't cũng chưa chắc đủ
tự tin đã khám phá được bao phần Balzac hoàn toàn không nói đến sự mênh mông về mặt địa lý, bởi cả tác phẩm chỉ quẩn quanh ở vài khu phô' Thậm chí sự di chuyển của Rastignac từ khu ổ chuột sang khu
1 Jean d'Ormesson, Ểcrivains et romanciers du XỈXe siècle, sđd, tr.29.
2 Madeleine Ambrière, Précis de litterature/mngaise du XIX siècle,Puf, 1990, tr.263.
Trang 7TS N guyễn Thùỵ Linh
thượng lưu cũng phần nhiều bằng đi bộ, vì anh không có đủ tiển thuê
xe ngụa Sự mênh mông khôn cùng ở đây chính là ở tính chất phức tạp hiện tổn trong đời sông nơi kinh đô hoa lệ này Người ta sẵn sàng hâ't cẳng nhau, chơi sò nhau, và bội bạc quay lung ngay chính vói người thân yêu ruột thịt của mình Bởi Paris là một đại dương thực thụ, khi anh ném vào đó một chiếc máy dò, anh sẽ không bao giờ đo nổi độ sâu
của nó Tác giả công trình Le roman f'rangais au XỈXe nhận xét: "Paris trong Tàn trò đời được quan niệm khi thì qua thế giói bên trong khi thì
qua vẻ bề ngoài, giông như địa điểm hư ảo và đặc thù - nơi mà tất cả có thế xảy ra"1 Quả đúng vậy, không một điều phi lí nào là không thể xảy
ra nơi đây Paris luôn được tái hiện cả bề ngoài lẫn quy luật ngầm ẩn Paris hiện lên vói tất cả dáng vẻ của nó, từ nét hào hoa, thanh lịch, cảnh sống nhung lụa và cả những khu ổ chuột, những kiếp người nghèo khổ Ông quay của Balzac xuâ't phát từ khu phô' nghèo của quán trọ bà Vauqueur để hướng ra phía Paris hoa lệ Nhũng con người cứ ẩn hiện trong sự xô cuốn của kiếp nhân sinh Hình ảnh giọt nưóc mắt ở đây phần lơn thể hiện sự cô đơn và bâ't lực Hiếm có giọt nước mắt của hạnh phúc và niềm hoan ca
Thông qua bản thân tác phẩm, người đọc có thể lí giải vấn đề này dựa trên cách mà Balzac tái hiện Paris - hình ảnh thu nhò của xã hội Pháp thế ki XIX, hay cách khác là giọt nươc mắt phản ánh sô' phận của
con người Trong Những diễn viên không tự biết2, tác giả giói thiệu những
nét đặc sắc cúa Paris theo kiểu sách cẩm nang hưóng dẫn Nhưng ở đây, Paris là nguổn cơn của nưóc mắt Không thể phủ nhận rằng trong
Lào Goriot, Paris được tái hiện với vẻ ngoài thật sinh động và hấp dẫn
Trong mắt cậu sinh viên tình lẻ, Paris có những gì mà cuôn hút mê hồn đến vậy? Balzac nhận diện ba hình ảnh tiêu biểu cho cuộc sông xa hoa của Paris: cỗ xe ngựa lấp lánh, thời trang và các phòng khách
An tượng đầu tiên cúa Rastignac là hình ảnh cỗ xe ngựa Điều này
đã trớ thành một vết đau khó phai trong lòng Rastignac khi cậu luôn
1 Rose Fortassier, Le roman ỷ'ranọais CÌU X ỉ Xe, Presses Ưniversitaừes de France,
1982, tr.48
2 Tân trò đời, tập 11, N XB Thế giới, 1999.
Trang 8Giọi nước mắt p h ản ch iếu tấn kịch Paris trong
trong tình trạng phải đi bộ, giầy luôn lấm bùn, và chi dám nhìn những chiếc xe phô trương cuộc sông xa hoa Để có được cái liếc nhìn của một người đàn bà Pạris thì trước hết phải có những chú ngựa khỏe mạnh, những bộ chế phục và tiền vàng nhiều Bên cạnh đó, trang phục cũng là một vấn đề được quan tâm hàng đầu, nói như Marcel Proust: "Trang phục mang linh hồn của một nền văn minh" Vautrin đã đúc kết với Rastignac: nêu như anh muốn được coi như mình đang sông ở Paris, anh cần phải có ba con ngựa, xe ngựa mui trần hai chỗ ngồi dùng ữong các buổi sáng, một xe hai chỗ ngồi dành cho các buổi tôi, những thứ đó phải tốn tất cả là chín nghìn phơ-răng, còn quần áo cũng sẽ phải tốn ba nghìn phơ-răng Chiếc áo không làm nên thầy tu, nhưng để hòa nhập vào Paris, trước hết anh cũng phải có được trang phục tươm tất cùng những thứ phù phiếm khác Chẳng thế mà Charles khi xuất hiện ở nhà ông Grandet
đã gây sự chú ý đặc biệt với những người ờ vùng quê, bởi anh ta mang tới bao nhiêu sự cầu kì của một tay Paris sành điệu: từng nếp áo, cái dao nạm ngọc, cái can cẩm tay Đặc biệt, Paris phồn hoa còn được hình dung qua các phòng khách, Qua hai lần viếng thăm phòng khách của hái quý
bà, Rastìgnac đã nghiên cứu được một bộ luật của riêng Paris mà không
có một trường nào dạy cả Nếu thuộc và ứng dựng nó tốt thì sẽ có được mọi điều mà mình mong muôn Đó chính là nơi mà Balzac gọi là "chiên trường của nền văn minh thượng lưu" Phòng khách được coi như nơi hội tụ của nền văn minh thượng lưu, nơi mà sự hiện diện là để phô trương địa vị, thanh thê' sắc đẹp và khẳng định đẳng cấp, nơi người ta có thể học được những bài học quý giá về cuộc sông
Nhưng tâ't cả những thứ đó: cỗ xe đẹp, bộ quẩn áo sang trọng, phòng khách xa hoa mới chỉ là một mặt của hiện thực Paris Balzac không dừng lại ở vẻ bề ngoài ấy, nhà văn muốn đi tìm bản châ't của xã hội, lí giải sô' phận con người
Chúng ta nhớ lại câu nói của Vautrin vói Rastignac: "Cậu C)n quá trẻ để hiểu rõ Paris" Người ta khóc bởi áp lực của cuộc sống ngẩn ẩn ở đây Đó là nơi chứa đây bí mật: mưu mô, gài bẫy, lật lọng, phin bội, ngoại tình Trong tình trạng đó thì tìm đâu được cảm giác bình yèru, mà chỉ còn là một cuộc sông bâ't an Mảnh đất mà ở đó những mong ;hiờ, hi vọng luôn kết cục là sự thâ't vọng cay đắng Việc Goriot có hai n;.gười
516
Trang 9TS N guỵễn Thùỵ Linh
con gái lây chổng giàu có củng là một bí mật đôi vói những người khách trọ, lúc đầu họ còn tưởng nhầm đó là tình nhân của ông Những hành động của Goriot cũng đầy bí mật: cán các đổ bạc, nhờ Christophe vác cả một túi nặng mang đến cửa hiệu để bán Tên Vautrin cũng sông với bí mật giấu kín thân phận tù khổ sai vượt ngục của mình Bao cuộc ngoại tình diễn ra trong bí mật Những bí mật Paris mà Balzac khai thác
dữ dội và phức tạp hơn so với Bí mật thành Paris (Les Mystères de París)
của Eugène Siie Các sô' phận đan bện vào nhau chồng chất, lớp lang Nhiều nhà phê bình đã nhận xét về cách khám phá hiện thực của Balzac Đã có nhiều cuốn sách công phu tìm hiếu lại hoàn cảnh xã hội, thời đại Balzac sông để hiểu hơn về tác phẩm của nhà văn này Chúng
ta không thể không nhắc đến cuôn Paris au temps de Baỉzac, trong đó có
nhận định đáng chú ý cho rằng: "Tất cả những bí mật của một thành phố lớn và những nét đặc thù của mỗi con phô' đều trở nên quen thuộc đối với nhà văn Ông đưa ra những miêu tả tuyệt vời nơi mà châ't thơ
pha trộn với hiện thực tầm thường như trong Lão Qoriot, ở đó ông
không những miêu tả phô' Neuve-Sainte-Genevière, phô' Mouffetard
mà còn dân dắt người đọc tói cửa hiệu của phố Saint-Denis, của phô'
Cour Batave mà ngày nay đã không còn nữa"1 Còn vơi tác giả cuốn Sur Bahac II - Paris à Vol d'Archange thi trong tác phẩm của Balzac, Paris có
hai tầng ý nghĩa: "Chúng ta nhận thấy rằng vói Balzac, Paris hình thành hai lóp: đời sông công khai - điều mà ai cũng biết và không cần tường thuật lại ở đây; và đời sông bí mật: cái được che giấu bên trong mỗi gia đình, phát triển trong sự phân nhánh tỉnh nhỏ, và tăng thêm những bí mật xã hội"2 Nhịp sông ở Paris như một guồng quay mãnh liệt cuốn ngưòi ta vào đó Sự phồn hoa của Paris có một sức mê hoặc khó cưởng Người ta còn khóc vì cô đơn, bởi Paris là nơi ngự trị của thói vô cảm, lạnh lùng đến tàn nhẫn Không ai nhọc công xác minh xem những bất hạnh của ngưòi khác là thật hay giả Mỗi người đều có một sự dửng dưng trộn lẫn vói việc không tin tưởng đôì với người khác Nó cho thấy
1 Marc Gaillarđ, Paris au temps de Balzac, Les Presses Prancilianies, 2001, tr.7.
2 Michel Butor, Paris à Vol d'Archange - improvisations sur Balzac ỉỉ, Éditions de
la Différence, 1998.
Trang 10Giọi nước mắt phản ch iếu tấn kịch Paris trong
sự bâ't lực trong việc chia sẻ nỗi đau khổ của họ Thành ra, chỉ còn ]ại giữa họ những quan hệ về cuộc sông máy móc, môt bộ bánh xe không tra dầu Tất cả đều tỉnh bơ đi thẳng trên đường phô' trưóc một nguòi
mù, nghe kể chuyện về một người bâ't hạnh không chút cảm xúc và họ lạnh lùng trưóc cả cảnh hâp hôì kinh hoàng nhất Thói vô cảm đã trở thành căn bệnh trầm kha của xã hội Có thể do kênh kiệu, có thể do feh
kỉ, sự vô cảm đã đóng băng mỗi cá nhân trong ốc đảo riêng của mình Nhu cầu sẻ chia giửa người với người là một điểu xa xỉ Tiêu biêu cho thói vô cảm là thói quen ứng xử của những khách trọ sau khi Gorỉot chết Lúc mà Eugène và Bianchon ăn xong, tiếng động của thìa và dĩa, tiếng cười đùa trong các câu chuyện, những thái độ khác nhau của những kẻ háu ăn và vô tâm, sự vô tâm của họ đã làm cho Bianchon và Eugène cảm thấy ghê sợ Không chi ngự trị ở những con người kênh kiệu trong những phòng khách sang trọng, sự vô tâm ích kỉ còn ngập tràn ở những người dân bình thường trong quán trọ nghèo Nó trở thành xu hướng chung của toàn xã hội Nó khiến những người có lương tri cảm thây phẫn nộ Khi còn sông, Goriot đã phải hứng chịu những trận cười mỉa mai cùng cái nhìn xoi mói của những người xung quanh
và đến khi chết cũng nhanh chóng bị họ quên lãng Một người yếm thế thì đùng mong được vực dậy và tiếp sức ở Paris, nơi kẻ mạnh thường lấn át kẻ yếu, sự tương thân tương ái rất hiếm hoi Paris còn là nơi ngự trị cách sống gấp, ăn xổi, thiêu nền tảng vững chắc và hời hợt: Đôì với những người này, cuộc sông muôn màu muôn vẻ của những người ở Paris làm cho họ quên ngay mọi chuyện sau khi ra khòi phô' Neuve- Sainte-Geneviève, ngay cả người đàn ông khổ sở mà họ đang cười nhạo Tính vô tâm của nhửng kẻ ích kỉ ở Paris là mỗi buổi tối họ đều cần đến những miếng mổi khác nhau để xâu xé mổ xẻ Người ta lây nỗi bâ't hạnh của người khác làm chuyện phiếm, làm niềm vui
Người ta khóc vì vỡ mộng trước một Paris phù phiếm, tẩm thường,
nhỏ nhen Rastignac sau khi nghe Vautrin nói về nhũng "mánh" để tổn tại
ở Paris, cũng nhận thây rằng: “Thế thi thành phố Paris của các ngài thật đen tôi và bẩn thiu"1 Khi tâm hổn còn mang sẵn nét ngây thơ trong trắng
1 Lão Goriot, sả d , tr.64.
518