Giáo trình lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới

Thực chất đây chi là một cuốn sách được trình bày một cách hệ thống về một vấn đề đó là nhà nước và pháp luật trong lịch sử thế giới dưới nhãn quan của người viểt, và tất[r]

VNUQ 'S NGUYỄN MINH TUẤN

GIÁO TRÌNHLỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT THE GIỚI

TS NGUYỄN M IN H TUẤN

G I Á O T R Ì N H

LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC

VÀ PHÁP LUẬT THÊ GIỚI

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

MỤC LỤC

Lời nói đ ầu

Phán mở đầu M NHẬP MÔN LỊCH sử NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT THẾ GIỚI Chương I KHÁI LUẬN VÈ MÔN HỌC, KHOA HỌC LỊCH sử NHÀ N ư ớ c VÀ PHÁP LUẬT THÉ GIỚI I Đ ối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứ u 15

II Phương pháp nghiên cứu và học tậ p 20

III Ý nghĩa của môn học 32

Chương II TIÉN TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỀN NHÀ Nước VÀ PHÁP LUẬT TRÊN THÉ GIỚI I Đ ặ c trưng của quyền lực trong xã hội nguyên th ủ y 36

II Tiến trình hình thành và phát triển của nhà n ư ớ c 38

III Tiến trình hình thành và phát triển của pháp lu ậ t 43

Phần I NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT THỜI cổ ĐẠI Chương I NHÀ Nước VÀ PHÁP LUẬT MỘT SỐ NƯỚC PHƯƠNG ĐÒNG THỜI c ồ ĐẠI I Ai C ậ p 55

II Lưỡng H à 63

III Án Đ ạ 76

IV Trung Q u ố c 81

Chương II NHÀ N ư ớ c VÀ PHÁP LUẠT MỌT s ố N ư ớ c PHƯƠNG TÂY

THỜI CỐ ĐẠI

I Hy L ạ p 88

II La M ã 109

Câu hỏi ôn tậ p 122

_ Phán II _ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT THỜI TRƯNG ĐẠI Chương I NHÀ N ư ớ c VÀ PHÁP LUẬT ở TÂY Âu THỜI TRUNG ĐẠI ! Sự thiết iập nhà nước ở Tây Âu thời trung đ ạ i 126

lí Trạng thái phân quyền cát c ứ 129

III Chính quyền tự trị thành thị vả cơ quan đại diện đẳng cấp 133

tv Thòi kỳ suy vong của nhà nu’ó'c Tây Àu thời trung đ ạ i 141

V Pháp luật Tây Âu thời trung đ ạ i 143

Chương II NHÀ N ư ớ c VÀ PHÁP LUẬT TRUNG QUỐC THỜI TRUN G ĐẠI I Sự hình thành và phát triển nhà nước Trung Quốc thời trung đ ạ i 149

II Pháp luật Trung Quốc thời trung đ ạ i 162

Cảu hỏi òn tậ p 172

_Phán III _ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT THỜI CẬN VÀ HIỆN ĐẠI Chương I NHÀ N ư ớ c VÀ PHÁP LUẠT MỌT s ố N ư ớ c Âu MỸ VÀ NHẠT BẢN THỜI CẠN ĐẠ! I Nhà nước Anh thời cận đ ạ i 175

II Nhà nước Hợp chủng quốc Hoa Kỳ thời cận đ ạ i 191

III Nhà nước Pháp thời cận đ ạ i 207

ỈV Nhà nước Nhật Bản thời cận đạ i 218

V Pháp luật một số nước Âu Mỹ và Nhật Bản thòi cận đ ạ i 225

Chương II NHÀ N ư ớ c VÀ PHÁP LUẠT CÙA MỘT s ố N ư ớ c Àu MỸ VÀ NHẬT BẢN THỜI HiẸN ĐẠI I Đ ặc điểm và nhũ’ng thay đồi cơ bản của một số nhà nưó’c Âu Mỹ và Nhật Bản thời kỳ chủ nghĩa tư bản hiện đ ạ i 253

ó GIAO TRINH LỊCH sử NHÀ Nước VA PHAP LUẬT THẺ GIỚI

Mục lục

II Những thay đổi cơ bản của pháp luật ở một số nước Âu Mỹ

và Nhật Bản thời hiện đ ạ i 269 ill Lịch sừ lập hiến và sự ra đời nhà nước Cộng hòa Liên bang Đ ứ c 283 Câu hỏ i ôn tậ p 297

_Phán IV _

NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT CÔNG XÃ PARIS, LIÊN x ô

VÀ CÁC NƯỚC CỘNG HÒA DÂN CHỦ NHÂN DÂN

Chương I CỒNG XÃ PARIS NĂM 1871

Nguyên nhân bùng nổ cuộc Cách mạng vô sản và sự thiết lập

Còng xã P ahs 300

I Pháp luật cùa Còng xã P a ris 302

I II Nguyên nhân thất bại và bài học lịch sử của Nhà nước Công xã P aris 303

Chương II NHÀ N ư ớ c VÀ PHÁP LUẬT XÂ HỘI CHỦ NGHĨA LIÊN x ô

(1917-1991)

I Cách mạng xã hội chù nghĩa tháng Mười và sự thành lập Nhà nước Xô viết .305

II Nhà nước XÔ viết N g a 308

! II Nhà nước và pháp luật Liên minh xã hội chủ nghĩa Xô viết (1922-1991) 309

Chương III NHÀ N ư ớ c VÀ PHÁP LUẬT CÁC N ư ớ c CỘNG HÒA

DÂN CHỦ NHÂN DÂN

Chương I NHÀ N ư ớ c VÀ PHÁP LUẬT TRONG THÉ KỶ XXI

I - Một Số đánh giá, dự báo về xu hướng vận động, phát triển

cùa nhà nước và pháp luật trong thế kỷ X X I 336 lil Sự thay đổi của hình thức nhà nước và xu hướng vận động

của nhả nước đương đ ạ i 340 lill Nhà nước pháp quyền và xu thế vận động của pháp luật hiện đ ạ i 355

Chương II x u HƯỚNG VÈ CÓNG BÀNG XÃ HỘI VÀ DÂN CHỦ

I Công bằng, Công bằng xã h ộ i 365

II Dân c h ủ 368

Câu hòi ôn tập 374

Phụ lục Phụ lục 1: Tổng quan về một số cách phân chia niên đại lịch sử thế g iớ i 375

Phụ lục 2: Bộ luật Urnam m u 378

Phụ lục 3: Bộ luật H am m urabi 381

Phụ lục 4: Luật 12 bảng 398

Phụ lục 5: Tuyên ngôn về quyền cùa Bang Virginia năm 1776 403

Phụ lục 6: Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của P háp 410

Phụ lục 7: C ác quyền cơ bản trong Luật Cơ bản Cộng hòa Đ ứ c 413

Phụ lục 8: Những mốc thời gian quan trọng trong lịch sừ pháp luật phương T â y 424

Phụ lục 9: Một số nhân vật có ảnh hưởng lớn đến pháp luật thế g iớ i 426

Tài liêu tham khảo 436

LỜI NÓI ĐẨU

Lịch sử là những gì đă diễn ra, nhưng lịch sử đem lại kết quả cho hiện tại Những thành tựu tiến bộ mà chúng ta có được ngày hôm nay

về luật pháp, không phải tự nhiên mà có, đó là một quá trình phát triển rất dài của lịch sử Muốn đưa ra được giải pháp thuyết phục cho những vấn đề thực tiễn phát sinh trong đời sống xã hội cũng như trong lĩnh vực pháp lý, người ta cũng tìm về với lịch sử, tìm trong đó những kinh nghiệm, những bài học nào có thể có ý nghĩa với hiện tại, kế cả những thành công và thất bại Trong bối cảnh hội nhập, toàn cầu hóa hiện nay, việc tìm hiểu, nghiên cứu, nắm bắt được quy luật và vận dụng những tri thức về lịch sử nhà nước và pháp luật phục vụ cho hiện tại và kiến tạo tương lai đang là một nhu cầu thiết yếu, có ý nghĩa hơn bao giờ hết

Lịch sử nhà nước và pháp luật nói chung và Lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới nói riêng là môn học cung cấp cho người học một

cách nhìn tống quan về quá trình phát sinh, tồn tại, phát triển cũng như

xu hướng vận động của hai hiện tượng này từ quá khứ đến hiện tại, theo trục thời gian từ tliời cổ đại, thời trung đại đến thời cận, hiện đại

Không thể trở thành một luật gia giỏi, nếu như không có những hiểu biét về lịch sử nhà nước và pháp luật Vì vậy, đây là một môn học rất lý thú với hầu hết các sinh viên, vì ngoài cung cấp một lượng kiến thức sâu và rộng, môn học này còn hướng người đọc lý giải được những vấn đề đang diễn ra trong đời sống nhà nước và pháp luật hiện đại, trong sự liên hệ không tách rời với những di tồn trong dòng chảy chung của lịch sừ nhân loại Đây là môn học có chức năng khai sáng các tri thức về nhà nước và pháp luật, chức năng tăng cưÒTig khả năng

10 GIÁO TRINH LỊCH sử NHÀ Nước VÀ PHÁP LUẬT THẾ GIỚI

tir duy, khả năng lập luận cúa người học và chức năng định hướng cho nmroi học trước khi tìm hiểu về các khoa học pháp lý chuyên ngành

Trên cơ sở kế thừa các giáo trinh đã xuất bản, đặc biệt là Giáo trình

!.ich sư nhà nước và pháp luật thế giới của Khoa Luật, Đại học Quốc

iia Hà Nội năm 1997 và Giáo trình Lịch sử nhà nước và pháp luật thế của Trường Đại học Luật Hà Nội năm 2007 và năm 2013, Giáo

trình Lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới năm 2014 do NXB Chính

trị Quốc gia ấn hành, Giáo trình này đã tiếp tục cập nhật, bô sung kịp thời nhiều vấn đề mới theo từng nội dung cụ thể

Các vấn đề được trình bày trong Giáo trình này được nêu ngắn gọn, dung lượng vừa phải, đi vào bản chất vấn đề, để trên cơ sở đó người học khi có cơ hội sẽ tiếp tỊic tìm tòi và nghiên cứu mở rộng

Giáo trình được phân chia theo cách phân kỳ lịch sử truyền thống

là thời cổ đại, thời trung đại và thời cận, hiện đại Nội dung của hầu hết các chương đã được sửa đổi, cập nhật những nội dung mới một cách đầy đủ và toàn diện, ví dụ như: phân tích và bình luận về Bộ luật Urnammu ở Lưỡng Hà cổ đại, pháp luật ở Hy Lạp cổ đại, Lịch sử lập hiến và sự ra đời Nhà nước Cộng hòa Liên bang Đức, Nhà nước Nga

và Đông Âu từ năm 1991 đến nay, Nhà nước và pháp luật cùa Trung Quốc V.V Đặc biệt tác giả cũng bổ sung hai phần: đánh giá xu hướng vận động và phát triển của nhà nước và pháp luật Irong thế kỷ XXI, và phụ lục bao gồm các bản dịch từ tiếng nước ngoài là Bộ luật Umammu;

Bộ luật Hammurabi; Luật 12 bảng; Tuyên ngôn về quyền của Bang Virginia; Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền của Pháp; Các quyền

cơ bản trong Luật Cơ bản Đức; Các mốc thời gian quan trọng trong lịch

sừ pháp luật châu Âu; Một sổ nhân vật có ảnh hưởng lớn đến lịch sử pháp luật thế giới

Từng nội dung trong giáo trình được viết theo hướng phản ánh trung thực lịch sử, bám sát các qui phạm pháp luật và bối cảnh lịcli sử CỊI thể để luận giải nội dung và ý nghĩa Tác giả cũng đã sử dụng nhiều tài liệu, trong đó có cả những tài liệu trong nước và tài liệu nước ngoài

để phản ánh một cách khách quan, tmng thực từng nội dung cụ thể cúa môn học

Vê cơ cấu, Giáo trinh này chi tập trung giới thiệu về lịch sử nhà nước và pháp luật của những khu vực đicn hình trôn thế giới theo từng thời kỳ Nhũng vấn đề vồ nhà nước và pháp luật của các nước Đông Àu, Bắc Àu, châu Phi, ASEAN và những khu vực khác sẽ được bổ sung, mở rộntỉ khi có điêu kiện.

Troim đời, ta nhin sự vật, hiện tượng có khi thấy, có khi không, tùy ở người nhìn, ớ điềm nhìn, ở góc nhìn và ở hệ quy chiếu khác nhau Trong phạm vi một cuốn giáo trình, không phải tất cả các vấn đề về nhà nước và pháp luật trong lịch sừ thế giới đã đều được đề cập và phân tích đầy đủ Nội dung môn học này bao quát nhiều vấn đề tương đối rộng nên cuốn giáo trình này chắc chắn vần còn những hạn chế và thiếu sót Tác giả moníỉ nhận đirợc nhửn^ đÓDíỉ góp chân thành từ phía bạn đọc

đc lần tái bản sau được hoàn thiện hơn

Hy vọng cuốn Giáo trình Lịch sử Nhà nước và pháp luật thế giới

sẽ trở thành một tài liệu hữu ích, đáp ứng được một phần nhu cầu giảng dạy và học tập môn Lịch sứ nhà nước và pháp luật thế giới của giáo viôn và sinh viên, học viên cao học ngành Luật học và các ngành khoa học xă hội vả nhân văn, cũng như những ai quan tâm, muốn tìm hiểu một cách hệ thống những kiến thức cơ bản về lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới

Tác giả

Phần mở đầu

VÀ PHÁP LUÃT THỂ GIỚI

C H Ư Ơ N G I

khAi luận vể môn học, khoa học lịch sử nhànước

vAphApluâtthếgiớ i

I ĐỐI TƯ Ợ N G NGHIÊN cứu, PHẠM VI NGHIÊN cứu

Từ “lịch sử” mà chúng ta dùng ngày nay có ít nhất hai nghĩa: Nghĩa thứ nhất là các sự kiện thực tế đã hoàn thành Phạm vi cúa lịch sừ theo nghĩa này rất rộng Nghĩa tliứ hai được hiểu là các sự kiện quan tr ng hoặc khía cạnh trong câu chuyện kế của con người mà các nhà sử học lựa chọn và giới thiệu Tuy nhiên, nhừng gi đã xảy ra và những gì được giới thiệu, giảng dạy là hai vấn đề khác nhau Các nhà sừ học vẽ lên một

“bức tranh của quá khử” Bức tranh ấy có thể khai sáng trí tuệ độc giả nhưng cũng có thổ lừa dối họ.' Tương tự, luật pháp do con người làm ra,

có thổ công bàng hoặc bất công, từ cồ chí kim đều vậy

Nhà nước và pháp luật là hai hiện tirợng quan trọng nhất của kiến trúc thượng tầng, do vậy từ lâu hai hiện tượng này đã trở thàiih đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học, với cách tiếp cận khác nhau, mục đích tiếp cận khác nhau

Cần phân biệt giữa môn học lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới với khoa học lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới

' John Sasson, Ancient laws and modern problems - The balance betweenịustice and

a legal system, Bristol, 2004, p 13.

Phạm vi môn học lịch sử nhà nước và pháp luật thể giới hẹp hơn

so với phạm vi của khoa học lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới Nội dung môn học lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới chỉ giới thiệu những nội dung cơ bản nhất về lịch sử hình thành và phát triến của nhà nước và pháp luật qua các giai đoạn cụ thề và ở những khu vực điển hình trên thế giới, ở một sổ nước tiêu biểu

Phạm vi của khoa học lịch sứ nhà nước và pháp luật rộng hơn, có thể bao gồm việc nghiên cứu nhiều vấn đề khác Ví dụ, trong phạm

vi thời lượng và có chú ý đến tính vừa sức của người học, môn học lịch sử nhà nước và pháp luật trong phần nhà nước và pháp luật chiếm hữu nô lệ thời kỳ cổ đại chỉ nghiên cứu hai khu vực điển hình là ở phương Đông và phương Tây ở phương Đông cũng chỉ nghiên cứu bốn trung tâm văn minh ra đời sớm nhất là Ai Cập, Lưỗng Hà, Ấn Độ, Trung Quốc, ở phương Tây chỉ nghiên cứu về Hy Lạp và La Mã cổ đại Nhưng đối với khoa học nhà nước và pháp luật thì không dừng lại ở đó, phạm vi của nó có thể rộng hơn ở các khu vực khác nhau, ở nhiều nhà nước khác nhau trên thế giới

v ề mặt nội dung, môn học lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới

giới thiệu về quá trình phát sinh, tồn tại và phát triển của nhà nước và

pháp ìuật trong từng thời kỳ lịch sử một cách khách quan, diễn ra tại các khu vực điển hình trên thể giới.

Lịch sử nhà nước và pháp luật có mối liên hệ chặt chẽ với nhiều môn học, khoa học khác Chẳng hạn trong mối liên hộ với Lý lluận chung về nhà nước và pháp luật thi điểm chung của hai môn này là đều

có đối tượng nghiên cứu là hai hiện tượng nhà nước và pháp luật, nhưng giữa chúng cũng có những điểm riêng Lý luận chung nhà nước và pháp luật cung cấp một hệ thống các khái niệm, các phạm trù cơ bàn và tìm

ra quy luật vận động, phát triển của nhà nước và pháp luật Trong khi đó lịch sừ nhà nước và pháp luật lại xác định các quy luật mang tính lịch

sử, căn cứ vào thực tế iịch sử giúp khoa học !ý luận chung nhà nirớ'c và pháp luật xây dựng các quy luật, các khái niệm chung

Giữa lịch sử nhà nước và pháp luật với lý luận chung nhà nưỏfc và pháp luật có mối liên hệ chặt chẽ, mật thiết với nhau Trong hệ thống

l ó Phán mở đẳu: NHẬP MÔN LỊCH sử NHÀ Nước VÀ PHÁP LUẬT THỂ GIỚI

khoa học pháp lý, lý luận chung nhà nước và pháp luật giữ vai trò là môn khoa học pháp lý cơ sở có tính chất phương pháp luận để nhận thức đúng đắn các vấn đề có tính bản chất, các quy luật của nhà nước

và pháp luật Tuy nhiên, những khái niệm, những phạm trù của lý luận chung không phải xuất phát từ hư vô, mà phải kế thừa những thành quả nghiên CÚTJ của lịch sử nhà nước và pháp luật Nhờ có lịch sử nhà nước

và pháp luật, các khái niệm, phạm trù về nhà nước và pháp luật được làm sáng tỏ, có cơ sở thực tiễn từ lịch sử, do vậy mới đảm bảo được tính đúng đắn, thuyết phục Đồng thời, khi nghiên cứu lịch sử nhà nước và pháp luật cũng không thể tách rời những vấn đề có tính phương pháp luận của lý luận chung nhà nước và pháp luật Rất nhiều những khái niệm, phạm trù của lý luận chung nhà nước và pháp luật như kiểu nhà nước, bản chất nhà nước, chức năng nhà nước, bộ máy nhà nước, hình thức nhà nước; kiểu pháp luật, bản chất pháp luật, nguồn của pháp luật, thuộc tính của pháp luật, quan hệ pháp luật, quy phạm pháp luật, vi phạm pháp luật, ý thức pháp luật đều phải dựa trên những thành quả nghiên cứu của lý luận chung nhà nước và pháp luật

Lịch sử nhà nước và pháp luật gồm có lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam và lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới Hai khoa học này cùng nghiên cứu về lịch sừ nhà nước và pháp luật nhưng cũng khác nhau về không gian và phạm vi nghiên cứu Khác với lịch sử nhà nước

và pháp luật Việt Nam, lịch sừ nhà nước và pháp luật thế giới nghiên cứu những nét chung nhất lịch sử hình thành, tồn tại và phát triển của nhà nước và pháp luật ờ những khu vực lớn, điển hình trên thế giới.Lịch sử quyền con người và lịch sử nhà nước và pháp luật là hai môn học/khoa học khác nhau, có đối tượng nghiên cứu riêng, nhưng

có mối liên hệ mật thiết với nhau Phạm vi nghiên cứu của Lịch sử nhà nước và pháp luật rộng hơn Lịch sử quyền con người Lịch sừ quyền con người chỉ nghiên cứu về lịch sử tư tưởng, các thế hệ quyền con người Các nội dung thuộc môn học Lịch sử nhà nước và pháp luật bao quát một vấn đề rộng, trong đó từng giai đoạn lịch sử khác nhau trong tiến trình phát triển của pháp luật đều “động chạm” đén vấn đề con người, quyền con người Chẳng hạn: khi nghiên cứu về các bộ luật cổ,

ví dụ Bộ luật Hammurabi, ta cũng

Chương I: Khái luận vé môn học, khoa học lịch sử nhà nước 17

thời đó ra sao, quyền lợi con người có được quan tâm không, phụ nữ được đối xử ra sao, quyền lợi của các nhóm yếu thế khác có được bảo vệ không, trách nhiệm của thẩm phán khi xừ sai phải từ chức ra sao Tưong

tự như vậy, muốn hiểu đầy đủ giá trị của Bộ Quốc triều Hình luật hay Quốc triều khám tụng điều lệ, ngoài việc phải đặt đúng trong bối cảnh, không gian xã hội thời đó, còn phải luận giải xem thời đó người ta bảo

vệ quyền lợi của các nhóm yếu thế trong xã hội ra sao và đặc biệt là vấn

đề trách nhiệm của quan lại thời đó như thế nào để đảm bảo cho những quyền lợi của những nhóm đối tượng này về nội dung, môn học Lịch

sử nhà nước và pháp luật đã có sứ mệnh rất tự nhiên phải làm sáng tỏ vẩn đề “quyền con người” Sẽ không thể hiểu được nội dung, ý nghĩa, giá trị pháp luật của mỗi một giai đoạn lịch sử nếu như không xem xét con người được nhìn nhận ra sao ở thời kỳ đó

Khoa học lịch sử nói chung và khoa học lịch sử nhà nước và pháp luật nói riêng được gọi là khoa học có tính chất quan định luận (chỉ nghiên cứu về quá khứ), bởi lẽ lịch sử hiểu theo nghĩa rộng nhất là tất

cả những gì đã diễn ra

Nhiệm VỊ! của khoa học lịch sử nhà nước và pháp luật là làm sáng

tò quá trình phát sinh, phát triển của nhà nước và pháp luật theo quan điểm và phương pháp lịch sử, bám sát tìrng thời gian, sự kiện lịch sử để luận giải Đặc biệt là chỉ ra những nét tương đồng và khác biệt của nhà nước ở các khu vực lófn, điển hình trên thế giới, làm sáng tỏ nội dung

và giá trị pháp lý của pháp luật ở giai đoạn khác nhau, đồng thời chỉ ra được quy luật phát triển của hai hiện tượng nhà nước và pháp luật Trên

cơ sở những vấn đề nêu trên, nghiên cứu lịch sử nhà nước và pháp luật cũng góp phần quan trọng cho việc hoạch định đường lối, chính sách, tim trong đó những giá trị, bài học kinh pghiệm cho hiện tại

Trên thế giới hiện nay, trong chương trình đào tạo cử nhân luật học,

môn học Lịch sử pháp luật (history o f lơw) được chú trọng Môn học/

khoa học này nằm trong hệ thống các khoa học pháp lý cơ bản Quan

niệm về các khoa học pháp lý cơ bản (basic legal sciences) hiện nay

ở các quốc gia cũng khá đa dạng, nhưng nhìn chung có sự tương đối

thống nhất trong việc phàn chia thành các bộ phận như sau: Bộ phận

18 Phân mở đầu: NHẬP MÔN LỊCH SỪ NHÀ Nước VÀ PHÁP LUẬT THẾ GIỚI

cấn thành thử nhất: Triết học pháp luật (philosophy o f law) Trong Triết

học pháp luật lại bao gồm 3 bộ phận cấu thành: Đạo đức học pháp luật,

Các lý thuyết pháp luật, Tư duy pháp lý; Bộ phận cấu thành thứ hai: Xã

hội học pháp luật (sociology o f ìaw)\ Bộ phận cẩu thành thứ ba: Lịch

sử pháp luật (history o f law); Bộ phận cấu thành thứ tư: Các khoa học pháp lý cơ bản bỗ trợ (other basic legal sciences) bao gồm các môn học/

khoa học như: Luật học so sánh; Lịch sử Luật La Mã; Lý luận nhà nước, Lịch sử nhà nước

Khác với cách tiếp cận truyền thống của Việt Nam, thường nghiên cứu đồng thời lịch sử của cả hai hiện tượng “nhà nước và pháp luật“, vì vậy tên gọi truyền thống thường là “lịch sử nhà nước và pháp luật“, ở nhiều nước tên gọi của môn học thường được đặt là “lịch sử pháp luật“

(legal history) Nội dung của môn học cũng tập trung giới thiệu về lịch

sử phát triển của pháp luật qua các thời kỳ lịch sử, giúp người học thấy

rõ được tiến trình phát triển của pháp luật trong lịch sử

Lịch sử pháp luật nằm trong hệ thống các môn khoa học pháp lý cơ bản, cùng với Triết học pháp quyền, xã hội học pháp luật Môn học này

có mối liên hệ gần gũi với những môn học khác như Đạo đức học pháp luật và Tư duy pháp lý

Khoa học lịch sử pháp luật trên thế giới ngày nay cũng phát triển theo nhiều hướng khác nhau, theo cả chiều rộng và chiều sâu Ngoài những hướng truyền thống, nhiều nước trên thế giới đã thành lập các trung tâm nghiên cứu lịch sử pháp luật theo hướng nghiên cứu lịch sử pháp luật khu virc, ví dụ lịch sử pháp luật châu Âu, lịch sử pháp luật các nước Tây Âu, Bắc Âu, lịch sử pháp luật châu Á, lịch sử pháp luật của các nước ASEAN Bên cạnh đó, nhiều trung tâm nghiên cứu mang tính ứng dụng cũng được thành lập Những trung tâm này tập trung nghiên cứu, đánh giá, góp ý, phản biện các chính sách, pháp luật của nhà nước

sở tại trên cơ sở tìm hiểu những bài học kinh nghiệm trong lịch sử pháp luật của nước sở tại và nhiều nước trên thế giới, từ đó đưa ra những gi ái pháp cho các vấn đề của đời sống, xã hội

Chương I: Khái iuận vé môn học, khoa học lịch sử nhà nước 19

20 Phán mở đâu: NHẬP MÔN LỊCH sử NHÀ Nước VÀ PHÁP LUẬT THẾ Glơl

II PHƯ Ơ NG PHÁP NGHIÊN cứu VÀ HỌC TẬP

Theo tiếng gốc Hy Lạp, phương pháp là kết hợp của hai chữ

“mesta” có nghĩa là đến và “hodós” có nghĩa là con đimng Phương pháp là con đtrờng để đen một cải đích nào đó.

1 Phương pháp luận, phương pháp luận nghiên cứu lịch sử pháp luật truyền thống và phi truyền thống

Phương pháp luận của bất kỳ khoa học nào cũng là lập tn ròngxuất

phát điêm đê tiếp cậu vấn đề cần nọhiên cứu Hay nói cách khác, đó là nguyên tắc xuất phát điếm cho phép quan sát vờ nhận thức hiện tượng, khám phá ra tri thức trong những lĩnh vực nhất định Phương pháp luận trả lời cho câu hỏi: Ta đang đứng ở đâu đô giải qnyêt vân đê?

Trong khoa học pháp lý, phương pháp luận là “các nguyên tắc cơ

bản - tức là các quan điêm cơ hàn, định hướng, là hệ thông các cách thức, phirơng pháp, phương tiện để nhận thức các hiện tượng khách quan, là phư ơ ng pháp tiếp cận các vấn đề cần nghiên cím."^

Thực chất, nghiên cứu khoạ học pháp lý nói chung và nghiên cứu lịch sử pháp luật nói riêng phải dựa trên thành quả nghiên cứu của những người đi trước Đó là cách thức tiếp cận vấn đề nghiên cứu một cách toàn diện, bằng tất cả các lý thuyết, các luận điểm, thể hiện sự nhận biết vấn đề cần nghiên cứu.^

Người ta có thể phân biệt phương pháp luận thành phương pháp luận chung (triết học) và phương pháp luận chuyên ngành khoa học.^ Điểm riêng của phương pháp luận nghiên cứu luật học là phải tiếp cận dựa trên các loại nguồn pháp luật, thực tiễn áp dụng pháp luật và qua việc xét xử các vụ việc của thẩm phán Mồi một môn trong khoa học pháp lý có phương pháp luận riêng Đối với môn học Lịch sử nhà nước

và pháp luật cũng vậy Có thể tạm phân chia phương pháp luận nghiên cứu lịch sừ nhà nước và pháp luật thành hai dạng: phưoTig pháp luận nghiên cứu lịch sử pháp luật truyền thống và phương pháp luận nghiên cứu lịch sử pháp luật phi truyền thống

Phương pháp luận nghiên cứu lịch sử pháp luật truyền thống là phương pháp nghiên cứu khoa học pháp lý ở nghĩa hẹp, không có sự tương tác với các ngành khoa học xã hội khác Lý thuyết của phương pháp luận luật học truyền thống là sự kết hợp lý thuyết pháp luật (legal theory) và luật học (jurisprudence), với rất nhiều trường phái, quan niệm, cách giải thích “luật“ khác nhau

Chương I: Khái luận vẽ môn học, khoa học lịch sử nhà nước 21

' Hoàng Thị Kim Quế, Chọn chủ đề, xây dựng để cương nghiên cứu khoa học, in trong sách: Vũ Công Giao - Nguyễn Hoàng Anh (Chủ biên), Phương pháp nghiên cứu viết

luận văn, luận àn ngành luật, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015, tr 33.

2 Nguyễn Đăng Dung, Phương pháp luận nghiên cứu luật học, in trong sách: VQ Công

Giao - Nguyễn Hoàng Anh (Chủ biên), Sđd, tr 28.

^ Đào Trí Úc, Phương pháp luận và phương pháp nghién cứu trong khoa học xã hội:

khái niệm, nội dung, kinh nghiệm áp dụng, in trong sách: Vũ Công Giao - Nguyễn

Hoàng Anh (Chủ biên), Sđd, tr 10.

Phương pháp luận nghiên cứu lịch sử pháp luật phi truyền thống

có đặc trưng là áp dụng các phương pháp nghiên cứu, thành quả nghiên cứu của các r.gành khoa học xã hội khác vào nghiên cứu lịch sử pháp luật Hay nói cách khác, đây ỉà sự kết hợp liỏn ngành nghiên cứu luật học, lịch sử, chính trị học, nhân học, triết h ọ c Việc tiếp cận liên ngành

về lịch sử pháp luật cho phép nhìn nhận vấn đề pháp luật trong lịch sử được đầy đủ, toàn diện, sâu sắc hơn.'

Việc nghiên cứu lịch sử nhà nước và pháp luật hiện nay cần phải két hợp cả phương pháp luận nghiên cứu lịch sừ pháp luật truyền thống

và phi truyền thống, vừa cần phải bám sát các lý thuyết pháp luật truyền thống, vừa có sự tiếp thu, ké thừa các thành quả nghiên cứu của các khoa học khác như lịch sử, chính trị học, nhân học, triết học có liên quan đến nội dung nghiên cứu Hay nói cách khác, mặc dù với tên gọi gắn với hai chữ “lịch sử”, nhưng môn học này sẽ không tiếp cận dưới góc độ phương pháp luận truyền thống của sử học mà vẫn tiếp cận vấn

đề dưới góc độ luật học truyền thống, có tham chiếu và kế thừa những thành quả nghiên cứu của khoa học lịch sử và các khoa học xã hội nhân văn khác

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục đại học hiện nay, cách hiểu về phương pháp luận cũng cần có sự đổi mới Mục đích của nghiên cứu khoa học pháp lý nói chung hay nghiên cứu lịch sừ pháp luật nói riêng

là đi tìm chân lý thông qua việc phát triển tri thức mới Nhưng chân lý

sẽ không được tìm thấy một khi vấn đề khoa học bị “chính trị hóa” hay

“hành chính hóa” cao độ Không thể có phương pháp luận đúng đắn nếu như không có tự do học thuật, theo nghĩa là tự do giảng dạy, nghiên cứu và thảo luận khoa học, tự do công bố kết quả nghiên cửu Bởi vậy, không nên quan niệm chỉ có một phương pháp luận duy nhất, mà cần hiểu có nhiều phương pháp luận và người nghiên cứu có thể chọn “chỗ đứng”, thậm chí “thay đổi chỗ đứng” - tức thay đổi phương pháp luận

- để nhìn nhận, đánh giá vấn đề nghiên cứu chuẩn xác hơn Tiếp nữa,

có được kết quả nghiên cứu rồi, cần phải tiếp tục trao đổi, thảo luận và

22 Phán mở đầu: NHẬP MÔN LỊCH SỪ NHÀ Nước VÀ PHÁP LUẬT THẾ GIỚI

' Nguyễn Đăng Dung, Phương pháp luận nghiên cửu luật học, in trong sách; Vũ Công

Giao - Nguyễn Hoàng Anh (Chủ biên), Sđd, tr 15-25.

kiểm nghiệm sự đúng đắn của nó Không thể đi đến chân lý nếu không

có sự cọ xát và kiểm định các học thuyết, quan điểm hay các kết quả nghiên cứu khác nhau Chính tự do học thuật, tự do nghiên cứu “không

bị giới hạn bởi những điều cấm kỵ và kiểm duyệt” ‘ mới là đích đến của khoa học thực thụ

Tóm lại, phương pháp luận của khoa học pháp lý hiện đại dựa ứên quan điểm mở, khách quari, khoa học, dựa trên những thành tựu của những người đi trước, không chỉ của riêng khoa học pháp lý mà còn của nhiều ngành khoa học khác liên quan, đó là tổng hợp nhiều cách tiếp cận khác nhau, nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau với mục đích nhận thức toàn diện, đầy đủ, có hệ thống về đối tượng nghiên cứu

2 Các phư ơng pháp nghiên cứu cụ thể

Phưofng pháp nghiên cứu cụ thể là tất cả những thủ pháp kỹ thuật, cách thức để nhận thức về đối tượng nghiên cứu Để làm sáng tỏ vấn đề cần nghiên cứu cần phải sử dụng tất cả các thủ pháp kỹ thuật một cách hiệu quả Có nhiều phương pháp nghiên cứu như phân tích - tổng hợp; thống kê; phương pháp hệ thống - cấu trúc, phưofng pháp so sánh lịch

sử, phương pháp phỏng đoán khoa học

Nghiên cứu lịch sử pháp luật đòi hỏi sự tổng họrp nhiều phưcmg

pháp Chẳng hạn, một phương pháp phổ biến nhất là phương pháp tư

duy trừu tượng, theo đó, người nghiên cứu đặt tư duy của mình theo

hướng xác định một đặc điểm cơ bản nhất của vấn đề đang được nghiên cứu, tách nó (trừu tượng hóa) ra khỏi các đặc điểm khác để phân tích, đánh giá nhằm đơn giản hóa quá trình tiếp cận với đối tượng nghiên cứu.^ Chẳng hạn sau khi nghiên cứu các nhà nước cụ thể ở phương Đông cổ đại vận dụng phương pháp tư duy trừu tượng ta có thể rút ra được một đặc điểm chung nhất về những nhà nước này đó là tính đại diện cao, tính liên kết mạnh và tính giai cấp yếu

Chương I: Khái luận vé môn học, khoa học lịch sử nhà nước 23

' Vũ Thành Tự Anh, “Kiến tạo một nền đại học thực thụ", Thời báo Kinh tế Sài Gòn, http://www.thesaigontimes.vn/135167/Kien-tao-mot-nen-dai-hoc-thuc-thu.html đăng ngay 3/9/2015,

^ Đào Trí Úc, Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu trong khoa học xã hội:

khái niệm, nội dung, kinh nghiệm áp dụng, in trong sách: Vũ Công Giao - Nguyễn

Hoàng Anh (Chủ biên), Sđd, tr 12.

Quá trinh tư duy trừu tượng gắn liền với phương pháp phân

tích, tổng hợp, qui nạp, diễn dịch Phiỉơng pháp phán tích là cách

phân chia một vấn đề đang cần nghiên cứu ra thành các nhóm vấn đê

nhằm nghiên cứu toàn diện các khía cạnh của vấn đề Phươtĩg pháp

tống hợp là cách sâu chuồi kết quả phân tích từng bộ phận, nhóm vân đê

trong tổng thể Phương pháp quy nạp là phưoTig pháp nghiên cứu theo

đó két luận chung được xác lập trên cơ sở các phân tích cụ thế Phương pháp diễn dịch là cách tìm kết quả từ những thông số cụ thế và qua suy luận lô gíc để có được những kết quả cụ thể về đối tượng nghiên cứu.Bên cạnh đó, nghiên cứu lịch sử cũng đòi hỏi phải tổng họp nhiều phương pháp khác Ví dụ như phương pháp mô hình hóa, phương pháp

phân loại Phương pháp mô hình hỏa là cách nghiên cứu về đổi tượng

thông qua việc tạo ra mô hình để dễ tiếp cận vấn đề, đơn giản hóa vấn

đề do tính phức tạp, nhiều mặt của vấn đề đó Phương pháp phân loại là

cách chia tất cả các đổi tượng nghiên cứu thành những nhóm riêng biệt dựa trên những dấu hiệu đặc trưng mà người nghiên cứu đặt ra.'

Nghiên cứu lý thuyết đòi hởi thêm nhiều phương pháp mới như phương pháp hệ thống, phương pháp giao tiếp, phương pháp

so sánh v.v ,^

Phương pháp hệ thống thường được sử dụng khi nghiên cứu các

đối tượng phức tạp, đang trong quá trình tiếp diễn, phát triển, chưa thực

sự định hình Phưong pháp này đỏi hỏi nghiên cứu một tổng thể các yếu

tố có mối liên hệ và quan hệ với nhau và với môi tnrờng xung quanh để tạo nên một thực thể toàn vẹn, thống nhất Trong quá trình nghiên cứu,

hệ thống sẽ tìm thấy những tính chất (yểu tố) xuyên suốt, liên hệ chung của sự vật cũng như những mối liên hệ giữa các yếu tố với nhau

Phương pháp giao tiếp là phương pháp dựa trên quan hệ tương tác,

hiểu biết về các luồng thông tin và mối liên hệ trở lại Phưong pháp giao

24 Phắn mở đầu: NHẬP MÔN LỊCH sử NHÀ Nước VÀ PHÁP LUẬT THẾ GIỚI

’ Đào Trí Úc, Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu trong khoa học xã hội:

khái niệm, nội dung, kinh nghiệm áp dụng, in trong sách: Vũ Công Giao - Nguyễn

Hoàng Anh (Chủ biên), Sđd, tr 12.

2 Xem thêm: Đào Tri úc, Phirnng phấp luận vá phưvng pháp nghiên cứu trong khoa

học xã hội: khái niệm, nội dung, kinh nghiệm áp dụng, in trong sách; Vũ Công Giao -

Nguyễn Hoàng Anh (Chủ biên), Sđd, tr 13.

tiếp coi trọng nhìn nhận thực chất của vấn đề thông qua việc đánh giá sự giao tiếp của các đối tượng nghiên cứu.

Phương p háp so sánh là phương pháp dựa trên những tiêu chí cụ

thổ của các đối tượng so sánh để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt Điều kiện quan trọng nhất khi sử dụng phương pháp so sánh

là phải tìm cho được dấu hiệu chung (căn cứ chung) để đưa ra so sánh Phương pháp so sánh - lịch sử, hay so sánh các quá trình phát triển của cùng một sự việc (sự vật) để từ đó xác định được quy luật phát triển theo thời gian của sự vật hiện tượng ngày nay được vận dụng rất phổ biến trong nghiên cứu lịch sừ pháp luật Chẳng hạn vận dụng phương pháp

so sánh ta có thể chỉ ra được sự khác biệt về nguồn gốc hình thành, về nguồn pháp luật, cấu trúc pháp luật của hai hệ thống pháp luật Common law và Civil law từ góc độ lịch sử pháp luật

Nghiên cứu lịch sử là nghiên cứu về quá khứ, các vấn đề thường ở rất xa so với thời điểm nghiên cứu, chúng ta đa phần chỉ biết về lịch sử qua các tài liệu với độ tin cậy rất khác nhau, do vậy để có kết quả tốt cần phải kết hợp kết quả nghiên cứu của nhiều ngành nghiên cứu khác để từ

đó rút ra những phỏng đoán thật sự khách quan, khoa học

Để có được những nhận định khoa học về lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới, cần tránh:

Thứ nhất, tránh cô lập vấn đề nghiên cứu, để đánh giá đúng bản

chất, tầm quan trọng của vấn đề nghiên cứu phải đặt nó trong mối liên

hệ các sự vật, hiện tượng khác;

Thứ hai, tránh tách vấn đề nghiên cứu với điều kiện kinh tế - xã hội

cụ thê Nhà nước và pháp luật không tách rời mà luôn chịu sự quy định của các điều kiện kinh tế và xã hội

Thứ ba, tránh tách rời vấn đề nghiên cứu với thời điểm xảy ra nó

Khi nghiên cứu về lịch sừ không được lấy quan điểm về nhà nước và pháp luật hiện đại để phán xét chủ quan một chiều theo hướng phê phán và xem thưòng những giá trị nhà nước và pháp luật tại thời điểm xảy ra nó

Thứ tư, tránh vội vàng kết luận khi thiếu những luận cứ rõ ràng,

tránh chỉ dựa vào một nguyên nhân, hoặc biểu hiện có tính hình thức để vội vàng kết luận vấn đề

Chưdng I: Khái luận vé môn học, khoa học lịch sử nhà nước 2 5

2ó Phần mở đầu: NHẬP MÔN LỊCH sử NHÀ Nước VÀ PHÁP LUẬT THẾ GIỚI

Thử năm, tránh tự mâu thuẫn Sinh viên, đặc biệt là sinh viên luật

học cần phải nắm bắt vẩn đề, trình bày và lập luận một cách lôgíc, tuân thủ các quy Luật Cơ bản của tư duy như quy luật đồng nhất, quy luật cấm mâu thuẫn, quy luật loại trừ cái thứ ba và quy luật lý do đầy đủ.Bất luận khi nói hay viết, bạn nên học cách lập luận, tiếp cận về những khía cạnh khác nhau của một vấn đề, không nên chỉ nhìn một phía và kết luận Khi nghiên cứu, tranh luận, bạn cần học cách lắng nghe các lập luận của người khác, tập cách giải quyết các vấn đề không phải bằng cách xóa bỏ hết mâu thuẫn, mà bằng cách hóa giải nó một cách hữu hiệu và đưa ra một hệ thống các giải pháp để lựa chọn giải pháp nào là tối ưu c ầ n suy xét các vấn đề một cách duy lý, thay vì duy tình hoặc cảm tính, hời hợt c ầ n tránh trích dẫn nguồn thông tin kể cả

sử liệu chưa được kiểm chứng về độ chính xác và coi đó là chân lý Ngoài ra cũng cần tránh lối tư duy chủ quan, hàm ý “tấn công cá nhân”

và tránh lấy số đông (viện đến tình cảm của số đông) để lấn át tính đúng đắn của vấn đề

3 Phương pháp học tập, đọc tư liệu hiệu quả

Muốn học tập tốt môn học này, trước tiên bạn cần tập cách “giới

hạn vẩn đề Cách giết chết lịch sử nhanh nhất là chép và học thuộc, không cần tư duy, suy nghĩ Thực tế, học lịch sử không phải là sự khổ sai về trí nhớ, bạn không cần phải ghi nhớ vô số những chi tiết nhỏ, nhất

là trong thời đại công nghệ ngày nay Trước các vấn đề phức tạp, trước một lưọTig kiến thức lớn, bạn phải biết cách đơn giản hỏa chúng Trong

số rất nhiều nội dung khác nhau của môn học, muốn nắm được những ý

quan trọng, bạn cần có chiến lược "ít mà là nhiều ” (less is more) Bạn hãy làm theo cách lắng nghe và cổ gắng rút ra những vấn đề có tính

bản chất nhất, hãy vạch ra khoảng 5 đến 7 cải gạch đầu dòng, nhưng

đỏ phải là những ý chinh (những ý không thể thiếu, không thể quên) của

bài giảng, bài đọc Sau khi bạn đã hiểu, đã nắm chắc được những vấn đề

đó, bạn hãy tìm hiểu thêm, mở rộng thêm, nêu ví dụ làm sáng tỏ và phát triển những vấn đề đó theo khả năng và cách hiểu của mình Như vậy, bạn chỉ cần nắm chẳc những sự kiện tiêu biểu, quan trọng, những sự kiện mà không biết hoặc biết không chính xác thì không thể hiểu được

những vấn đề khác, hoặc làm hỏng những tri thức khác Thà ít mà tốt, biến những kiến thức đó thành của mình, phát triển theo cách hiểu của mình, tốt hơn là nhiều nhưng của người khác, sau đó cũng quên nhanh.Cũng tương tự như vậy, khi bạn đọc sách, đừng vội đọc nhiều, đọc

một cách tràn lan Đọc vừa đủ, để dành thời gian "nghĩ”, "hiển ’’ và

"cảm ” được sự thú vị của vấn đề Quan trọng nhất khi đọc tài liệu là

bạn phải biêt cách tóm lược những ỷ chính từ những vấn đề mình đọc

được, từ đó p h á t triên vấn đề Thực tế, một cuốn sách dài vài trăm trang

giấy, nếu muốn bạn vẫn có thể tóm lược thành 5 gạch đầu dòng làm nổi bật lên những vấn đề cốt yếu của cuốn sách

Vậy học lịch sử pháp luật có giống với học sử ở phổ thông hoặc thông sử không? Câu trả lời là không Phương pháp học, phong cách học lịch sử pháp luật khác với học sử ở phổ thông Lịch sử pháp luật

là một môn học, khoa học liên ngành nên có sự kế thừa những kết quả nghiên cứu của khoa học lịch sử, nhưng khi nghiên cứu, chúng ta không vội đi sâu vào những vấn đề thông sử Lịch sử pháp luật không phải là

“chiếc bóng mờ của thông sử” Trọng tâm, điểm nhấn, chỗ đứng - điều làm nên bản sắc của môn học, khoa học này trong khoa học pháp lý và khoa học xã hội nhân văn - là giảng dạy, học tập, nghiên cứu về “lịch

sử pháp luật”

Đối với những sinh viên năm đầu khi tiếp cận với các môn học pháp lý cơ bản, trong đó có lịch sử pháp luật là cần phải phát huy tính tự chủ, năng lực tư duy, năng lực đánh giá, năng lực phản biện của người học Những năng lực ấy sẽ chết dần, chết mòn nếu như người học không được phép đưa ra quan điểm riêng, sự đárvh giá riêng của mình mà luôn

bị đóng khung trong một cách tiếp cận, một lý thuyết đã có sẵn nào đó Thực ra trong khoa học nói chung và khoa học pháp lý nói riêng, chỉ có những đề mở mới luôn tồn tại, vì bản chất của các khoa học là nhiều đối tượng nghiên cứu, luôn trong trạng thái động và mở Chi có tư duy theo cách đó, vấn đề nghiên cứu mới luôn được phát triển, bồi đắp Thực tế một học thuyết, một quan điểm dù có tiến bộ đến đâu chăng nữa cũng chưa bao giờ là lời giải đáp cuối cùng hoặc đưa ra được giải pháp cuối cùng cho tất cả các vấn đề pháp lý Quan trọng nhất trong học lịch sử pháp luật là tính trung thực và công bằng Điều thú vị khi học môn này

Chương 1: Khái luận vé mồn học, khoa học lịch sử nhà nước 27