Tăng cường hiệu quả công tác Thanh tra tại chỗ của Thanh tra ngân hàng nhà nước đối với các ngân hàng thương mại nhà nước

Hiện nay, Thanh tra Ngân hàng Nhà nước Việt Nam vẫn chưa hoàn thiện quy trình thanh tra tại chỗ và sổ tay thanh tra tại chỗ riêng cho ngành ngân hàng; Các NHTM Nhà [r]

MỞ ĐẦU

Thời gian qua, Thanh tra Ngân hàng đã và đang áp dụng hai phương thức thanh tra là giám sát từ xa và thanh tra tại chỗ Trên thực tế, phương thức giám sát từ xa mới chỉ thực hiện được việc tổng hợp số liệu và cung cấp tình hình một cách chung nhất về hoạt động của các TCTD, hoạt động của Thanh tra Ngân hàng chủ yếu dựa vào phương thức thanh tra tại chỗ Mặc dù vậy, chất lượng và hiệu quả công tác thanh tra tại chỗ thời gian qua vẫn chưa thực

sự đáp ứng được yêu cầu của công tác quản lý đối với các TCTD trong điều kiện hiện tại của nền kinh tế Yêu cầu bức xúc đặt ra đối với Thanh tra Ngân hàng là phải tìm ra giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả của công tác thanh tra tại chỗ Chỉ có như vậy, Thanh tra Ngân hàng mới thực hiện được tôn chỉ của mình là đảm bảo an toàn hệ thống các TCTD, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền

Xuất phát từ những yêu cầu và đòi hỏi thực tế nêu trên, là một cán bộ

công tác trong ngành Thanh tra Ngân hàng, tôi chọn đề tài "Tăng cường hiệu quả công tác thanh tra tại chỗ của Thanh tra Ngân hàng Nhà nước đối với các Ngân hàng thương mại Nhà nước" để hoàn thành luận văn của mình,

với hy vọng đóng góp một phần vào công cuộc đổi mới hoạt động của ngành Ngân hàng nói chung và hoạt động Thanh tra Ngân hàng nói riêng

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về hiệu quả công tác thanh tại chỗ

của Thanh tra Ngân hàng đối với các tổ chức tín dụng

Chương 2: Thực trạng hiệu quả công tác thanh tra tại chỗ của Thanh

tra Ngân hàng đối với các Ngân hàng thương mại Nhà nước

Chương 3: Giải pháp tăng cường hiệu quả công tác thanh tra tại chỗ

của Thanh tra Ngân hàng đối với các Ngân hàng thương mại Nhà nước

CHƯƠNG 1

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HIỆU QUẢ CÔNG TÁC

THANH TRA TẠI CHỖ CỦA THANH TRA NGÂN HÀNG

TRUNG ƯƠNG ĐỐI VỚI CÁC TỔ CHỨC TÍN DỤNG

1.1 Những vấn đề cơ bản về công tác thanh tra tại chỗ của Thanh tra ngân hàng Trung ương

1.1.1 Khái niệm về thanh tra tại chỗ ngân hàng Trung ương

Thanh tra tại chỗ ngân hàng là phương thức thanh tra truyền thống được tiến hành bằng cách tổ chức các đoàn thanh tra tại nơi làm việc của đối tượng thanh tra và tại các tổ chức, cá nhân là khách hàng của TCTD thông qua việc kiểm tra trực tiếp các hồ sơ, tài liệu, sổ sách của từng lĩnh vực cần thanh tra

Từ đó, tiến hành kiểm tra đánh giá tình hình hoạt động kinh doanh của các TCTD ở tầm vi mô; kiểm tra, đánh giá việc thực hiện đúng các quy chế, quy định của ngành; kiểm tra tính hợp lệ, hợp pháp, tính đầy đủ của các hồ sơ khách hàng… trong một khoảng thời gian nhất định để đưa ra những kết luận, kiến nghị trên cơ sở những chứng cứ cụ thể, nhằm đưa hoạt động của TCTD

đi theo các mục tiêu quản lý đã xác định

1.1.2 Phân loại thanh tra tại chỗ ngân hàng

Căn cứ vào yêu cầu chỉ đạo công tác thanh tra gồm: Thanh tra định kỳ

hay thanh tra theo kế hoạch và Thanh tra đột xuất hay thanh tra theo vụ việc

Căn cứ vào quy mô và phạm vi của cuộc thanh tra đối với các TCTD gồm: Thanh tra pháp nhân TCTD; Thanh tra Trụ sở chính của TCTD và

Thanh tra chi nhánh, hoặc đơn vị phụ thuộc TCTD

Căn cứ vào nội dung thanh tra gồm: Thanh tra toàn diện các hoạt động;

Thanh tra một số mặt hoạt động và thanh tra theo chuyên đề nghiệp vụ cụ thể

Căn cứ vào hình thức tổ chức của đoàn gồm: Hoạt động thanh tra và hoạt

động kiểm tra

1.1.3 Sự cần thiết của công tác thanh tra tại chỗ ngân hàng Trung ương đối với hoạt động của các tổ chức tín dụng

* Sự cần thiết của công tác thanh tra trong hoạt động quản lý: Thanh tra

là công cụ để bảo vệ quyền lợi của Nhà nước và giai cấp; là một trong ba yếu

tố, ba khâu của hoạt động quản lý nhà nước; Thanh tra góp phần tăng cường pháp chế và kỷ cương xã hội

* Sự cần thiết của công tác thanh tra tại chỗ ngân hàng Trung ương:

Thanh tra ngân hàng, đặc biệt công tác thanh tra tại chỗ là công cụ để NHTƯ kiểm soát hoạt động các TCTD Đặc thù về kinh doanh ngân hàng rất cần phải

có tổ chức thanh tra chuyên ngành về lĩnh vực này để quản lý vĩ mô hoạt động các TCTD Từ đó, qua thanh tra giúp cho các TCTD hoạt động theo đúng kỷ cương pháp luật

1.1.4 Vai trò của công tác thanh tra tại chỗ ngân hàng Trung ương

Qua công tác thanh tra, Thanh tra Ngân hàng thực hiện việc xử lý theo phạm vi thẩm quyền được phép, hoặc kiến nghị với các cấp có thẩm quyền xử

lý các sai phạm về tiền tệ, tín dụng và ngân hàng của các TCTD Qua đó giúp các TCTD hạn chế được các rủi ro, đảm bảo được an toàn cho hệ thống, bảo

vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền Góp phần hoàn thiện các cơ chế, quy chế về hoạt động kinh doanh ngân hàng của các TCTD, cũng như các cơ chế quản lý của Nhà nước, của NHTƯ đối với các TCTD

1.1.5 Các nguyên tắc trong hoạt động thanh tra tại chỗ ngân hàng

Hoạt động thanh tra tại chỗ ngành ngân hàng phải đảm bảo theo ba nguyên tắc cơ bản sau: Nguyên tắc chỉ tuân theo pháp luật, chịu trách nhiệm

cá nhân trước pháp luật; Nguyên tắc bảo đảm chính xác, khách quan, công khai, dân chủ, kịp thời; Không một cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân nào được can thiệp trái pháp luật vào hoạt động của Thanh tra Ngân hàng

1.1.6 Mục tiêu hoạt động của thanh tra tại chỗ ngân hàngTrung ương

Các mục tiêu hoạt động của thanh tra tại chỗ ngân hàng Trung ương bao gồm: Đảm bảo tính an toàn hệ thống các TCTD, đảm bảo cho các TCTD hoạt động đúng kỷ cương pháp luật của Nhà nước; Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền; Thực hiện chức năng quản lý nhà nước của NHTƯ

về tiền tệ và hoạt động ngân hàng góp phần thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, ổn định tiền tệ

1.1.7 Nội dung công tác thanh tra tại chỗ ngân hàng Trung ương

Công tác thanh tra tại chỗ của Thanh tra ngân hàng Trung ương gồm các nội dung sau: Kiểm tra, đánh giá công tác điều hành lãnh đạo của TCTD (Đánh giá hoạt động của Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát; Tổng giám đốc (Giám đốc); Đánh giá về tổ chức và hoạt động của bộ phận kiểm tra, kiểm toán nội bộ) Kiểm tra kế toán và phân tích tài sản; Kiểm tra vốn của tổ chức tín dụng; Kiểm tra, đánh giá chất lượng tài sản “Có” (gồm các khoản cho vay; hoạt động chứng khoán; ngân quỹ; đối chiếu các tài khoản Nostro, Vostro; các khoản vốn, mua cổ phần và các tài sản “Có” khác); Kiểm tra các cam kết ngoại bảng; hoạt độmg kinh doanh ngoại tệ và lĩnh vực tài chính kế toán

1.1.8 Quy trình thanh tra tại chỗ của Thanh tra ngân hàng

Quy trình thanh tra tại chỗ ngân hàng gồm ba giai đoạn: Chuẩn bị thanh tra; Tiến hành thanh tra và Kết thúc thanh tra Bắt đầu từ việc chuẩn bị nội dung thanh tra và lực lượng tham gia Đoàn thanh tra; Ban hành các văn bản, thủ tục pháp lý cần thiết, thu thập các tài liệu có liên quan về tình hình của đơn vị sắp thanh tra và các tài liệu về nghiệp vụ; Tổ chức tập huấn nghiệp vụ; Lập kế hoạch thanh tra… Sau đó họp triển khai với đối tượng thanh tra để công bố Quyết định thanh tra, thống nhất chương trình kế hoạch triển khai cuộc thanh tra với đối tượng thanh tra; Nhận và tiến hành kiểm tra trực tiếp các hồ sơ, tài liệu có liên quan; Chất vấn đối tượng có liên quan để làm rõ

các nội dung thanh tra, đồng thời kiểm tra xác minh bên ngoài để củng cố

và có thêm căn cứ đánh giá kết luận các nội dung đã thanh tra Cuối cùng, căn cứ các báo cáo của Đoàn viên, Trưởng Đoàn thanh tra tổng hợp toàn bộ kết quả thanh tra và dự thảo kết luận thanh tra và thực hiện các công việc kết thúc Đoàn thanh tra

1.1.9 Công tác xử lý sau thanh tra

Công tác xử lý sau thanh tra do Cơ quan Thanh tra, giám sát thực hiện gồm các nội dung sau: Đôn đốc, theo dõi tình hình tiếp thu và thực hiện theo các kiến nghị thanh tra của TCTD được thanh tra, hoặc chi nhánh của TCTD được thanh tra Qua đó thực hiện các biện pháp quản lý trong phạm vi thẩm quyền của mình để chấn chỉnh, xử lý, buộc đối tượng thanh tra và các đối tượng có liên quan phải thực hiện nghiêm túc các kiến nghị của Thanh tra Báo cáo và tham mưu cho cấp có thẩm quyền thực hiện các biện pháp chấn chỉnh hoạt động của đối tượng thanh tra Cuối cùng là báo cáo và đề xuất với các cấp có thẩm quyền thực hiện việc chỉnh sửa, bổ sung hoặc ban hành mới các cơ chế, quy chế còn thiếu, hoặc không phù hợp được phát hiện ra trong quá trình thanh tra nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý của Nhà nước, của NHTƯ, của các ngành các cấp liên quan và của bản thân từng TCTD

1.2 Hiệu quả công tác thanh tra tại chỗ ngân hàng Trung ương

1.2.1 Quan niệm hiệu quả công tác thanh tra tại chỗ

Các hoạt động của các TCTD đều phải chịu sự kiểm tra, kiểm soát của Thanh tra Ngân hàng Công tác thanh tra tại chỗ đối với các TCTD nhằm mục đích chủ yếu là giúp đỡ các tổ chức này hoạt động đúng pháp luật, phát hiện các hành vi vi phạm của TCTD để yêu cầu các TCTD sửa chữa, bổ sung, hoàn thiện trên cơ sở đó để chỉnh sửa, bổ sung và hoàn thiện cơ chế quản lý

Do đó, công tác thanh tra tại chỗ chỉ đạt hiệu quả khi trong quá trình tiến hành thanh tra tại các TCTD, Thanh tra Ngân hàng kịp thời ngăn chặn, phát hiện và

xử lý các hành vi vi phạm pháp luật; phát hiện những sơ hở trong cơ chế quản

lý, chính sách, pháp luật để kiến nghị với cơ quan nhà nước có thẩm quyền các biện pháp khắc phục; góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước

1.2.2 Chỉ tiêu đánh giá hiệu quả công tác thanh tra tại chỗ

Hiệu quả của cuộc thanh tra không tính bằng giá trị hiện vật thu được sau một cuộc thanh tra mà là những biện pháp chấn chỉnh, sửa chữa và ngăn ngừa các sai phạm trong quản lý của đơn vị, là sự tác động tích cực đến quản lý vĩ

mô, bổ sung, sửa đổi hoặc ban hành cơ chế quản lý có giá trị ứng dụng, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế xã hội của quản lý vĩ mô Để công tác thanh tra tại chỗ đạt được hiệu quả cao nhất thì phải nâng cao được hiệu lực của cuộc thanh tra Hiệu lực cuộc thanh tra trước hết là những kết luận, kiến nghị, quyết định xử lý và các giải pháp sửa chữa do thanh tra đề ra được đối tượng thanh tra nghiêm chỉnh chấp hành Mặt khác, hiệu lực cuộc thanh tra còn thể hiện ở chỗ các cơ quan chức năng chấp thuận để tiến hành xử lý theo thẩm quyền một cách triệt để, nghiêm túc Từ đó, các cơ quan quản lý các cấp có thể rút ra từ kết luận cuộc thanh tra để có biện pháp điều chỉnh, bổ sung, sửa đổi quản lý vĩ mô Do vậy, để đánh giá chính xác hiệu quả công tác thanh tra tại chỗ cần căn cứ vào các chỉ tiêu sau:

Thứ nhất, Kết luận rõ được ưu điểm, khuyết điểm, sai phạm, với chứng cứ

chính xác, đảm bảo tính hợp lý, hợp pháp

Thứ hai, Quy rõ nguyên nhân, trách nhiệm của cá nhân, tập thể cùng các

vi phạm có căn cứ rõ ràng

Thứ ba, Quyết định xử lý hoặc kiến nghị xử lý và các giải pháp sửa chữa

sai phạm nhằm nâng cao hiệu quả quản lý của Nhà nước

1.2.3 Nhân tố ảnh hưởng tới hiệu quả công tác thanh tra tại chỗ

- Nhóm các nhân tố chủ quan gồm: Năng lực, trình độ nghiệp vụ ngân

hàng, nghiệp vụ thanh tra và ý thức đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ cán bộ Thanh tra Ngân hàng, đặc biệt là của các cán bộ làm Trưởng các Đoàn thanh tra; Lực lượng cán bộ tình hình biên chế cán bộ cho từng Đoàn thanh tra; Cách thức tổ chức, phương pháp tiến hành thanh tra; Nội dung thanh tra, khối lượng công việc của Đoàn thanh tra có cân xứng với thời gian tiến hành và lực lượng tham gia Đoàn thanh tra hay không; Chất lượng công tác xử lý sau thanh tra của Thanh tra Ngân hàng

- Nhóm các nhân tố khách quan gồm: Ý thức tuân thủ của các TCTD về

việc thực hiện các kết luận kiến nghị của thanh tra; Quy định của luật pháp về việc yêu cầu các đối tượng thanh tra thực hiện theo các kiến nghị của các Đoàn thanh tra, kiểm tra như thế nào, có chế tài bắt buộc hay không; Quy trình thanh tra tại chỗ, Sổ tay thanh tra tại chỗ để hướng dẫn các Đoàn thanh tra thống nhất thực hiện

CHƯƠNG 2

THỰC TRẠNG HIỆU QUẢ CÔNG TÁC THANH TRA TẠI CHỖ CỦA THANH TRA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM ĐỐI VỚI CÁC

NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI NHÀ NƯỚC 2.1 Khái quát về tổ chức và hoạt động của Thanh tra Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

* Tổ chức của Thanh tra Ngân hàng Nhà nước Việt Nam: Cơ cấu tổ chức

của hệ thống Thanh tra NHNN: Theo quy định tại các văn bản nêu trên, cơ cấu tổ chức của hệ thống Thanh tra Ngân hàng Nhà nước gồm: Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng và Thanh tra chi nhánh NHNN

* Hoạt động của Thanh tra Ngân hàng Nhà nước Việt Nam: Quyết định

số 83/2009/QĐ-TTg, ngày 27/5/2009 của Chính phủ quy định rõ về hoạt động của Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng, trong đó nêu cụ thể về đối tượng

và nội dung công tác thanh tra ngân hàng

2.2 Khái quát tình hình của các Ngân hàng thương mại Nhà nước trong thời gian qua

Đến năm 2009 hệ thống các NHTM Nhà nước của Việt Nam do NHNN giám sát, quản lý gồm có 06 NHTM: Ngân hàng thương mại cổ phần Công thương Việt Nam; Ngân hàng Nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam; Ngân hàng Đầu tư và phát triển Việt Nam; Ngân hàng thương mại cổ phần Ngoại thương Việt Nam; Ngân hàng Phát triển nhà Đồng bằng sông Cửu Long; Ngân hàng Chính sách xã hội Việt Nam

Nhìn chung, hệ thống các NHTM Nhà nước tuy ít về số lượng nhưng quy

mô và doanh số hoạt động lớn, phạm vi hoạt động rộng, kinh doanh mang tính đa năng, tổng hợp, vì vậy mà công tác thanh tra của Thanh tra Ngân hàng đối với các NHTM Nhà nước có những khó khăn, phức tạp hơn nhiều so với việc thanh tra các NHTM khác, đặc biệt là việc thực hiện thanh tra theo pháp nhân các NHTM Nhà nước

2.3 Thực trạng hiệu quả công tác thanh tra tại chỗ của Thanh tra Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

2.3.1 Tình hình chung

Hoạt động thanh tra tại chỗ được tiến hành định kỳ, dựa theo nội dung kế hoạch thanh tra đã được lập, hoạt động thanh tra tại chỗ sẽ được tiến hành tại một đơn vị cụ thể Nhìn chung các cuộc thanh tra được tiến hành theo đúng trình

tự, thủ tục quy định Chất lượng các cuộc thanh tra ngày càng được cải thiện; phát hiện được nhiều sai phạm của TCTD; các kết luận thanh tra dần được nâng cao về chất lượng, ban hành có cơ sở, căn cứ pháp lý; xác định được trách nhiệm

cá nhân, tập thể đối với các sai phạm của TCTD; từ đó đưa ra những kiến nghị

cụ thể, xác đáng Sau mỗi cuộc thanh tra, đã đánh giá những mặt tích cực trong quá trình thực hiện cơ chế của TCTD Đồng thời phát hiện không ít những thiếu sót, tồn tại trong việc thực hiện quy chế và những bất hợp lý trong quy chế hay việc TCTD có thể chậm trễ ban hành các văn bản hướng dẫn các quy trình, nghiệp vụ Trên cơ sở đó giúp TCTD điều chỉnh, bổ sung và hoàn thiện

2.3.2 Kết quả thanh tra tại chỗ của Thanh tra Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Đánh giá kết quả thanh tra tại chỗ của Thanh tra NHNN trong các nội dung sau: xây dựng và thực hiện kế hoạch thanh tra tại chỗ hàng năm; xác định nội dung thanh tra tại chỗ; các sai phạm được phát hiện qua thanh tra tại chỗ; tình hình hoạt động của các Đoàn thanh tra; công tác xử lý sau thanh tra Qua tổng hợp tình hình kết quả thanh tra giám sát trong ba năm (từ năm

2006 – 2008) cho thấy số lượng các cuộc thanh tra do Thanh tra Ngân hàng tiến hành tăng lên đáng kể Qua thanh tra, kiểm tra, Thanh tra Ngân hàng đã phát hiện và kịp thời kiến nghị các NHTM Nhà nước kịp thời chấn chỉnh Sang năm 2009 Thanh tra NHNN đã xây dựng được chương trình kế hoạch thanh tra mang tính tổng thể của khối thống nhất các NHTM Nhà nước để chỉ đạo toàn hệ thống Thanh tra Ngân hàng thực hiện Theo kế hoạch này, trong

năm 2009, toàn hệ thống Thanh tra Ngân hàng tập trung vào thanh tra trên cơ

sở rủi ro theo pháp nhân đối với hai NHTM Nhà nước là NHTM cổ phần Ngoại thương Việt Nam và Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam

Trong những năm gần đây việc xác định các nội dung thanh tra của Thanh tra NHNN đã đảm bảo bao quát và kiểm soát được toàn bộ các mặt hoạt động của NHTM Nhà nước Tuy nhiên, việc xác định nội dung thanh tra trong từng cuộc thanh tra còn quá rộng, chưa phù hợp với thời gian được phép tiến hành một cuộc thanh tra

Qua các cuộc thanh tra tại chỗ từ năm 2006 -2008, Thanh tra Ngân hàng

đã phát hiện ra nhiều sai phạm, tồn tại của các NHTM Nhà nước để từ đó yêu cầu các NHTM khắc phục, sửa đổi và đưa ra các biện pháp xử lý, thu hồi, xử phạt vi phạm hành chính đối với các NHTM, đồng thời kiến nghị với các cơ quan có thẩm quyền ban hành, bổ sung, sửa đổi các văn bản liên quan đến hoạt động ngân hàng cho phù hợp với thực tế

Nhìn chung trong thời gian từ 2006 đến 2008, hoạt động Thanh tra Ngân hàng đã có nhiều chuyển biến và đổi mới trong cách thức làm việc và chất lượng công tác Tuy nhiên, trong quá trình triển khai kế hoạch công tác vẫn còn những tồn tại khiến công tác thanh tra tại chỗ ngành ngân hàng chưa thực

sự phát huy được vai trò quản lý vĩ mô đối với các NHTM Nhà nước Thời gian qua, toàn hệ thống Thanh tra Ngân hàng đã đầu tư khá nhiều thời gian, lực lượng vào việc thanh tra đối với các NHTM Nhà nước, nhưng hiệu quả công tác thanh tra tại chỗ của Thanh tra Ngân hàng vẫn chưa cao, chưa đáp ứng được yêu cầu của công tác quản lý Vì vậy cần tìm ra được các nguyên nhân gây ảnh hưởng để có được các giải pháp khắc phục kịp thời nhằm nâng cao hiệu quả của công tác thanh tra tại chỗ đối với các NHTM Nhà nước