Phân tích và xây dựng mô hình khuyến khích người sử dụng chia sẻ dữ liệu dựa trên lý thuyết trò chơi

Do đó, để có được cái nhìn cụ thể nhất, tôi đã quyết định chọn đề tài “Phân tích và xây dựng mô hình khuyến khích người sử dụng chia sẻ dữ liệu dựa trên lý thuyết trò chơi” và áp dụng và

ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP HCM

TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA

CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA –ĐHQG -HCM

Cán bộ hướng dẫn khoa học : TS Trần Minh Quang

Cán bộ chấm nhận xét 1 : PGS TS Vũ Thanh Nguyên

Cán bộ chấm nhận xét 2 : TS Lê Lam Sơn

Luận văn thạc sĩ được bảo vệ tại Trường Đại học Bách Khoa, ĐHQG Tp HCM ngày tháng năm

Thành phần Hội đồng đánh giá luận văn thạc sĩ gồm: (Ghi rõ họ, tên, học hàm, học vị của Hội đồng chấm bảo vệ luận văn thạc sĩ) 1 PGS TS Đặng Trần Khánh

2 TS Phan Trọng Nhân

3 PGS TS Vũ Thanh Nguyên

4 TS Lê Lam Sơn

5 TS Trương Tuấn Anh

Xác nhận của Chủ tịch Hội đồng đánh giá LV và Trưởng Khoa quản lý chuyên ngành sau khi luận văn đã được sửa chữa (nếu có)

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG TRƯỞNG KHOA KH&KTMT

PGS TS Đặng Trần Khánh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP.HCM

TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập - Tự do - Hạnh phúc

NHIỆM VỤ LUẬN VĂN THẠC SĨ Họ tên học viên: Nguyễn Thị Ngọc Dung MSHV: 7141147

Ngày, tháng, năm sinh: 24-12-1992 Nơi sinh: BR-VT

Ngành: Hệ thống thông tin quản lý Mã số : 60.34.04.05

I TÊN ĐỀ TÀI: Phân tích và xây dựng mô hình khuyến khích người sử dụng chia sẻ dữ liệu dựa trên lý thuyết trò chơi

II NHIỆM VỤ VÀ NỘI DUNG: Xây dựng một mô hình nhằm giải thích hành vi chia sẻ dữ liệu của người dùng Phân tích dữ liệu nhằm đưa ra lời khuyên hữu ích đối với nhà phát triển ứng dụng

III NGÀY GIAO NHIỆM VỤ : 10/07/2017

IV NGÀY HOÀN THÀNH NHIỆM VỤ: 03/12/2017

V CÁN BỘ HƯỚNG DẪN: Tiến sĩ Trần Minh Quang

Tp HCM, ngày tháng năm 20

CÁN BỘ HƯỚNG DẪN

(Họ tên và chữ ký)

TRƯỞNG KHOA KH & KTMT

(Họ tên và chữ ký)

TS Trần Minh Quang

LỜI CÁM ƠN

Trước hết, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và gửi lời cám ơn chân thành đến

TS Trần Minh Quang, người hướng dẫn và tạo điều kiện cho tôi thực hiện luận văn này Tôi xin chân thành cám ơn quý thầy cô Khoa Khoa học và Kỹ thuật Máy Tính đã

truyền đạt cho tôi những kiến thức bổ ích trong suốt hai năm học vừa qua

Cuối cùng tôi xin gửi lời cám ơn đến gia đình, bạn bè, những người đã luôn bên tôi, động viên và khuyến khích tôi trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu của mình

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 4 tháng 12 năm 2017

Nguyễn Thị Ngọc Dung

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ

Mục đích của nghiên cứu này là khám phá các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định chia sẻ

dữ liệu của cộng đồng mạng Nghiên cứu đã đề xuất năm yếu tố ảnh hưởng đến quyết định chia sẻ dữ liệu bao gồm: chất lượng thông tin, phần thưởng bên ngoài, thời gian chia

sẻ dữ liệu, chi phí truy cập ứng dụng, sự tương tác với cộng đồng, danh tiếng xã hội

Dữ liệu được thu thập thông qua bảng câu hỏi và chọn mẫu theo phương pháp lấy mẫu thuận tiện với hơn 200 bảng câu hỏi đã được thu thập tại thành phố Hồ Chí Minh

Dựa trên kết quả thu được, em đã phân tích các trường hợp có thể xảy ra theo lý thuyết trò chơi nhằm khuyến khích người dùng chia sẻ dữ liệu

Nghiên cứu này là hỗ trợ những nhà phát triển ứng dụng có thể xây dựng các phần mềm tốt hơn, hỗ trợ và khai thác tối ưu nguồn lực từ cộng đồng.

ABSTRACT

The purpose of this research is to detect factors which affect to the data sharing decision

of netizen This research proposes 6 factors including: Quality of information, Outside Reward, Time to share data, Access Cost, Correlation and Reputation

Data is collected through questionnaire, 200 questionnaire is collected in Ho Chi Minh city Based on obtained result, I have analyzed some cases following game theory for encouraging user to share data

This research supports some software development to build application well In addition, they can exploit data from internet (crowdsources)

LỜI CAM ĐOAN CỦA TÁC GIẢ Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi Các

số liệu sử dụng phân tích trong luận văn có nguồn gốc rõ ràng, đã công bố theo

đúng quy định Các kết quả nghiên cứu trong luận văn do tôi tự tìm hiểu, phân tích

một cách trung thực, khách quan và phù hợp với thực tiễn của Việt Nam Các kết

quả này chưa từng được công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác

Học viên Nguyễn Thị Ngọc Dung

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1.1 Lý do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

1.4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu 2

1.4.1 Ý nghĩa khoa học 2

1.4.2 Ý nghĩa thực tiễn 2

CHƯƠNG II GIỚI THIỆU 4

2.1 Internet of Things 4

2.1.1 Định nghĩa 4

2.1.2 Tác động của Internet of Things 4

2.1.3 Thách thức và xu hướng phát triển của IoT trong tương lai 5

2.2 Bài toán chia sẻ dữ liệu 6

2.3 Lý thuyết trò chơi 7

2.4 Các phương pháp nghiên cứu 7

2.5 Nội dung luận văn 7

CHƯƠNG III TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 9

3.1 Tình hình ngập lụt hiện nay 9

3.1.1 Thông tin về điểm ngập ở thành phố Hồ Chí Minh 9

3.1.2 Trận mưa lịch sử ngày 26/09/2016 [4] 13

3.1.3 Thống kê các trận mưa lớn và triều cường gây ngập toàn thành phố 14

3.1.4 Thiệt hại do ngập lụt gây ra 15

3.1.5 Nguyên nhân gây ngập 15

3.2 Các giải pháp thu thập dữ liệu từ cộng đồng 16

3.2.1 UDI Maps 16

3.2.2 Smart SaiGon 20

3.2.3 Cổng thông tin giao thông 22

3.3 Tổng quan tình hình nghiên cứu 24

3.3.1 Các công trình nghiên cứu liên quan 24

3.3.2 Cơ sở lý thuyết liên quan 39

3.3.3 Mô hình nghiên cứu đề xuất 40

CHƯƠNG IV – PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 41

4.1 Phương pháp nghiên cứu 41

4.2 Phương pháp chọn mẫu và thu thập dữ liệu 42

4.3 Mô hình nghiên cứu 43

4.4 Kết quả nghiên cứu định tính 43

4.5 Phương pháp nghiên cứu và phân tích 44

CHƯƠNG V PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VÀ XÂY DỰNG MÔ HÌNH 45

5.1 Mô tả mẫu khảo sát 45

5.2 Kiểm định thang đo bằng hệ số tin cậy Cronbach’s Alpha 45

5.3 Phân tích nhân tố các biến độc lập 46

5.3.1 Các bước kiểm định 46

5.3.2 Kết quả phân tích EFA 46

5.3.3 Mô hình điều chỉnh 47

5.4 Phân tích hồi quy 48

5.4.1 Kiểm định độ phù hợp của mô hình 49

5.4.2 Kiểm định hệ số tương quan của mô hình 49

CHƯƠNG VI LÝ THUYẾT TRÒ CHƠI VÀ CHIA SẺ DỮ LIỆU 51

6.1 Giới thiệu 51

6.2 Hành vi hợp lý 51

6.3 Mối liên hệ giữa lý thuyết trò chơi và hành vi chia sẻ dữ liệu 51

6.4 Hành vi chia sẻ dữ liệu như một trò chơi chiến lược 52

6.5 Xây dựng mô hình 52

6.5 Kết luận 56

CHƯƠNG VII KẾT LUẬN 57

7.1 Giới thiệu 57

7.2 Khuyến nghị 57

7.3 Giới hạn của đề tài 57

TÀI LIỆU THAM KHẢO 58

PHỤ LỤC 1: DANH MỤC HÌNH 60

PHỤ LỤC 2: DANH MỤC BẢNG BIỂU 61

PHỤ LỤC 3: CÂU HỎI KHẢO SÁT CHÍNH THỨC 62

PHỤ LỤC 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 64

PHỤ LỤC 4.1 KẾT QUẢ THỐNG KÊ MÔ TẢ CÁC BIẾN ĐỊNH TÍNH 64

PHỤ LỤC 4.2 KẾT QUẢ HỆ SỐ TIN CẬY CRONBACH’S ALPHA 66

PHẦN LÝ LỊCH TRÍCH NGANG 69

QUÁ TRÌNH ĐÀO TẠO 69

QUÁ TRÌNH CÔNG TÁC 69

PHẦN MỞ ĐẦU

1.1 Lý do chọn đề tài

Sự ra đời của Internet là một trong các yếu tố quan trọng làm cho việc chuyển tải thông tin tới các khu vực trên thế giới một cách dễ dàng và tiện lợi Thông qua internet đi cùng với sự phát triển của mạng xã hội, tất cả các thông tin hữu ích từ y tế, giáo dục, giao thông, kinh tế… có thể được chia sẻ một cách nhanh chóng Từ đó vấn đề khai thác thông tin từ cộng đồng mạng cũng trở thành một xu thế mới trong thời đại hiện nay do một lượng lớn dữ liệu có thể thu thập được thông qua các thiết bị di động được kết nối tới từng người dùng

Trong đó có các dữ liệu có thể tận dụng theo thời gian thực và từ đó có thể hỗ trợ hoạt động hàng ngày cũng như một số giải pháp của thành phố như thông tin giao thông, thông tin ngập nước

Đặc biệt, vấn đề ngập nước là vấn đề nhức nhối nhất hiện nay, gây ảnh hưởng đến việc kinh doanh và đời sống của người dân Vì vậy, xây dựng những biện pháp phòng và tránh ngập lụt là nhiệm vụ rất quan trọng đảm bảo sự phát triển về kinh tế và an toàn cho người dân

Trong bối cảnh quản lý thông tin ngập lụt, các nghiên cứu kiểm tra hành vi cá nhân trong vấn đề chia sẻ thông tin vẫn còn khá ít ỏi Trong khi đó, vấn đề mà lý thuyết trò chơi nhấn mạnh ở đây là phải tối đa hóa lợi ích nhận được rất có ý nghĩa đối với cộng đồng mạng Vì trong thời đại mạng xã hội phát triển, nghiên cứu hành vi cá nhân có ý nghĩa rất lớn trong vấn đề nâng cao khai thác thông tin từ cộng đồng (information crowdsourcing)

Do đó, lý thuyết trò chơi là một mô hình thích hợp để kiểm tra những lý do tại sao các cá nhân áp dụng thái độ nhất định trong suốt một sự kiện ngập lụt Nếu tìm được đáp án phù hợp sẽ góp phần giải quyết vấn đề ngập lụt một cách hiệu quả Do đó, để có được cái

nhìn cụ thể nhất, tôi đã quyết định chọn đề tài “Phân tích và xây dựng mô hình khuyến khích người sử dụng chia sẻ dữ liệu dựa trên lý thuyết trò chơi” và áp dụng vào vấn

đề chia sẻ thông tin ngập nước ở thành phố Hồ Chí Minh để nghiên cứu

1.2 Mục đích nghiên cứu

Mục tiêu của đề tài chính là xác định được những yếu tố thực sự ảnh hưởng đến việc khuyến khích người sử dụng chia sẻ dữ liệu trong mạng di động để từ đó:

Xây dựng mô hình khuyến khích chia sẻ dữ liệu một cách hợp lý và hiệu quả

Xây dựng ứng dụng hỗ trợ người dùng có thể chia sẻ và sử dụng dữ liệu đám đông có nguồn gốc để giúp đỡ những người khác như thông tin lũ lụt, ùn tắc giao thông, y tế… Cung cấp thông tin một cách kịp thời giúp giảm thiểu rủi ro đối với các công dân trong xã hội như giảm kẹt xe, tránh địa điểm ngập nước, phát hiện bệnh sớm…

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Hành vi khách hàng trong hoạt động chia sẻ dữ liệu

Các nhân tố và rào cản ảnh hưởng đến vấn đề chia sẻ dữ liệu thông qua ứng dụng di động

Kỹ thuật phân tích, đánh giá dữ liệu

Mô hình khuyến khích người sử dụng chia sẻ dữ liệu thông qua mạng di động dựa trên lý thuyết trò chơi

Nghiên cứu bài toán cụ thể với ứng dụng chia sẻ thông tin ngập trong phạm vi thành phố

Hồ Chí Minh để đưa ra mô hình phân tích cụ thể, đánh giá tính hiệu quả của mô hình

1.4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu

1.4.2 Ý nghĩa thực tiễn

Xây dựng phần mềm chia sẻ thông tin ngập lụt trong thành phố Hồ Chí Minh sử dụng các nguồn lực có sẵn

Phát triển thêm các yếu tố khuyến khích liên quan đến thông tin kẹt xe, thông tin y tế, chia sẻ tri thức trong doanh nghiệp…

CHƯƠNG II GIỚI THIỆU

2.1 Internet of Things

Ngày nay, Internet đã trở thành một phần quan trọng trong cuộc sống của con người Nhờ vào Internet, con người có thể mua sắm, đầu tư, giao tiếp, chia sẻ dữ liệu một cách trực tuyến và kịp thời Các ứng dụng Web, ứng dụng mobile, mạng xã hội, điện toán đám mây

đã một phần mang lại cho các tổ chức cũng như các nhà nghiên cứu phương thức kinh doanh, cách thức nghiên cứu mới Cùng với đó là sự phát triển của công nghệ di động, những cảm biến đi kèm các thiết bị di động ngày càng được biết đến nhiều hơn Chúng không những hỗ trợ cho người dùng cá nhân mà còn tương tác, hỗ trợ liên kết thiết bị với cộng đồng Có thể kể đến các thiết bị cảm biến hiện tại đã được đưa vào sử dụng như la bàn, cảm biến ánh sáng, đo gia tốc, vân tay… Sự ra đời của Internet cũng như việc đưa vào sử dụng các cảm biến thông minh đã làm hình thành một khái niệm mới đó là

Internet of Things

2.1.1 Định nghĩa

Internet of Things là khái niệm để chỉ các thiết bị có khả năng kết nối với nhau, kết nối với Internet và tạo nên một mạng lưới các thiết bị thông minh phục vụ cho cuộc số người dùng

Internet of Things là một cơ sở hạ tầng mang tính toàn cầu cho xã hội thông tin, mang đến những dịch vụ tiên tiến bằng cách kết nối các thiết bị với nhau (thiết bị vật lý và thiết

bị ảo) dựa trên sự tồn tại và khả năng tương tác của các thông tin đó, cũng như các công nghệ truyền thông Thông qua việc khai thác khả năng nhận diện thu thập dữ liệu, xử lý

và truyền thông để cung cấp dịch vụ cho nhiều loại ứng dụng khác nhau, đồng thời đảm bảo tính bảo mật và quyền riêng tư Từ một góc nhìn rộng hơn, IOT có thể được coi là một tầm nhìn của công nghệ và là một khuynh hướng của xã hội

2.1.2 Tác động của Internet of Things

Công nghệ và Internet thực sự đã tác động và có sức ảnh hưởng lớn tới mọi ngóc ngách cuộc sống cũng như hoạt động của con người Những tác động này ngày càng mạnh mẽ hơn bao giờ hết và trực tiếp thay đổi không chỉ cuộc sống, công việc và giải trí mà còn cả

những thứ nhiều năm nay vốn dường như chẳng mấy liên quan tới web hay văn hoá Internet

Các thiết bị IoT với những tính năng ưu việt đã giúp đem lại những lợi ích không hề nhỏ đối với cuộc sống Các thiết bị trong hệ sinh thái IoT sẽ được tích hợp các cảm biến để phát hiện các thay đổi về nhiệt độ, ánh sáng, áp lực, âm thanh, chuyển động và vị trí địa

lý Chúng sẽ hỗ trợ người sử dụng, ghi lại mọi thay đổi của thế giới xung quanh Nhờ vậy

mà con người có thể kiểm soát được mọi thay đổi của thế giới bên ngoài dễ dàng hơn cũng như đưa ra những giải pháp quản lý tối ưu hơn IoT có ứng dụng rộng vô cùng, có thể kể ra một số thứ như sau:

• Quản lí chất thải

• Quản lí và lập kế hoạch quản lí đô thị

• Quản lí môi trường

• Phản hồi trong các tinh huống khẩn cấp

• Mua sắm thông minh

• Quản lí các thiết bị cá nhân

• Đồng hồ đo thông minh

• Tự động hóa ngôi nhà

Có thể nói, Internet of Things đang dần có ảnh hưởng đến mọi mặt của đời sống, ngoài việc đem lại những tiện ích và lợi ích rõ rệt, nó cũng mang theo những rủi ro mới về bảo mật, an ninh, quyền riêng tư

2.1.3 Thách thức và xu hướng phát triển của IoT trong tương lai

Sự phát triển của IoT tạo ra bốn bước chuyển dịch trong vai trò của các nhà khai thác viễn thông Vai trò đầu tiên là thu thập dữ liệu để nâng cao hiệu quả nội bộ như hệ thống báo cáo và roaming Vai trò thứ hai là phân tích thông tin tương tác của khách hàng, để cung cấp những dịch vụ IoT mang tính cá nhân cho các thuê bao của mình Vai trò thứ ba

là sử dụng cơ sở dữ liệu phân tích là giá trị, kết nối với các công ty cung cấp dịch vụ ở lĩnh vực khác tạo ra sản phẩm hiệu quả Vai trò thứ tư là cung cấp dịch vụ quản lý dữ liệu cho các kết nối IoT, làm cầu nối giữa các công ty cung cấp ứng dụng IoT với chính các kết nối IoT có SIM và không có SIM để các bên đều mua được dịch vụ mình cần và bán được dịch vụ mình có một cách hiệu quả

Để có thể triển khai IoT thành công và bền vững, cần phải cân nhắc đến bốn yếu tố là nền tảng phần mềm, hệ sinh thái giữa các ngành, quá trình chuẩn hóa về công nghệ và giải quyết được những lo lắng của khách hàng liên quan tới đảm bảo tính riêng tư và an toàn

Sự phát triển của thiết bị IoT với những tính năng ưu việt đã giúp đem lại những lợi ích không hề nhỏ đối với cuộc sống Tuy nhiên, trong một số trường hợp liên quan đến dữ liệu di động, thay đổi theo thời gian, việc thiết lập thiết bị cảm biến gặp rất nhiều khó khăn Vì vậy mà chúng ta cần đến sự hỗ trợ của con người cùng với các thiết bị di động đóng vai trò như là những cảm biến có khả năng cung cấp thông tin nhanh chóng và hiệu quả

2.2 Bài toán chia sẻ dữ liệu

Thông qua quá trình chia sẻ dữ liệu, các cá nhân và tổ chức có thể sử dụng thông tin từ người dùng Internet để có được dịch vụ hay ý tưởng cần thiết, nhằm hỗ trợ các dịch vụ cộng đồng hoặc các nghiên cứu khoa học Tuy nhiên, để nhận được sự hợp tác của người dùng internet, đồng thời sẵn lòng chia sẻ thông tin đã và đang là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Luận văn này sẽ xem xét khía cạnh chia sẻ dữ liệu về ngập lụt tại thành phố Hồ Chí Minh, cụ thể đưa ra các yếu tố ảnh hưởng đến ý định chia sẻ dữ liệu trong cộng đồng người dùng internet Đồng thời xác định liệu hành vi chia sẻ dữ liệu của một cá nhân có thể được đại diện, giải thích và đánh giá bằng cách sử dụng khái niệm

“payoff” trong lý thuyết trò chơi không Kết quả về “payoff” trong lý thuyết trò chơi có

phải là kết quả cho cá nhân lựa chọn một hành động cụ thể hay không

2.3 Lý thuyết trò chơi

Lý thuyết trò chơi là lý thuyết về hành vi liên quan đến các vấn đề ra quyết định khi tương tác Khi quyết định chia sẻ dữ liệu được hình thành như là một quyết định chịu ảnh hưởng bởi kết quả “payoff”, sẽ có những đặc điểm được tìm thấy trong cấu trúc của một chiến lược trò chơi là:

 Các cá nhân chia sẻ dữ liệu thường được xác định trong một ngữ cảnh

 Chia sẻ dữ liệu liên quan đến hai hoặc nhiều người và cần hai hoặc nhiều người tham gia chia sẻ

 Trong lĩnh vực chia sẻ thông tin ngập lụt, mỗi người cần phải lựa chọn giữa hai quyết định: chia sẻ hay không chia sẻ

 Sự nhận thức được của mỗi cá nhân khi chia sẻ dữ liệu bao gồm tất cả các mối quan tâm của họ

Tài liệu tập trung vào trò chơi chia sẻ thông tin ngập lụt giữa các người dùng mạng di động Nghiên cứu sẽ cố gắng mô hình hóa lại trò chơi chia sẻ dữ liệu giữa những người dùng mạng di động

2.4 Các phương pháp nghiên cứu

Một số phương pháp nghiên cứu và các phương pháp giải quyết vấn đề sẽ được sử dụng trong nghiên cứu này Một cuộc phỏng vấn sẽ được sử dụng để xác minh các yếu tố ảnh hưởng đến ý định sử dụng ứng dụng và chia sẻ dữ liệu

Sử dụng kiểm định độ tin cậy thang đo Cronbach's Alpha cùng với các phương pháp kiểm định giả thuyết thông kê khác để đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến ý định chia sẻ dữ liệu của cộng đồng

2.5 Nội dung luận văn

Chương III Đề cập đến một số giải pháp thu thập dữ liệu người dùng hiện nay và tổng quan tình hình nghiên cứu, những công trình nghiên cứu liên quan, cơ sở lý luận và mô hình nghiên cứu được đưa ra để phân tích trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Chương IV Giới thiệu chi tiết cách thức nghiên cứu được thực hiện trong luận văn Chương V Phân tích dữ liệu và xây dựng lại mô hình

Chương VI Tầm quan trọng của lý thuyết trò chơi trong thực tiễn và quá trình phân tích hành vi chia sẻ dữ liệu

Chương VII Kết luận

CHƯƠNG III TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

3.1 Tình hình ngập lụt hiện nay

3.1.1 Thông tin về điểm ngập ở thành phố Hồ Chí Minh

Tính đến giữa tháng 9-2015, thành phố Hồ Chí Minh hiện có 66 điểm ngập [3] Số điểm ngập này do Trung tâm điều hành chương trình chống ngập nước TP.HCM thống kê sau cơn mưa được cho là vượt quá lưu lượng dự báo giữa tháng 9-2015

Hình 1 Bản đồ điểm ngập ở thành phố Hồ Chí Minh [3]

Hình 2 Điểm ngập trên đường Ấp Chiến Lược, quận Bình Tân [3]

Hình 3 Điểm ngập trên đường Kinh Dương Vương, quận Bình Tân [3]

Hình 4 Điểm ngập trên đường Nguyễn Hữu Cảnh, quận Bình Thạnh[3]

Hình 5 Điểm ngập trên đường Xa Lộ Hà Nội, quận 9[3]

Hình 6.Điểm ngập trên đường Trần Đại Nghĩa, quận Bình Tân[3]

Các hình ảnh trên cho thấy có rất nhiều tuyến đường ngập sâu và dễ ngập khi trời mưa Ở đây yếu tố địa hình ảnh hưởng nhiều đến nguyên nhân gây ngập do đó chúng ta chỉ có thể hạn chế lưu thông qua các tuyến đường và đồng thời có một số biện pháp giảm thiểu vấn

đề ngập như khơi thông dòng chảy, sử dụng siêu máy bơm… mà không hoàn toàn giải quyết được vấn đề này

Trong đó có nhiều tuyến đường ngập sâu và nhiều điểm ngập nhất như:

 2 tuyến đường có độ ngập sâu nửa mét: đường Quốc Hương (quận 2) và đường Kinh Dương Vương (quận Bình Tân)

 3 điểm ngập ở các tuyến đường D2 (Bình Thạnh), Kinh Dương Vương và Tân Hòa Đông (đều thuộc quận Bình Tân) có độ ngập sâu thấp nhất là 0,1 mét

 4 là số điểm ngập trên đường Kinh Dương Vương - đây là tuyến đường có nhiều điểm ngập nhất với độ ngập sâu từ 0,1 đến 0,5 mét

 11điểm ngập tại quận Bình Thạnh - là quận có nhiều điểm ngập nước nhất tại TP.HCM

3.1.2 Trận mưa lịch sử ngày 26/09/2016 [4]

Vào buổi chiều ngày 26 tháng 9 năm 2016, trời bắt đầu mưa lúc 16 giờ 45 và mở rộng khắp Thành phố, chỉ trong thời gian khoảng 01 giờ 30 phút, vũ lượng mưa đạt phổ biến

từ 101 mm đến 204,3 mm, cụ thể như sau:

Bảng 1 Lưu lượng mưa vào ngày 26 tháng 9 năm 2016

Trạm đo mưa Thời gian mưa Vũ lượng (mm)

Phan Văn Khỏe 16h45 - 18h30 101,0

Sau trận mưa trên địa bàn thành phố đã xảy ra ngập tại 59 tuyến đường, chiều sâu ngập từ 0,10 m đến 0,50 m; diện tích ngập từ 100 m2 đến 30.000 m2

Đối với khu vực sân bay Tân Sơn Nhất, thời gian mưa từ 16 giờ 30 phút đến 17 giờ 50 phút, vũ lượng đạt 170,3 mm (trạm đo Tân Sơn Hòa) đã xuất hiện ngập cục bộ tại bãi đậu

số 11, 12, 13, 14, 15 với chiều sâu ngập 30 cm, thời gian nước rút khoảng 01 giờ sau mưa (tình hình đã cải thiện hơn nhiều so với trận mưa ngày 26 tháng 8 năm 2016 do đã cải tạo xong 07 vị trí cống băng ngang đường tuyến mương A41 và đã nạo vét)

Theo Trung tâm Chỉ huy, Cảnh sát PCCC TP.HCM cơn mưa chiều 26/9, đã làm hư hỏng gần 1.300 xe gắn máy và hơn 100 xe ôtô, thiệt hại hàng trăm tỷ đồng

Cơn mưa lớn đã làm giao thông tê liệt đến gần 9h tối Đây là cơn mưa cực đoan, lớn nhất

từ năm 1975 tới nay

3.1.3 Thống kê các trận mưa lớn và triều cường gây ngập toàn thành phố

Dựa trên thông tin báo đài về các trận mưa lớn và triều cường trong các khoảng thời gian 9/2016-10/2016 và 9/2017-15/10/2016, dưới đây là bảng thống kê những lần ngập toàn

Dưới đây là biểu đồ thể hiện các trận ngập lớn trong các khoảng thời gian: tháng

09/2016, tháng 10/2016, tháng 09/2017 và 15 ngày đầu tháng 10 năm 2017

Trục tung thể hiện số lần ngập trong các tháng

Cột màu xanh thể hiện các trận ngập do nguyên nhân mưa lớn, cột màu cam thể hiện các trận ngập do nguyên nhân triều cường, và cột màu xám là các trận ngập do cả mưa lớn và triều cường

Hình 7 Biểu đồ thống kê thông tin ngập lụt

Dựa trên biểu đồ này có thể thấy không chỉ mưa mà triều cường cũng gây ngập khá nhiều Ở trên chỉ là những trận ngập tại nhiều điểm trên toàn thành phố, trong đó có những tuyến đường hầu như chỉ cần có mưa sẽ dẫn đến ngập lụt Do vậy giải quyết và phòng ngừa ngập lụt là một trong những vấn đề bức thiết nhất hiện nay và cần thực hiện một cách đồng bộ do phạm vi ngập lụt rộng

3.1.4 Thiệt hại do ngập lụt gây ra

Tình trạng ngập nước gây ra nhiều thiệt hại về mặt kinh tế và con người.[5]

Bảng 3 Thiệt hại do ngập lụt

Trực tiếp Thiệt hại vật chất:

Nhà cửa, công trình và tài sản

Cơ sở hạ tầng, các tiện ích, cơ sở công cộng

Nông nghiệp

Thiệt hại về người Ảnh hưởng xấu đến sức khỏe Gây thiệt hại đến môi trường

Gián tiếp Sự di tản tạm thời

Sự dọn dẹp vệ sinh, tẩy rửa, diệt trùng

Sự giảm sút nguồn thu nhập

Sự giảm sút các sản phẩm công nghiệp Khác

Tác động xấu đến các hoạt động

xã hội Tăng khả năng bị tổn thương của các đối tượng sống sót

3.1.5 Nguyên nhân gây ngập

Cùng với quá trình đô thị hóa, các kênh rạch, ao hồ, đầm lầy nhanh chóng bị san lấp, khu chứa trữ nước bị thu hẹp, hệ thống tiêu thoát nước quá tải Mặt khác, đường nhựa, sân bê tông, nhà cửa được xây lên ngày càng nhiều xóa bỏ những bãi đất và thảm cỏ, làm khả năng thấm hút tự nhiên giảm đáng kể Hệ quả là các điểm ngập úng ngày càng gia tăng, nước tụ lại ở những vùng trũng gây ngập, dòng chảy mặt tăng lên ảnh hưởng đến các khu vực ven sông Tình trạng ngập nước càng trở nên nghiêm trọng hơn khi mưa lớn, triều cường hoặc mưa lớn kết hợp với triều cường

Vì vậy, xây dựng những biện pháp phòng và tránh ngập lụt là nhiệm vụ rất quan trọng đảm bảo sự phát triển về kinh tế và an toàn cho người dân

3.2 Các giải pháp thu thập dữ liệu từ cộng đồng

3.2.1 UDI Maps

3.2.1.1 UDI Maps là gì?

UDI Maps là ứng dụng cảnh báo ngập nước được công ty TNHH MTV Thoát nước đô thị (Urban Drainage Company Limited - UDC) đưa ra từ ngày 17/05 nhằm giúp người dân nhận thông tin về các điểm ngập nước, tình hình mưa, triều cường tại thành phố Hồ Chí Minh

Người dân có thể sử dụng điện thoại thông minh (smartphone) để cài đặt ứng dụng này

và truy cập thông tin và cập nhật thông tin hỗ trợ người sử dụng phương tiện lưu thông trên đường

3.2.1.2 Hiệu quả sử dụng UDI Maps

UDI Maps sử dụng bản đồ nền giao thông và các tính năng tìm đường được cung cấp bởi Google cho phép người dùng có thể nhận được thông tin về tình hình ngập lụt đang diễn

ra trên địa bàn thành phố, hỗ trợ thông tin tìm kiếm các tuyến đường thay thế, tránh các

vị trí ngập khi tham gia giao thông…

Hiện tại, ứng dụng này đã được đưa lên kho ứng dụng Google Play và iOS Người dùng

có thể tải về và dễ dàng cài đặt vào điện thoại của mình

Giao diện của ứng dụng UDI Maps là một bản đồ thu nhỏ trong đó có ký hiệu các thông tin về ngập lụt, triều cường, …

Hình 8 Giao diện của ứng dụng UDI Maps

Người dùng cũng có thể cập nhật thông tin mới nhất mà họ biết được bằng cách gửi thông tin, hình ảnh các vị trí ngập nước khi họ tham gia giao thông

Người dùng cũng sẽ được cập nhật thông tin mới nhất và những cảnh báo khẩn cấp liên quan tới ngập lụt thông qua tin nhắn khi đăng ký nhận thông tin cảnh báo

Hình 9 Màn hình thông báo khi có ngập nước

3.2.1.3 Ưu điểm và hạn chế

Ứng dụng này cung cấp lượng lớn dữ liệu để hỗ trợ công tác quản lý tốt hơn Hơn nữa, cho phép sử dụng ứng dụng qua điện thoại thông minh giúp người dân dễ dàng cập nhật thông tin cũng như đưa ra các giải pháp kịp thời khi tham gia giao thông

Tuy nhiên, ứng dụng chỉ sử dụng thông tin của người dùng mà không tận dụng những thiết bị có sẵn như các camera được gắn trên các tuyến đường của thành phố Đưa ra ứng dụng nhưng không có chính sách tuyên truyền hợp lý dẫn đến nguồn thông tin nhận được rất nghèo nàn Một vấn đề nữa là yếu tố hành vi con người, hệ thống chỉ cho phép chia sẻ

và sử dụng thông tin về ngập lụt, không có bất kỳ yếu tố nào liên quan đến phần thưởng hoặc liên kết trong cộng đồng do đó sẽ khiến một số người không hứng thú với việc cung cấp thông tin ngập lụt tại những điểm nóng của thành phố

Hơn nữa, công ty TNHH Thoát nước đô thị TP Hồ Chí Minh cũng có một số giải pháp khác để hỗ trợ người dân và nghiên cứu phương án chống ngập cho thành phố Nhưng những thông tin này lại không được liên kết với ứng dụng UDI Maps

 Lắp đặt camera theo dõi tình trạng ngập đường ở thành phố: các hình ảnh ngập lụt được gửi về các chi nhánh của công ty TNHH Thoát nước đô thị đặt rào chắn cảnh giới, vớt rác, khơi thông dòng chảy

 Công ty TNHH Thoát nước độ thị TP Hồ Chí Minh cũng lập các trạm quan trắc ngập nước tự động sử dụng chip cảm biến áp suất xử lý thông tin từ ống dẫn áp suất dẫn vào hố ga thoát nước, sau đó thông tin được truyền tải qua mạng 3G để đưa về máy chủ của công ty Dữ liệu truyền tải về là cơ sở để công ty tổ chức ứng cứu khi xuất hiện ngập nặng, qua đó thông tin đến cộng đồng để giảm nhẹ thiệt hại

do ngập gây ra Ngoài ra, dữ liệu còn giúp đơn vị lưu trữ để làm cơ sở nghiên cứu các phương án chống ngập cho thành phố

3.2.2 Smart SaiGon

3.2.2.1 Dự án Smart Sài Gòn

Dự án Smart Saigon có tên gọi đầy đủ là "Ứng dụng hệ thống thông tin địa lý và mạng xã hội trong quản lý giao thông đô thị với điều kiện thời tiết khắc nghiệt" do TS Đoàn Xuân Huy Minh làm chủ nhiệm, Viện Khoa học và Công nghệ Tính toán là cơ quan chủ trì Nghiên cứu này hướng đến việc xây dựng một hệ thống thông minh, có chức năng tự động tổng hợp, chuẩn hóa, lưu trữ, phân tích, hiển thị và chia sẻ các thông tin được gửi từ người dùng mạng xã hội trên điện thoại di động (smartphone), kết hợp với thông tin giao thông và báo ngập chính thức từ các cơ quan quản lý trong khu vực TP.Hồ Chí Minh Dự

án được bắt đầu từ tháng 1/2017 với thời gian thực hiện là 12 tháng Tổng kinh phí thực hiện dự án là gần 580 triệu đồng, được đầu tư hoàn toàn từ nguồn ngân sách nghiên cứu khoa học của Viện KHCN Tính toán

Trong giai đoạn đầu, Smart Saigon đặt mục tiêu giải quyết 2 vấn đề cấp bách của thành phố là ngập lụt và kẹt xe Hai mạng xã hội được lựa chọn để thử nghiệm là Twitter và Facebook với ưu điểm là có lượng người dùng lớn, hoạt động ổn định và hỗ trợ kỹ thuật tốt Trong thời gian thử nghiệm cảnh báo ngập lụt từ đầu tháng 6/2017 đến nay, hệ thống

đã tiếp nhận 371 tin báo từ các tình nguyện viên (chủ yếu là các bạn sinh viên), trong đó

có 310 tin báo được xác nhận là hợp lệ và chính xác Riêng trong tháng 7, các ngày mưa lớn đều có từ 15-20 tin báo ngập gửi về hệ thống, chủ yếu từ mạng xã hội Facebook

3.2.2.2 Phương thức kiểm tra tính chính xác của một báo cáo ngập lụt

Hệ thống sẽ kết hợp phân tích hình ảnh trích xuất từ camera giao thông, tổng hợp thông tin từ VOV giao thông và nhiều nguồn tin khác về tình trạng ngập đường hoặc kẹt xe tại tọa độ được báo cáo Bên cạnh đó, số lượng tin báo ngập tại một địa điểm càng nhiều thì càng có khả năng chính xác cao

Các tin báo về ngập lụt và giao thông (có thể gửi kèm hình ảnh hoặc video clip) được gửi đến địa chỉ @smartsaigon từ các mạng xã hội sẽ được hệ thống cập nhật tức thời trên trang bản đồ trực tuyến tại website smartsaigon.info Nhóm thực hiện đề tài cũng đã thử

nghiệm thành công việc hiển thị tin báo trên bản đồcủa Google (maps.google.com) và Vietbando (maps.vietbando.com) và sẽ tích hợp chính thức trong tháng 8/2017

Với khả năng tích hợp vào các hệ bản đồ phổ biến hiện nay, Smart Saigon là giải pháp duy nhất có khả năng giúp những người sử dụng các thiết bị, chương trình định vị trên xe ôtô biết khu vực đã được cảnh báo để giảm thiểu các gián đoạn do ngập đường hoặc ùn tắc giao thông gây ra Đối với những người có ý định tham gia giao thông bằng các phương tiện khác, trong điều kiện mưa to hoặc trong các thời điểm có khả năng gây ngập (như triều cường), việc kiểm tra tình hình giao thông tại website smartsaigon.info trước khi di chuyển cũng có thể giúp họ chủ động tìm đường đi phù hợp nhất

3.2.2.3 Cách sử dụng

Báo ngập bằng Facebook Messenger

 Tìm và chat với @smartsaigon

 Chọn Thông báo ngập lụt

 Chia sẻ vị trí hiện tại

 Tiếp tục thông tin về tình trạng ngập (có thể kèm hình ảnh, clip minh họa)

 Chờ reply thông báo kết quả

 Theo dõi tại đường link hệ thống cung cấp (https://smartsaigon.info/flood/vi/map) Báo ngập bằng Twitter

 Soạn 1 tweet mới

 Gõ từ khóa "ngaplut" và tag @SmartSaigon (có thể thêm thông tin về tình trạng ngập, kèm hình ảnh)

 Chia sẻ vị trí hiện tại (chọn chức năng "Share precise location" để gửi tọa độ GPS chính xác)

 Đăng tweet

 Chờ reply thông báo kết quả

 Theo dõi tại đường link hệ thống cung cấp (https://smartsaigon.info/flood/vi/map)

Hình 10 SmartSaiGon hiển thị thông tin ngập

Hình ảnh trên trang web của SmartSaiGon hiển thị thông tin ngập nước tại từng vị trí cụ thể

3.2.3 Cổng thông tin giao thông

Địa chỉ trang web: http://giaothong.hochiminhcity.gov.vn/

Đây là trang web do Sở Giao Thông Vận Tải TP Hồ Chí Minh xây dựng Mục đích chủ yếu của website là hiển thị thông tin giao thông để hỗ trợ người sử dụng phương tiện giao thông tránh các điểm kẹt xe Hệ thống liên kết với các CAMERA được gắn trên các tuyến đường giúp nhìn thấy được hiện trạng của tuyến đường trong thực tế Hệ thống này cũng

là một trang web mà người dùng cần truy cập vào trình duyệt web mới có thể xem thông tin

Hình 11 Giao diện cổng thông tin giao thông

Hình 12 Giao diện cổng thông tin giao thông

Hình 13 Hình ảnh trên CAMERA được gửi về cổng giao thông

3.3 Tổng quan tình hình nghiên cứu

3.3.1 Các công trình nghiên cứu liên quan

3.3.1.1 Công trình nghiên cứu trong nước

Ths Từ Thị Hải Yến nghiên cứu [6] dựa vào mô hình TAM để làm cơ sở xây dựng mô hình giải thích Bên cạnh đó tác giả cũng đề xuất thêm hai biến vào mô hình nghiên cứu

đó là “sự tin tưởng cảm nhận”, “chuẩn chủ quan”

Hình 14 Mô hình nghiên cứu ý định mua sắm trực tuyến đề xuất tại Việt Nam [6]

Hình 14 thể hiện 6 yếu tố ảnh hưởng đến ý định mua hàng trực tuyến là sự hữu ích cảm nhận, sự dễ sử dụng cảm nhận, sự tin tưởng cảm nhận và chuẩn chủ quan Trong đó 2 yếu

tố chuẩn chủ quan và sự tin tưởng cảm nhận có ảnh hưởng đến sự hữu ích cảm nhận, yếu

tố sự dễ sử dụng cảm nhận có ảnh hưởng đến sự hữu ích cảm nhận và sự tin tưởng cảm nhận

Bài báo [7] được đăng trên tạp chí khoa học trường Đại học Cần Thơ nghiên cứu dựa trên phương pháp kiểm định Cronbach’s alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA, phân tích nhân tố khẳng định CFA, và mô hình cấu trúc tuyến tính SEM kết hợp với phương pháp phân tích cấu trúc đa nhóm được sử dụng để làm rõ các mối quan hệ giữa các nhân tố trong đề tài

Hình 15 Các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng sữa bột [7]

Hình 15 thể hiện 5 yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng sữa bột của người dùng là công dụng sản phẩm, giá cả sản phẩm, chất lượng sản phẩm, nhóm ảnh hưởng, thương hiệu/bao bì

Đề tài nghiên cứu [8] dựa trên 1 số cơ sở lý thuyết như:

 Mô hình SERVQUAL của Parasuraman và các cộng sự (1985, 1988) đã đưa ra mô hình năm khoảng cách chất lượng dịch vụ Chất lượng dịch vụ bao gồm năm thành phần cơ bản, đó là:

 Tin cậy (reliability)

 Đáp ứng (resposiveness)

 Năng lực phục vụ (assurance)

 Đồng cảm (empathy)

 Phương tiện hữu hình (tangibles)

 Mô hình Kano về sự thỏa mãn khách hàng phân chia thuộc tính hàng hóa và dịch

vụ ra 3 loại: căn bản, thực hiện và kích thích

 Mô hình nghiên cứu sự hài lòng khách hàng trong ngành thông tin di động của K.Kim và các cộng sự:

M-Hình 16 Mô hình các nhân tố ảnh hưởng đến sự hài lòng của khách hàng [8]

Mô hình 16 bao gồm 6 yếu tố ảnh hưởng đến sự hài lòng khách hàng đó là chất lượng dịch vụ; giá cả dịch vụ; hình ảnh thương hiệu; khuyến mại, quảng cáo; dịch vụ gia tăng; dịch vụ khách hàng

Nghiên cứu [9] mục tiêu cơ bản là xác định các yếu tố tác động đến ý định sử dụng dịch

vụ mua hàng điện tử qua mạng, từ đó đưa ra các kiến nghị, đề xuất cho các nhà cung cấp dịch vụ mua hàng điện tử trong việc thiết kế các tính năng, dịch vụ nhằm đáp ứng yêu cầu của người tiêu dùng

Thông qua nghiên cứu, xác định được 6 yếu tố tác động đến ý định sử dụng dịch vụ mua hàng điện tử qua mạng, được thể hiện thông qua hình sau:

Hình 17 Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến ý định sử dụng dịch vụ mua hàng điện tử qua mạng

Kết quả phân tích hồi quy đa biến cho thấy mô hình nghiên cứu phù hợp với dữ liệu khảo sát Các yếu tố được đề cập đến trong hình [17] đều tác động đến ý định sử dụng

3.3.1.2 Công trình nghiên cứu ngoài nước

Trong thời đại hiện nay, việc chia sẻ kiến thức có ý nghĩa rất quan trọng Bài báo [10] nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi chia sẻ thông tin giữa các nạn nhân lũ lụt

Trong thiên tai, chia sẻ thông tin đóng vai trò quan trọng giúp cứu mạng sống của nhiều người, hỗ trợ các nạn nhân và giảm thiểu tác động của thiên tai Nghiên cứu này chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định chia sẻ kiến thức của các nạn nhân trong thiên tai sử dụng lý thuyết nhận thức xã hội (SCT) để dự đoán hành vi chia sẻ kiến thức của nạn nhân

Mong đợi về giá Cảm nhận sự tiện lợi Cảm nhận tính dễ sử dụng Cảm nhận sự thích thú Ảnh hưởng xã hội Cảm nhận sự rủi ro khi sử dụng

Môi trường

Hành vi

Cá nhân

Hình 18 Các yếu tố của mô hình lý thuyết nhận thức xã hội (SCT) [10]

Mô hình lý thuyết nhận thức xã hội thể hiện sự ảnh hưởng qua lại lẫn nhau giữa 3 thành phần môi trường, cá nhân và hành vi

Trong ngữ cảnh quản lý thiên tai, chưa có các nghiên cứu kiểm tra hành vi cá nhân trong vấn đề chia sẻ hiểu biết Do đó, SCT là một mô hình thích hợp để kiểm tra những lý do tại sao các cá nhân áp dụng thái độ nhất định trong suốt một sự kiện thiên tai Theo SCT, hai khái niệm có liên quan trong việc kiểm tra hành vi cá nhân, cụ thể là sự tự tin và kỳ vọng kết quả (bao gồm kết quả mong đợi của cá nhân và kỳ vọng kết quả của cộng đồng) Các tác giả đã đề xuất các yếu tố ảnh hưởng đến ý định chia sẻ tri thức đó là sự tự tin, kết quả mong đợi của cá nhân và kỳ vọng kết quả của cộng đồng Kết quả mong đợi của cá nhân được đại diện bởi niềm tin của cá nhân về sự hỗ trợ thông tin qua lại lẫn nhau và kỳ vọng kết quả cộng đồng được đại diện bởi hỗ trợ xã hội và công nhận xã hội