Giao tiếp văn hoá giữa các tộc người ở Tây Bắc Việt Nam

Ngoài làm nương, người Xinh mun còn canh tác m ột ít ruộng bậc thang... Trong khong ft dam cudi..[r]

Giao tiếp văn hoá giữa các tộc người ở Tây Bắc Việt Nam

LA C Ô N G Ỷ

Vùn2 lãnh thố Tây Bác V iệt Nam tức vùna hĩai ngạn

thượng nguồn sông H ồng bao gồm các tỉnh Lai Châu, Sơn

La, Lào Cai và Y ên Bái từ xa xưa đã là nơi thuận lợi cho

những giao tiếp vãn hoá giữa các tộc người

-J ớ đây có m ặt đại biểu của hơn 20 dân tộc ihuộc

nhiéu nhóm ngôn ngữ khác nhau như T ày-Thái, Hmông-

Dao, Việt-M ường, M ồn-K hơ m e và Tạng-M iốn Các dân

tộc cư trú rải rác và xen kẽ với nhau Riêng tỉnh Lai Châu

có tới 21 dân tộc Các huyện Phong Thổ, Mường Tò (Lai

Châu), Vãn Chán và Vãn Yên (Ycn Bái) có từ 10 dân tộc

trớ lên Phần lởn các xã có ít nhất hai dân tộc cùng cư trú

Sự đa dạng về thành phần dân tộc là điều kiện hết sức

thuận lợi cho việc thực hiện những tiếp xúc tộc người dưới

hình thức tiếp xúc trực tiếp giữa các cá nhân

J Trong quá trình phát triển kinh tế-xã hội, giao thông

ngày càng được m ờ m ang thèm Đường cho xe cơ giới

vươn đần tới các vùng xa xôi, hẻo lánh Đến nay vào mùa

khỏ ô tô có thế đi đến hai phần ba số xã của tỉnh Sơn La và

một phần ba số xã của tỉnh Lai Châu Việc phát triển giao

thông vận tải cũng như việc chuyển đổi cơ chế, phát triển

sản xuất hàng hoá và đẩy m ạnh giao lưu kinh tế giữa các

vùng đã m ở rộng hơn nữa phạm vi giao tiếp văn hoá giữa

các tộc người

□ Đồng thời việc phủ sóng phát thanh và truyền hình

ngày càng rộng, đặc biệt là với các chương trình phát bằng

tiếng dân tộc thiểu số như tiếng Thái, tiếng H m ông, tiếng

Dao đã đem lại cho đồng đảo cư dân các hình thức giao tiếp văn hoá mới Đ ó là những giao tiếp gián tiếp thông qua các phương tiện thông tin đại chúng

□ Giao tiếp văn hoá giừa các tộc người ở Tây Bắc được thể hiện khá sinh động trên nhiều phương diện khác nhau

□ Trong hoạt động kinh tế, do yêu cầu phát triển sản xuất và tăng năng suất lao động, đông đảo các dân tộc đã nhanh chóng tiếp thu của nhau những biện pháp canh tác,

kỹ thuật gieo trồng cũng như các giống cây con m ang lại hiệu quả kinh tê cao C hẳng hạn trước đây đa số cư dân nương rầy dùng gậy chọc lỗ để tra hạt Đ àn ông đi trước chọc lỗ, đàn bà theo sau bỏ hạt giống lỗ Hiện nay ở nhiều nơi, bên cạnh chọc lổ tra hạt, người K háng đã học cách dùng trâu cày, sau đó bừa kỹ rồi gieo hạt Khi đàn ông gieo

xong thì đàn bà dùng một loại cuốc gọi là chôp cuốc nhẹ

m ột lượt cho hạt giống Ịọt xuống các khe đất, tránh chim thú ăn và làm cho rễ cây giống bám sâu vào lòng đ ấ t1

□ Người Xinh m un cũng biết sử dụng cày trong canh tác nương Họ dùng cày H m ông là loại cày khoẻ, dễ luồn lách và ít bị gãy để cày nương dốc, cày cải tiến và cày 51

có năng suất cao để cày nương bàng Họ xới cỏ, cuốc đất bằng chiếc cuốc của neười Thái Khi tra hạt ở nương bằng, đồng bào vẫn dùng gậy chọc lỗ nhưng khi gieo trồng trên đất dốc thì lại dùng thuổng và người chọc lỗ đảm nhiệm

luôn việc tra hạt Trước kia người X inh mun tuốt lúa bằng

tay hoặc dùng nhíp ngắt từng bỏng một Hiện nay, đồng

bào gặt lúa bằng liềm và đập bằng néo như ở người Việt

Ngoài làm nương, người Xinh mun còn canh tác m ột ít ruộng

bậc thang Kỹ thuật cày bừa của họ giống người T hái2

□ ơ vùng thấp, người M ảng Lệ, vì sống gần người

Thái, nên đã học được cách làm nương cuốc của họ Gần

đây, m ột số bản đã định cư làm nương thâm canh, khai

phá ruộng, xây dựng hệ thống tưới nước và trồng cây công

nghiệp Những bản ở trên rẻo cao, do sống gần với người

H m ông và người Hà Nhì, đã biết dùng cày để cày nương3

□ Trong đời sống xã hội, sự ảnh hưởng, vay mượn lẫn

nhau của các dân tộc cũng được thể hiện khá rõ nét Chẳng

hạn trong hôn nhân của người Khơ mú ở một số địa phương,

trong những khoản tiền m à nhà trai phải nộp cho nhà gái,

có một khoản gọi là km uỉỉ kha rua là tiền mua người con

gái Từ kha rua không có nghĩa trong tiếng Khơ mú Nó

được phiên âm theo tiếng Thái, ca hua tức giá đầu người

Đặng Nghiêm Vạn cho rằng, trong hồn nhân của người Khơ

mú, tính chất mua bán chưa đậm nét cho nôn khoản tiền

trên có thể là do ảnh hưởng của các xã hội Thái và Lào4

□ M ột ví dụ khác, người Hà Nhì ở Bát X át (Lào Cai)

khòng có tục ở rể, sau lễ cưới cô dâu về ở nhà chồng ngay

Nhưng, những người đồng tộc của họ ở M ường Tè

(Lai Châu), do sống gần với người Thái, lại có tục này5

□ Nói chung, ở các dân tộc, việc ở rể không pjiải qua

giai đoạn khươi quản Khi đến ở rể, các chàng trai được

chung chăn, chung gối với vợ m ình ngay Nhưng, người

La Ha ở Thuận Châu (Sơn La), do chịu ảnh hưởng của

người Thái, lại phải qua thời gian “thử thách” , ngủ ở gian

quản từ vài tháng đến m ột năm , rồi mới được phép vào

buồng nẹủ với vợ6

□ Ớ bất cứ dàn tộc nào hôn nhân nội bộ dân tộc cũng

được ưa thích và giữ vị trí chủ đạo nhưng hôn nhàn hỗn

hợp dân tộc cũng đã bắt đầu phát triển C hàng hạn ở các

dân tộc nhóm ngôn ngữ Tạng-M iến, phổ biến hơn cả là

hôn nhân hỏn hợp giữa các dân tộc cùng nhóm như

Hà Nhì-Cống, Xi La-C ống ở mức độ ít hơn là nhừng

cuộc hôn nhân hổn hợp với các dân tộc thuộc nhóm ngôn

ngừ khác như : Cống-Thái, Phù L á-G iáy, Phù Lá-Thái,

122

Phù L á-H oa Gần đây còn xuất hiện một số cặp hôn nhân hỗn hợp Hà N hì-V iệt, Phù L á-V iệt7

□ Có thể thấy ở các bản Thái, K háng, La Ha, Xinh mun, K hơ mú V V có khá nhiều gia đình m à các thành viên của nó thuộc về những dàn tộc khác nhau Nhưng ở các bản của người H m ông, hiện tượng trên còn tương đối hiếm

□ Trong phạm vi dòng họ, do kết quả của những cuộc hòn nhân hỗn hợp dân tộc hay do chung sống lâu dài với nhau, ở m ột vài dân tộc bên cạnh các dòng họ gốc của mình còn có m ột số dòng họ gốc dân tộc khác V í dụ ở người M ảng ngoài 5 dòng họ gốc là Tơ ổ, Tơ gí uẳng, Vãn

nớ, Lót và E ng còn có các dòng họ gốc H m ông như Vàng, Sùng, Thào, Tráng hay gốc Hà Nhì như M a, Phà8

□ ơ m ột số dân tộc, m ỗi người có đến hai tên họ Chẳng hạn người K hơ mú ngoài tên họ gọi theo tiếng dân tộc được dùng trong nội bộ còn có tên họ gọi theo tiếng Thái được dùng trong hành chính V í dụ họ Rvai gọi theo tiếng Thái là Q uảng, họ Tvạ là Lường Có trường hợp một họ K hơ míí chuyến thành nhiéu họ Thái như họ

Tm oong chuyển thành họ Lù (Điện Biên Tuần Giáo),

họ Lèo (V ăn Chấn), họ Mè (Mai Sơn) Lại có trường hợp nhiều họ K hơ mú chuyển thành m ột họ Thái như các họ Thràng, T goóc, Sloóc ở Văn Chấn, Điện Biên và Thuận Châu và họ Ôm ớ Đ iện Bién đều chuyển thành họ V i9

□ ở người Phù Lá, tình hình cũng tương tự Ngoài những tên họ gọi theo tiếng dân tộc như Xây pạ, M ư xứ

pạ, A ha pạ, Â cá pạ, Mà nơ, Â kha m ồ , còn có tên họ khai sinh gọi theo âm Hán hay H án-V iệt như Hoảng, Sùng, Lương, Sào, G iàng ở xã Gia Phú (huyện Báo Thắng), người Phù Lá có cả m ột số tên họ V iệt như Ngô

và Đào

□ Ớ người Hà Nhì cũng như người Phù Lá ở Lào Cai, ngoài cách đặt tên truyền thống như phụ tử liên danh hay tên ngày sinh (theo tên 12 con vật) cộng với tên riêng, hiện nay còn thông dụng cách gọi tên như người Hán, con đầu được gọi là Tả, con thứ hai: A luý, con thứ ba: A sa

□ Ở người La Hủ, nhiều tên họ cổ vẫn được lưu truyền nhưng từ lâu không sự dụng nữa, thay vào đó ỉà các tên họ chịu ảnh hưởng của các dân tộc Hán, H à Nhì, Hmổng,

họ G iàng và họ Phán ò ban Xà Hồ đều có gốc Hà Nhì

Đ ổng bào vẫn gọi một nhóm của họ Pờ là A lc Lo Pờ tức là

họ Pờ của người Hà Nhì Còn họ Giàng và họ Lù có gốc

H m ông họ Lò có thế có gốc T h ái10

—ỉ Thường thường, trong các tộc người ớ Tây Bắc mồi

dòng họ chi có một vật tố (totem) là đối tượng kiêng kị

chung của toàn dòng họ R icne ỡ người Cống lại có hiện

tưựrầiĩ cùng một dòng họ nhưng ớ các bán khác nhau thì có

sự kiêng kị khác nhau Chầng hạn họ Lò ở bán Bó Lếch

kiêng ăn thịt hổ và chim đen (ha na) n hư ns ở bản Nậm

Khao lại kicng chim x èo tù nhìn hay chim lò Theo

N guyễn Văn Huy, có thể đây là do ảnh hướng của sự

kiêng kị của các dân tộc lán^ giềng m à trước hết là của

người T h ái11

□ Trong sinh hoạt vãn hoá của bất kỳ dân tộc nào

cũng có thể tìm thấy những dấu vết m à các dân tộc khác

đã đế lại trong quá trình giao tiếp và trong bất cứ phạm vi

nào của dời sông văn hoá của các dân tộc cùng có thể chi

ra những giá trị ngoại lai

□ Trước hết chúng ta hày xcm xét nơi cư trú Chảng

hạn đã có m ột thời người Xinh mun gọi đơn vị cư trú nhỏ

nhất của mình là coi như m ột số dân tộc M ồn-K hơ mc ớ

Tây Nguyên Nhưng, hiện nay họ cũng gọi là bán như các

dân tộc láng giềng Tuy nhiên, m a bán vẫn được gọi là sưl

coi và khi hỏi nhau : “Ổ ng ớ bản nào ?” , người già thường

dùng câu : “A// cui coi m o ?” chứ ít khi dùng câu : “M / cui

bản m o ?”

- ] Do nằm trong tổ chức mường của người Thái và phụ

thuộc khá chặt chẽ vào các lãnh chúa Thái, cho nên các

dân tộc M ôn-K hơ me vùng Tây Bắc, thường gọi làng bản

theo tên Thái Chầng hạn ờ người Khơ m ú, có các bản Co

Chai, Pụ Tcn, Phiêng Phấu, Noong N gua ; ớ người Xinh

mun, có các bản Hua Đán, Pa Nó, Nà Cài, Côn H uốt ; ỡ

người Kháng, có các bán Bon, Hốc, N oong ơ ; ớ người

M áng, có các bản Huổi Coóng, Mường M ơ, Pá X ạp12

□ Một số bản của các dán tộc thuộc nhóm ngôn ngữ

Tạng-M iến cũng được gọi theo tên Thái Ví dụ các bản

Nậm Lọ, Nậm H ạ, Nậm Khum của người Hà Nhì; Nậm

Cấu, Nậm Xả của người La Hủ; Nậm Khao, Bó Lếch của

Nguyễn Văn Huy, tên bán cua neười Xinh mun nsười Công và người Si La đcu bằng tiếng T h ái13

—I Bèn cạnh đó, nhiều bán lại được gọi theo tên Hán như các ban Lao Chải, Sín Chải, Mồ Phô Chải, Ngải Chồ, Sín Sán Hồng Ngài Tả Di Thàng của nẹười Hà Nhì ở Bát

X át hav các bán A Pa Chái Thào Láo San, Chang Chải Pá của người Hà Nhì ở M ường Tè Riêng xã Y Tí nơi tập trung người Hà Nhì đỏng nhất của huyện Bát Xát, tất cả các bản đều được gọi theo tên Hán

□ Người Phù Lá cũng gọi tên ban chu yếu theo tên

H án, nhưng trong nội bộ cộng đồng của mình, họ lại có tên riêng đê gọi C hắng hạn người Phù Lá ở Bát Xát gọi bản Khu Chu Lin là M a Tơ M inh Kha, Di Tả Thàng là Dì Phèng, Tả Chái là San Lớ Ba Đ ây có thc là do đồng bào

đã cư trú ở vùng này từ trước nhưng vì số dân quá ít nên phải gọi theo tiếng Hán là cách gọi phổ biến trong vùng

□ Trong các dủn tộc thuộc nhóm nạỏn ni>ữ Tạng-M iến cũng xuất hiện một vài bản m ang tên Việt như An Thành (xã G ia Phú), Bác Công (xã Hợp Thành), Đoàn Kết (xã Chung Chái)

□ Tuy nhiên, nhiều bản vẫn được gọi theo tên dân tộc

V í dụ ở người Hà Nhì có các bản Mu Ca, Go Cứ, Ma Ký,

Xi Né ; người La Hủ có các bán Cờ Lò, Xá Hồ, ú Mc,

T hò Ma, Á Mại Các bán này đều nằm trên núi cao, xa các trung tâm, tách hấn khỏi người Thái và người Hán, nên

ít có quan hệ với các dàn tộc n à y 14

□ Cư dân M ôn-K hơ me vùng Tây Bắc chủ yếu sống trên nhà sàn Bcn cạnh những ngôi nhà truyền thống với hai đầu hồi thảng, có nhiều ngôi nhà được làm theo kiểu người Thái Đcn với hai mái khum tròn hình mai rùa ơ

m ột sô bản người Khơ mú và Xinh mun đã xuất hiện một

số ngôi nhà được xây dựng với kỹ thuật của người V iệt và được lợp ngói Trước kia, nhà của người K háng không có vách ngăn, nhưng hiện nay ở nhiều nơi đã ngăn ra thành gian quản như nhà người Thái Nói chung bô cục bên trong ngôi nhà của người K hơ m ú, người Xinh mun và người Kháng cũng như của người L a Ha đéu giống người Thái

□ N ha ciia ngudi M ang Le cung duoc lam theo kieu

kien true cua ngudi Thai Nha co san cao va cua s6 tro tren

vach liep nen sach se va thoang dang hon so voi ngoi nha

truyen thong cua ho Con ngiroi M ang Gung lai song trong

nhung ngoi nha dat, lam theo cung cach cua nguoi H m ong

lang gieng O nguoi M ang cung n hu d nhieu dan toe khac,

nhung ngoi nha cong cong deu duoc xay dung theo kieu

nguoi Viet Tuy nhien, tu chi nha va cac bo phan cua no

van goi theo tieng M ang

□ Ngoi nha truyen thong cua cac dan toe nhom ngon

n gu T ang-M ien la nha dat Hien nay bo phan cu dan song

doc theo bien gidi V iet-Trung va Viet-Lao van 6 nha dat

Ho cu tru thanh nhung khu vuc rieng, xen ke voi nguoi

H an, nguoi H m ong va nguoi Dao la nhung cu dan cung 6

nha dat Bo phan d nha san cu tru tach khoi vung tap trung

dong nhung nguoi dong toe cua m inh va xen ke voi ngudi

Thai, nguoi Tay la nhung cu dan cung 6 nha san Vf du

nguoi La Hu 6 N am Cau, ngudi Ha Nhi 6 Can Ho d£u d

nha san Co the thay, cang 6 xa noi tu cu cua ban toe va

cang 6 g in voi cu dan 6 nha san thi mire do chuyen tu nha

dat sang nha san cang Ion Chang han nguoi Phu La 6 Bao

T h in g da chuyen sang nha san; tuy nhien, gan day do tiep

xuc voi nguoi V iet va do kho khan wi nguyen lieu, ho lai

chuyen sang nha d a t15

□ T u trudc den nay, nguoi Hmong van d nha dat,

nhung nhieu ngoi nha m di duoc xay dung gan day da tiep

thu kien true cua ngudi Viet Di6u do duoc the hien trong

ky thuat ghep m ong cung nhu trang tri xa va don noc b in g

cham , khac, ve hoa van, viet nien dai xay dung, k h iu hieu

va cau doi b in g tieng Viet

□ Trong each phuc stic cua nhi6u dan toe, cung thay

duoc nhung anh hudng cua cac dan toe khac ma trudc het

la ciia ngudi Thai La nhung cu dan gioi nghe dan lat

nhung lai khong biet det, cac dan toe thuoc nhom ngon

ngu M on-K ho m e thudng dem bem , gui, tam cot hay bong

den doi cho nguoi Thai lay vai va q u in ao Vi the y phuc

cua ho giong nhu ngudi Thai, nghla la phu nu cung doi

khan pieu, mac vay canh n g in co hang cue buofm va vay

hinh ong co hai dau b in g nhau Tuy nhien each dpi pieu

cua nguoi K ho mu khac voi nguoi Thai va nguoi M ang, vi

con co them m ot tam choang Trong c&c cu dan M

dn-124

K ho me, chi co ngudi X inh mun 6 song M a biet det vai va

c it, khau q u in ao nhung san pham cua ho cung khong khac gi cua ngudi Thai

□ Trudc kia, phu n u cac dan toe thuoc nhom ngon ngir

M on-K ho m e va ngudi La Ha deu bui toe nguoc len dinh

d iu ngay tu khi con nho Hien nay, trong m ot bo phan nho ngudi K hang, ngudi X inh M un N ghet d C hieng Chung va ngudi La Ha d cac xa ven Song Da, phu n u v in bui toe nhu vay Nhirng dai bo phan ngudi K hang, ngudi Xinh m un va ngudi La Ha d Thuan Chau lai theo phong tuc Thai Den, phu nu chi bui toe nguoc len dinh d iu khi di lay chong ; va cach bui toe tro thanh dau hieu de’ phan biet ngudi da co chong va ngudi chua chdng R ieng ngudi K hang d Quang Lam (M udng Te) va ngudi La Ha d cac xa ven suoi Nam

Mu (Than Uyen) lai chiu anh hudng cua phong tuc Thai

T rin g tu cac em gai den ba gia deu van toe tr in hoac bui toe sau g a y 16

□ Trang phuc cua mot so dan toe thuoc nhom ngon ngu Tang-M ien nhu Cong va Si La cung giong ngudi Thai Chang han phu nu Cong chi su dung y phuc truyen thong cua minh trong dip hoi he, 16 tet, con ngay thudng cung mac ao canh ngan co hang cue budm , vay hinh ong tren dudi b in g nhau Cach bui toe cua ho cung dupe phan biet theo ngudi co chong va chua chong Nam gidi an mac hoan toan gidng ngudi Thai hay q u in au, ao so m i17

□ Trong khi do, nhieu ngudi Tliai lai khong thfch mac chiec ao truyen thong ciia minh O Phong Th6 khong chi thanh thieu nien ma ca mot so trung nien cung mac ao so

mi va ao phong Trong khong ft dam cudi co dau an mac theo loi hien dai

□ Trudc kia, phu n u G iay va Bo Y d6u mac vay xoe nhu ngudi H m ong, nhung hien nay, phu n u G iay mac q u in

co mau cham hoac den nhu ngudi Tay, ngudi Nung Con phu ntr Bo Y lai mac theo loi ngudi Han

□ 6 nhieu noi, phu nu Hmong da chuyen tu m ac vay sang mac quan Trong nam gidi da co m ot so ngudi mac

au phuc Nhung vi vdn la cu dan ft chiu anh hudng tur ben ngoai, noi chung, ho con bao ton dupe y phuc truyen thong

hudng va vay muon lan nhau cua cac dan toe Chang han d

ngudi Phu La (Bo Kho Pa), theu hoa van da tro thanh mot

trong nhirng phuong phap trang tri chu dao Cac nu nghe

nhan Phu La da sang tao ra nhung hoa van doc dao dong

thdi tiep thu mau theu cua cac dan toe lang gieng de tao ra

nhung net rue ro tren bo y phuc cua ho Cd the cac mau

theu hinh cay thdng, ba ngudi ndm tay nhau, cai bira va

chir van m a ho thudng sir dung, dupe du nhap tu ngudi

Dao D o ls

—I N hung anh hudng van hoa cua dan toe nay doi vdi

dan toe khac dupe the hien kha ro ca trong an uong noi

ma ban sac dan toe thudng dupe bao liru kha vung chac

Chang han ngudi Giay va ngudi H m ong Hoa cd kha nhieu

mon an chiu anh hudng sau sac ciia ngudi Han, nhat la

nhung m on an trong ngay tet va ngay le

—J Trong linh vuc van hoa tinh than, anh hudng lan

nhau giua cac dan toe cung dupe the hien kha ro ret

C hang han ngudi Kho mu, trudc khi den V iet Nam, da cu

trii d Lao nen da giu lai nhieu ky ire lien quan den lich sir

cd dai Lao Trong phong tuc, tap quan cua ho, con nhieu

dau vet cua van hoa Lao va giong cac nhom Kha d Lao

hem la cac nhom ciing ngon ngu khac d Viet N a m 19

Tuy nhien, trong gan hai the ky chung song vdi

ngudi Thai, lam cuong, nhde cho phia, tao Thai, cac ban

ngudi K h a mu le thuoc han vao to chuc xa hoi Thai, bi cat

xe vao cac mudng dudi su dieu khien cua cac a nha ngudi

Thai Vi the, ddi song tam linh ciia ngudi K h a mu bi chi

phoi khong chi bdi ton giao, tin ngudng cua ho, m a ca cua

ngudi Thai va d day hien tupng vay m uon la tat yeu La

thanh vien trong cac lanh dia Thai, ngudi K ho mu khong

the khong tham gia vao nhung nghi le chung ciia ca ban

m udng va sir dung ton giao, tin ngudng ciia ngudi Thai

trong m ot chung mire nhat dinh Cd the’ thay h'roi cua

ngudi K h a mu cung nhu k'xixl ciia ngudi Xinh m un, m 'ngat

ciia ngudi Khang va k'dq cua ngudi La Ha khong khac gi

khai niem ve phi cua ngudi Thai, ngudi Tay va ngudi Lao

Tham chi d mot vai noi, do chiu anh hudng sau sac ton

giao, tin ngudng cua ngudi Thai, dong bao K ho mu da coi

Then L uong tire Ong Trdi ciia ngudi Thai la vi than toi cao

ciia m inh20

muon lan nhau giua cac dan toe lai nhieu nhu trong ngon ngu O Tay Bac, tieng Thai dupe pho bien rong rai han ca Hien tupng song ngu m a tieng Thai la m ot thanh to thay

cd d khap noi Nhieu dan toe thudc nhom ngon ngu Mon-

K ho me da sir dung tieng Thai trong sinh hoat hang ngay

D ac biet la trong von tir vung cua ngudi K hang, cd rat nhieu tir Thai 0 nhung noi tuong ddi heo lanh nhu cac ban ven Song Da, ngudi K hang con dem den so 5 theo cach ciia minh, chi’ tir sd 6 trd di m di dung cach dem ciia ngudi Thai N hung d mot vai noi nhu C hieng Bom (Thuan Chau), dong bao chi con nhd dupe sd 1, tham chf nhieu ngudi da quen each dem cua m inh va hoan toan sir dung cach dem ciia ngudi Thai

_J Tieng Xinh mun cung vay m uon kha nhieu tir Thai Trong ngon ngu Xinh mun chi con lai 4 sd dau theo he thdng sd dem ban toe; con tir sd 5 trd di, thi sir dung he thdng sd dem Thai Hien nay, ngudi Xinh m un cung nhu ngudi Khang deu biet sir dung tieng Thai m ot each thanh thao O nhieu ban ngudi Xinh M un nhu Pen, Cd Hay, Hin

D an, Pa No, Ket Na, Ket Hay (M ai San), anh hudng ciia tieng Thai dam den mire, trong sinh hoat hang ngay, ho da khong ndi tieng me de nua m a sir dung tieng Thai Tham chf trong thanh nien, cd nhieu ngudi khong hieu dupe tieng me de ciia minh

□ 0 ngudi La Ha, tinh hinh cung tuong tu N eu a

nhirng noi xa xoi, heo lanh nhu cac ban nam doc theo suoi Nam Mu (Than Uyen), cu dan con dem den 10 theo cach dem ciia ho, thi d Thuan Chau, tir sd 5 trd di da theo cach dem ciia ngudi Thai Ngay trong sinh hoat van nghe dan gian, ngudi La Ha d Thuan Chau cung dung tieng T hai21

□ Hien tupng song ngu dan toc-H an cung kha phat trien d viing bien gidi V iet-Trung Cd the thay ngudi

H m ong cung nhu ngudi Dao, ngudi Ha N hi, ngudi Phu La

va ca ngudi Bo Y nua deu sir dung tieng H an trong cac lanh vuc va vdi nhung m uc do khac nhau Neu ngudi

H m ong, ngudi Dao, chi dung tieng Q uan H oa trong khi giao tiep vdi ngudi khac, thi ngudi Phu La d Bac Ha va

M udng Khucrng cung nhu ngudi Bo Y (Tu Df) lai dung ngon ngu nay thudng xuyen trong sinh hoat hang ngay,

thay cho tiếng mẹ đẻ Thậm ch í ỡ người Phù Lá chỉ còn

m ột số cụ già nhớ được vài ba tiếng mẹ đỏ22

□ Trong vốn từ của tất cả các dân tộc thiểu số ỡ Tây

Bắc, đều có sự hiện diện của nhiều từ Việt, nhất là trong

lĩnh vực chính trị-xã hội và khoa học-kỹ thuật Hiện tượng

song ngữ dân tộc-V iệt, tuy chưa phát triển và phổ biến như

ở vùng Đ ông Bắc, nhung đã hình thành, chí ít là ờ nhũng

vùng cộng cư với người Việt C hẳng hạn ờ một số bán

thuộc M ường So (Phong Thổ), người Thái Trắng, do cư trú

xen kẽ với người Việt lên khai hoang, đã sứ dụng tiếng

Việt tương đối thành thạo

□ N hư vậy, cư trú trong m ột khu vực lịch sử-văn hoá,

các dân tộc có thể dễ dàng tiếp xúc với nhau và vay mượn

của nhau những giá trị văn hoá nhất định để làm phong

phú thêm vốn văn hoá của mình Trong thời đại ngày nay,

giao tiếp vãn hoá dưới hình thức gián tiếp, thông qua các

phương tiện thông tin đại chúng, ngày càng được tăng

cường ; nhưng ớ Tây Bắc, những giao tiếp trực tiếp giữa

các cá nhân vẫn là hình thức chủ yếu Vì thế, trong những

dân tộc có quan hệ láng giềng gần gũi từ lâu dời như giữa

người Thái với người La H a, người Xinh mun , ánh

hướng lẫn nhau mạnh hơn ớ các dân tộc cư trú xa nhau và

ít tiếp xúc với nhau như giừa người Thái và người Hrnống

người Hà Nhì

□ N ói đến giao tiếp văn hoá giữa các dân tộc là nói

đến quá trình “cho” và “ nhặn” các giá trị văn hoá của một

dân tộc tham gia vào quá trình đó Nhưng trong giao tiếp

văn hóa vị trí và vai trò của các dân tộc là không như

nhau N hững dân tộc đông người và có trình độ phát triển

kinh tế xã hội cao như Thái, V iệt, H m ông có thể được coi

là nhừng "nguồn phát sóng" tương đối mạnh hơn và có ảnh

hướng khá rõ rệt đến các dân tộc khác ở trong vùng; còn

các dân tộc ít người và kém phát triển có ảnh hưởng yếu

hơn H iện nay, ở Tây Bắc, quá trình “Thái hoá’' vẫn tiếp

tục; còn ảnh hưởng của người Việt, tuy hạn ch ế hơn

nhưng lại có xu hướng ngày càng tăng

□ G iao tiếp văn hoá giữa các dân tộc có thể dẫn tới hai

hệ quả M ột mặt, nó như là quá trình làm giàu lẫn nhau

2Ìữa các nén văn hoá Thông qua giao tiếp, mỗi dân tộc có

126

thể hấp thu được những thành quá của văn minh thế giới cũng như những giá trị văn hoá của các dân tộc khác đê làm phong phú thcm vốn văn hoá của mình Giao tiếp vãn hoá giữa các dân tộc góp phần tạo nên tính đa dạng và rút ngắn con đường đi tới phát triển, phồn vinh Đ ổng thời giao tiếp văn hoá giữa các dân tộc còn góp phần thúc đẩy quá trình xích lại sần nhau, làm xuất hiện những yếu tố tươne đồng giữa các dãn tộc và trong một số trường hợp, hình thành những giá trị chung của các dân tộc trong cộng đồng quốc gia dân tộc hay trong m ột vùng, một địa phương nhất định

□ Mặt khác, giao tiếp văn hoá cũng có thế dẫn tới việc đánh mấĩ bán sắc tộc người, làm phương hại tới các nền văn hoá dân tộc Trong quá trình giao tiếp vãn hoá, nhiều khi cư dân đã tiếp thu các giá trị vãn hoá của dân tộc khác không phái bằng cách lựa chọn và làm cho nó thích ứng với hệ thống sẩn có của mình, mà lại theo kiểu "ăn sống, nuốt tươi" Trong những trường hợp như vậy, các giá trị vãn hoá truyền thông, với những đặc ihù dân tộc, bị thay thế bởi các eiá trị nsoại lai, xa lạ với nền vãn hoá dân tộc của họ

□ Mộl dân tộc chỉ có thể tổn tại, khi nền văn hoá cứa

họ được bảo tồn Nhưng báo tồn không có nghĩa là bất biên, không thay dổi Hơn nữa, trong văn hoá của mỗi dân tộc, có những truyền thống đang còn phù hợp và cả những truyền thống lỗi thời Trong khi đó, như mọi người đều biết, bán chất vãn hoá là luỏn luôn mỡ và giao tiếp vãn hoá trớ thành đặc tính cố hữu của con người cũng như các cộng đổng người Quá trình giao tiếp văn hoá m ang lại cho các dân tộc nhiều hơn gấp bội những gì m à nó có thể đánh

m ất Vì vậy, phai trân trọng và giữ gìn các giá trị truyền thống của mối dân tộc, nhưng đổng thời phải tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện những giao tiếp văn hoá giữa các tộc người

1 Đặng Nghiêm Vạn, Nguyễn Trúc Bình Những nhóm

dân tộc thuộc n ạ ữ h ệ Nam A ỞTây Bắc Việt Nam Hà Nội,

Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1972, tr 167

2 Như trên, tr 260-261

3 Như trên, tr 331

4 Như trên, tr 109

5 S ổ tay về các dân tộc ở V iệt Nam Hà Nội, Nhà xuất bản

Khoa học xã hội, 1983, tr 211

6 Đậnc Nghiêm Vạn, Nguyễn Trúc Bình , Sách đã dẫn,

tr 246

7 Nguyễn Văn H uy, Vân hóa và nếp sống Hà N hì-L ô Lô

Hà Nội, N hà xuất bản Văn hoá, 1985, tr 126

8 Đặng Nghiêm Vạn, Nguyễn Trúc Bình , Sách đã dẩn,

tr 334

9 N hư trên, tr 97

10 Nguyền Văn H uy, Sách đã dẫn, tr 108, 110 và 111

11 Như trên, tr 116

12 Đặng Nghiêm Vạn Nguycn Trúc Bình , Sách đã dẫn,

tr 266 và 268

13 Nguyền Văn H uy, Sách đã dẫn, tr 69

14 Như trên, tr 69-70

15 Như trên, tr 79-80

16 Đặng Nghiêm Vạn, Nguyễn Trúc Binh , Sách đã dẫn,

tr 182, 243 và 291

17 Nguyễn Văn H uy, Sách đã dẫn, tr 81

18 Như trên, tr 93, 94

19 Đặng Nghiêm Vạn, Nguyễn Trúc Bình , Sách đã dẫn,

tr 39

20 Như trên, tr 115, 116 và 119

21 Như trên, tr 162, 215, 256 và 278

22 Số tay về các dân tộc V iệt N a m , Sách đã dẫn, tr 149 và

215