The study clarifies characteristics and hindrances for teaching ability drilling in pedagogical practice among technical teacher trainees based on performance approach on goal,[r]
Trang 1ứu Khoa học Giáo dục
GIÁO DỤC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU QUA MÔN ĐỊA LÍ■ ■ ■
ở TRƯỜNG TRUNG HOC cơ sở
Thách thức và nguy cơ biến đổi khí hậu (BĐKH)
trên thế giới trong thế kỉ XXI là hết sức to lớn
và chưa lường hết được Việt Nam được cảnh báo
sẽ là một trong số những nước trên thế giới bị ảnh
hưởng nặng nề nhất của BĐKH Hiện nay, ở Việt
Nam đã xuất hiện ngày càng nhiều những bằng
chứng cho thấy BĐKH có tác động tiêu cực đến sự
phát triển kinh tế - xã hội Có thể nói, thế hệ trẻ hôm
nay sẽ là những người phải đương đầu trực tiếp
với những tác động ghê gớm của BĐKH Vì thế,
việc giáo dục (GD) cho học sinh (HS) nhận thức
về những nguy cơ và thách thức của BĐKH cũng
như cách ngăn ngừa, giảm thiểu và thích ứng với
BĐKH là những việc làm cấp thiết Trong chương
trình GD phổ thông, nhiều môn học có khả năng
GD BĐKH, trong đó có môn Địa lí Trong khuôn
khổ của bài viết này, chúng tôi chỉ đưa ra những
khả năng và một vài cách thức GDBĐKH qua môn
Địa lí ở trường trung học cơ sờ (THCS) và đồng
thời nêu lên một số kiến nghị
I Khả năng GDBĐKH qua môn Địa lí ờ
trường THCS
1 Môn Địa lí trong trường THCS có nhiều
khả năng GD BĐKH
Chương trình môn Địa lí có nêu:
- Vị trí môn Địa lí trong nhà trường phổ thông
là giúp HS có được những hiểu biết cơ bản, hệ
thống về Trái Đất - môi trường (MT) sống của con
người, về thiên nhiên và những hoạt động kinh tế
của con người trên phạm vi quốc gia, khu vực và
thế giới; rèn luyện cho HS những kĩ năng hành
động, ứng xử thích hợp với MT tự nhiên, xã hội
- Mục tiêu của chương trình: cung cấp cho HS
những kiến thức phổ thông, cơ bản, cần thiết về:
+ Trái Đất, các thành phần cấu tạo của Trái
Đất, các hiện tượng, sự vật địa lí và tác động qua
lại giữa chúng; một số quy luật phát triển của MT
tự nhiên trên Trái Đất; dân cư và các hoạt động
của con người trên Trái Đất; mối quan hệ giữa dân
cư, hoạt động sản xuất và MT; sự cần thiết phải
khai thác hợp lí tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ
MT nhằm phát triển bền vững
+ Đặc điểm tự nhiên, dân cư, kinh tế - xã hội
của một số khu vực khác nhau và của môt số
• ThS NGUYỄN TRỌNG ĐỨC
T ru n g tâm N ghiên c ử u Giáo dụ c P hồ th ô n g
quốc gia trên thế giới; một số đặc điểm của thế giới đương đại
+ Đặc điểm tự nhiên, dân cư và tình hình phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam; những vấn đề đặt ra đối với cả nước nói chung và các vùng, các địa phương nơi HS đang sinh sống nói riêng
- Từ đó, góp phần bồi dưỡng cho HS tình yêu thiên nhiên, quê hương, đất nước thông qua việc ứng xử thích hợp với tự nhiên và tôn trọng các thành quả kinh tế, văn hoá của nhân dân Việt Nam cũng như của nhân loại
Căn cứ vào vị trí và mục tiêu của môn học, có thể thấy môn Địa lí trong nhà trường phổ thông
có nhiều khả nàng GDBĐKH Vì môn Địa lí trang
bị cho HS những kiến thức tồng hợp về Địa lí tự nhiên và Địa lí kinh tế - xã hội đều liên quan hoặc trực tiếp, hoặc gián tiếp đến BĐKH Tùy từng trường hợp cụ thể, các đối tượng địa lí tự nhiên hay kinh tế - xã hội có lúc là tác nhân, có khi lại
là đối tượng phải hứng chịu hậu quả của BĐKH Hiện nay, chúng ta đang triển khai việc tích hợp
GD bảo vệ MT qua môn Địa lí ở trường trung học, nên đã có những tiền đề để khai thác, phục vụ cho việc GDBĐKH
2 Những kiến thức địa lí được khai thác để
GD BĐKH trong trường THCS tập trung ở một
số nội dung:
- Nguyên nhân gây BĐKH:
+ Sự tác động tiêu cực của con người vào các thành phần tự nhiên làm thay đổi tổng hợp thể tự nhiên
+ Vấn đề khai thác và sử dụng các loại tài nguyên thiên nhiên hóa thạch như than, dầu mỏ, khí đốt ; khai thác và chặt phá rừng bừa bãi + Sự phát triển kinh tế - xã hội, nhất là phát triển công nghiệp và giao thông vận tải gây ô nhiễm MT, tăng hiệu ứng nhà kính
+ Vấn đề gia tảng dân số và đô thị hóa tự phát
- Những biểu hiện của BĐKH thông qua các hiện tượng thời tiết cực đoan diễn ra ngày càng nhiều và trên diện rộng; hậu quả của BĐKH (lũ lụt, hạn hán, nắng nóng; sạt lở đất ở miền núi, ven sông/biển; băng tan, nước dâng )
Trang 2- Biện pháp: bảo vệ MT; giảm thiểu thiệt hại và
thích ứng với BĐKH
3 P hương thức GD BĐKH
Trong hệ thống GD phổ thông ờ nước ta hiện
nay chưa có điều kiện để đưa GDBĐKH trờ thành
môn học riêng Vì vậy, phương thức GDBĐKH ờ
đây cần được lồng ghép, tích hợp ờ một số môn
học có nhiều lợi thế và các hoạt động GD ngoài
giờ lên lớp Việc tích hợp GDBĐKH có thể được
thể hiện ở ba mức độ sau:
- Mức độ toàn phần, tức là mục tiêu và nội dung
của cả bài học hoặc của cả một chương trong sách
giáo khoa (SGK) phù hợp hoàn toàn với mục tiêu
và nội dung GDBĐKH
- Mức độ bộ phận, chỉ có một phần của bài học
có mục tiêu và nội dung gắn với GDBĐKH
- Mức độ liên hệ, các kiến thức GDBĐKH
không thể hiện rõ trong bài học, nhưng các kiến
thức trong bài học có điều kiện để liên hệ một cách
chặt chẽ với các kiến thức về GDBĐKH
4 Mức độ thể hiện kiến thức GDBĐKH trong
m ôn Địa lí ở trư ờ ng THCS
Qua việc rà soát chương trình và SGK Địa lí
từ lớp 6 đến lớp 9, chúng tối thấy nhiều bài có thể
GD BĐKH (lớp 6 có khoảng 7 bài; lớp 7 có khoảng
15 bài; lớp 8 có khoảng 18 bài và lớp 9 có khoảng
15 bài) Trong khuôn khổ bài viết này, chúng tôi
không nêu cụ thể từng bài Tuy nhiên, việc GD
BĐKH thông qua các bài này hầu hết được thể
hiện ở mức độ liên hệ Đây là vấn đề hết sức khó
khăn cho giáo viên (GV) Vì lúc này, người GV
phải biết tìm kiếm và lựa chọn những bài, những
mục có khả năng tích hợp kiến thức GDBĐKH
Vấn đề hết sức quan trọng nữa là khi lồng ghép
kiến thức GDBĐKH phải làm sao để không gây
quá tải cho bài học, không biến bài học địa lí thành
bài GDBĐKH
II Cách thức GD BĐKH qua môn Địa lí ờ
trường THCS
Đối với môn Địa lí, có nhiều cách thức để GD
BĐKH, dưới đây là một vài cách cụ thể:
1 S ử dụng các p h ư ơ ng tiện trự c quan
Trong dạy học địa lí, việc sử dụng các phương
tiện trực quan để GD BĐKH có ý nghĩa lớn, bởi vì
HS chỉ có thể quan sát được một số các vấn đề về
BĐKH còn phần lớn không có điều kiện quan sát
trực tiếp, mà chỉ có thể nhận biết được trên cơ sở
các phương tiện trực quan
Phương tiện trực quan trong dạy học địa lí khá
đa dạng, song loại phương tiện trực quan có nhiều
khả năng GDBĐKH đó là các tranh ảnh, băng/đĩa
hình có nội dung về các vấn đề BĐKH
Khoa học Giáo d ụ c
-a/ Sử dụng tranh/ ảnh địa lí
Việc sử dụng tranh/ảnh có nội dung về BĐKH giúp HS có thể dễ dàng nhận biết được nguyên nhân, biểu hiện và hậu quả của vấn đê BĐKH Cùng với những bức tranh giáo khoa, GV nên sử dụng những ảnh minh hoạ có nội dung địa lí Bản chất của phương pháp sử dụng tranh/ảnh địa lí là hướng dẫn HS quan sát, phân tích tranh ảnh để lĩnh hội kiến thức
Khi hướng dẫn HS quan sát, trước hết GV cần xác định mục đích, yêu cầu khi quan sát tranh/ảnh Sau đó, yêu cầu HS nêu tên của bức tranh/ảnh
để xác định xem bức tranh/ ảnh đỏ thể hiện hiện tượng gi, vấn đề gì và ở đâu; mỏ tả hiện tượng Cuối cùng, gợi ý HS nêu nguyên nhân và hậu quả của hiện tượng
Như vậy, khi sử dụng tranh ảnh, GV cần chuẩn
bị những câu hỏi hướng dẫn HS khai thác nội dung được thể hiện trên bức tranh/ ảnh và những câu hỏi yêu cầu HS vận dụng những kiến thức đã học để giải thích các hiện tượng được thể hiện trên bức tranh/ảnh
Ví dụ : Sử dụng ảnh 17.1 - SGK Địa lí 7
- Mục đích quan sát: MT không khí ờ đới ôn hòa
- Tên bức tranh: Khí thải ờ một khu liên hợp hóa dầu
- Mô tả hiện tưọ'ng: Một khu công nghiệp hóa dầu đang phát thải khí độc hại vào MT
- Nguyên nhân: Công nghiệp và giao thông vận tải phát triển, nhu cầu sử dụng nhiên liệu ngày Càng nhiều
- Hậu quả: Bầu khí quyển bị ô nhiễm nặng nề, tăng hiệu ứng nhà kính khiến Trái Đất nóng lên, làm cho khí hậu toàn cầu biến đổi
Hoặc ảnh 20.5 - SGK Địa lí 7
- Mục đích quan sát: Nguyên nhân dẫn đến các hoang mạc ngày càng mờ rộng
- Tên bức tranh: Một vùng đất ở rìa hoang mạc Xa-ha-ra bị cát lấn
- Mô tả hiện tượng: Bức ảnh cho thấy các khu dân cư đông như vậy nhưng cây xanh ít
- Nguyên nhân: Chủ yếu là giải quyết thức ăn cho chăn nuôi và củi đun nấu, nên người dân đã chặt hạ cây xanh; ngoài ra có thể là do biến đổi khí hậu
- Hậu quả: Các hoang mạc (đới nóng) có tốc độ
mờ rộng diện tích nhanh nhất
Lưu ý:
- Việc lựa chọn tranh/ảnh cho HS quan sát phải phù hợp với nội dung và càng thể hiện được nhiều
Trang 3dấu 'hiệu, đặc điểm càng tốt v ề mặt hình thức,
tranh/ ảnh phải rõ ràng, đẹp
- Trong dạy học địa lí, GV nên triệt để sử dụng
những tranh/ảnh minh hoạ trong SGK, bời vì đây
là những phương tiện minh hoạ đã được lựa chọn
thể hiện các hiện tượng cụ thể, điển hình nhất
b / Sử dụng băng/ đĩa hình
Băng/đĩa hình là một loại phương tiện trực
quan có nhiều ưu điểm trong việc cung cấp những
thông tin về BĐKH bằng hình ảnh, tạo điều kiện
thuận lợi cho HS khai thác kiến thức
Khi sử dụng băng/đĩa hình, GV có thể theo các
bước sau:
- Bước 1: Định hướng nhận thức Bước này
nhằm làm cho HS nắm được mục đích yêu cầu và
những vấn đề chính cần tìm hiểu
- Bước 2: GV mở băng/ đĩa hình cho HS xem
từng đoạn Sau mỗi đoạn, GV tắt băng/ đĩa hình
và đặt câu hỏi nhằm vừa kiểm tra nhận thức của
HS, vừa gợi ý cho HS nêu lên những ý quan trọng
nhất trong đoạn băng/ đĩa hình vừa xem
- Bước 3: Kết thúc Khi hết băng, GV yêu cầu
HS nêu những ý chính đã nhận thức được qua
băng/ đĩa hình đã xem Cuối cùng GV tóm tắt,
củng cố và khắc sâu những nội dung chính
- Dạy học theo dự án là một hình thức dạy học
trong đó HS thực hiện một nhiệm vụ học tập phức
hợp, gắn với thực tiễn, kết hợp lí thuyết với thực
hành, tự lực lập kế hoạch, thực hiện và đánh giá
kết quả Hình thức làm việc chủ yếu là theo nhóm,
kết quả dự án là những sản phẩm hành động có
thể giới thiệu được
- Một trong những quan điểm xây dựng và phát
triển chương trình môn Địa lí ở trường trung học
là tàng tính hành dụng, tính thực tiễn của chương
trình và quan tâm đến những vấn đề về địa lí địa
phương Chương trình Địa lí THCS, lớp 9 có nhiều
nội dung gắn với thực tiễn hơn cả (với 4 tiết dạy về
địa lí địa phương - tỉnh/thành phố) Từ đặc trưng
nội dung môn học như vậy cho thấy, việc tổ chức
dạy học theo dự án là có thể thực hiện được, nhất
là nhưng vấn đề về BĐKH
Ví dụ dạy học theo dự án có liên quan đến
GD BĐKH (lớp 9)
* Bước 1: Xác định chủ đề
GV chia HS trong lớp thành các nhóm, mỗi
nhóm chọn một trong những vấn đề tiêu biểu liên
quan đến BĐKH ở địa phương, ví dụ như:
+ Tìm hiểu về nguyên nhân và thực trạng sạt lở
bờ sông/biẻn (ở Đồng bằng Sông Cửu Long, ven
biển miền Trung )
+ Tìm hiểu về nguyên nhân hạn hán, lũ lụt ngày càng gia tăng và hậu quả
+ Sự gia tăng diện tích đất nhiễm mặn ở Đồng bằng Sông Cửu Long
+ Tìm hiểu về nguyên nhân làm cho nước sông/
hồ cạn kiệt
+ Vấn đề ô nhiễm MT đô thị
* Bước 2: Các nhóm xảy dựng kế hoạch làm
việc
+ Xác định mục đích khảo sát
+ Lựa chọn địa điểm khảo sát (mang tính điển hình)
+ Dự kiến công việc và xác định phương pháp tiến hành
* Bước 3: Thực hiện
HS làm việc nhóm theo kế hoạch; các nhóm có thể làm các công việc sau:
+ Khảo sát thực tế và ghi chép lại hiện trạng; tìm nguyên nhân, hậu quả và đề xuất biện pháp giải quyết
+ Phóng sự ảnh:Chụp ảnh tư liệu minh họa nguyên nhân, biểu hiện về BĐKH; sắp xếp các ảnh theo thứ tự và làm thuyết minh về phóng sự ảnh
+ Làm phim về BĐKH (nếu có điều kiện): Lựa chọn chủ đề; Xây dựng kịch bản;
Quay các cảnh;Dựng phim, lồng tiếng
* Bước 4: Giới thiệu sản phẩm trước lớp
+ Sản phẩm của các nhóm ngoài phần bài viết, nên có thêm ảnh chụp hoặc đoạn phim minh hoạ + Mỗi nhòm cử một đại diện lên trình bày vấn
đề đã tìm hiểu
+ Cả lớp thảo luận, góp ý
* Bước 5: Đánh giá
+ GV tổng kết, đánh giá về phương pháp tiến hành, nội dung và kết quả của các vấn đề đã được nghiên cứu và trình bày của từng nhóm
+ Tổ chức cho HS tự đánh giá hoặc đánh giá lẫn nhau về kết quả làm việc của từng nhóm Thông qua việc thực hiện dự án, sẽ phát triển
ở HS các kĩ năng điều tra (quan sát, tập hợp mẫu, tập hợp thông tin từ các nguồn khác nhau ) để rút ra kết luận Từ những thông tin thu thập có cơ
sở để hiểu rõ, bổ sung cho những điều học trong lí thuyết Phát triển năng lực tham gia hoạt cá nhân, tập thể; thói quen suy nghĩ độc lập và tính kiên nhẫn trong quá trình thực hiện dự án Có trách nhiệm trong việc bảo vệ MT, chống lại BĐKH
(Xem tiếp trang 48)
- Khoa học Giáo dục
Trang 4Khoa học Giáo dục Ng ê n cứu
Để việc đánh giá kết quả rèn luyện NLDH trong
TTSP của sinh viên một cách khoa học, chính xác,
công bằng, công khai, cần phải xây dựng các tiêu
chí để đánh giá các NLTH của sv Việc đánh giá
theo tiêu chí có nghĩa là đánh giá sự thực hiện các
công việc dạy học của một sinh viên trong mối liên
hệ với các tiêu chí, với chuẩn chứ không liên hệ,
so sánh gì với sự thực hiện của sinh viên khác và
được thực hiện theo các quan điểm sau: a) Sinh
viên phải thực hiện các công việc theo cách thức
giống như người giáo viên kĩ thuật - dạy nghề
trong thực tế giảng dạy; b) Đánh giá riêng rẽ từng
sinh viên khi họ hoàn thành công việc và có được
một hay một nhóm các NLTH
Đổi mới rèn luyện NLDH trong TTSP của sinh
viên ĐHSPKT theo tiếp NLTH như trên sẽ khắc
phục được những bất cập hiện nay, đồng thời
nâng cao được chất lượng rèn luyện NLDH trong
TTSP, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo giáo
viên kĩ thuật-dạy nghề ở các trường ĐHSPKT và
nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực cho
quốc gia
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Nguyễn Đình Chỉnh, Thực tập sư phạm, NXB
Giáo dục, Hà Nội, 1991
2 Nguyễn Minh Đường, Tiếp cận hệ thống trong
nghiên cứu khoa học về sư phạm k ĩ thuật, Tạp chí
Khoa học giáo dục, số 1, tháng 10, Hà Nội, 2005
3 Đặng Bá Lãm, Các giài pháp cài tiến quản lí
dạy học thực hành cho sinh viên sư phạm k ĩ thuật
theo tiếp cận NLTH, Tạp chí Khoa học giáo dục số 4,
tháng 1/2006
4 Nguyễn Đức Trí, Tiếp cận đào tạo nghề dựa
trên NLTH và việc xây dụng tiêu chuẩn nghề, Báo cáo
tổng kết đề tài cấp Bộ B93-52-24, Viện nghiên cứu và
phát triển giáo dục, Hà Nội, 1996
5 Trần Anh Tuấn, Xây dựng quy trình tập luyện
các k ĩ năng giảng dạy cơ bản trong các hình thức
thực hành, thực tập sư phạm, Luận án PTS Khoa học
Sư phạm - Tâm lí, Đại học Sư phạm, Hà Nội, 1996
6 Hanno Hoúsch,Didaktik der Berufsbildung,
Hochschulskripten Universitaet Dresden, 2003
7 Rudolf Tippelt, Competency-based training,
Larissa Weigel, Heidelberg, Germany, 203
SUMMARY
This article presents study on drilling of teaching
abilities in pedagogical practice by technical teacher
trainees using performance approach The study
clarifies characteristics and hindrances for teaching
ability drilling in pedagogical practice among technical
teacher trainees based on performance approach on
goal, content, process and assessment changes for
improved quality.
GIÁO DỤC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
(Tiếp theo trang 33)
III Một số kiến nghị
- Đối với GV:
+ Phải dựa vào nội dung bài học, các kiến thức
GDBĐKH đưa vào bài học phải có mối liên hệ logic với các kiến thức trong bài, tránh trùng lặp, phù hợp với trình độ của HS, không gây quá tải, không gò ép
+ Kiến thức GDBĐKH khi đưa vào bài phải đúng lúc, đúng chỗ và hợp lí
+ Kiến thức GDBĐKH đưa vào bài phải phản ánh được hiện trạng thực tế đang xảy ra để HS cảm thấy thiết thực
+ Nên sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, hướng người học vào các hoạt động gắn với thực tiễn
- Đói với Bộ GD & ĐT:
+ Cần biên soạn tài liệu bồi dưỡng, tài liệu tham khảo về GDBĐKH cho GV, HS Tạo điều kiện cho việc triển khai đưa GD BĐKH vào các nhà trường
+ Tổ chức tập huấn cho GV, cán bộ quản li để
có lực lượng triển khai GD BĐKH cho tất cả các trường thuộc mọi cấp, bậc học
- Đối với các đơn vị, cơ sờ GD ở địa
phương:
Tuyên truyền, vận động cộng đồng cùng tham gia các hoạt động thiết thực như bảo vệ
MT địa phương, sử dụng tiết kiệm năng lượng., nhằm chốnq lại BĐKH và biết cách thích ứng với BĐKH
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Hội thảo nâng cao nhận thức và năng lực ứng phó với những thách thức của biến đổi khí hậu, Đại
học Sư phạm Hà Nội, tháng 10 năm 2009
2 Chương trình GD phổ thông môn Địa lí (Ban
hành theo Quyết định số 16/2006/QĐ-BGDĐT ngày
05 tháng 5 năm 2006 của Bộ trường Bộ GD và Đào tạo) NXB GD, 2006
3 Sách giáo khoa và sách giáo viên Địa lí các lớp
6, 7, 8, 9.
SUMMARY
According to the author Geography in lower secondary school has many possibilities to teach climate change Climate change education in geography is seen in integration, mostly links The selection of lessons and lessons units as well as the integration degree is important to avoid overload and pressure on students.