Bài giảng dược liệu: Bài 2: Kỹ thuật thu hái, chế biến và bảo quản dược liệu

Trình bày được những nội dung chính về kỹ thuật thu hái, chế biến sơ bộ và bảo quản dược liệu.. Kể được những nguyên nhân chính làm ảnh hưởng đến chất lượng của dược liệu và những biện p[r]

NỘI DUNG:

Chất lượng dược liệu dùng làm thuốc phụ thuộc:

- Giống, kỹ thuật nuôi trồng, khí hậu, thổ nhưỡng

- Kỹ thuật thu hái, thời điểm thu hái, phơi sấy, chếbiến, bảo quản

- Đặc điểm từng loại, từng dược liệu cụ thể

I KỸ THUẬT THU HÁI DƯỢC LIỆU

 NGUYÊN TẮC: 3 đúng

Đúng dược liệu; Đúng bộ phận dùng; Đúng thời điểm

 Đúng dược liệu: có nghĩa là phải đúng tên, đúng loài.

 Đúng bộ phận dùng vì trong một cây thuốc không phải

bộ phận nào của cây cũng được dùng làm thuốc Thậm chí có bộ phận trong cùng một cây lại có chất độc.

 Đúng thời điểm: Tỷ lệ hoạt chất phụ thuộc từng thời kỳ phát triển và trưởng thành, mùa vụ, tuổi cây, thời gian

Ví dụ: Cây bạc hà, hàm lượng tinh dầu cũng như menthol trong tinh dầu đạt tối đa lúc cây bắt đầu ra hoa

MỘT SỐ NGUYÊN TẮC CHUNG THU HÁI DƯỢC LIỆU

 Hoa (Flos):

 Hoa để làm thuốc, thu hái vào lúc hoa sắp nở hoặcmới bắt đầu nở

 Hoa phải hái lúc trời nắng ráo Vd: Nụ hoa hòe

 Hái bông đã nở: hồng hoa, cúc hoa

Cách thu hái:

 Hái hoa bằng tay, động tác nhẹ nhàng

 Xếp hoa vào rổ cứng, không xếp nhiều, không lènchặt, tránh phơi nắng, …

 Búp cây (Apex):

 Thu hái búp kèm theo 1-2 lá non chưa xòe ra

 Thường tiến hành vào mùa xuân khi búp đã nẩy chồi

 Vỏ cây (Cortex):

 Thường thu hái vào mùa xuân là thời kỳ nhựa câyhoạt động mạnh, hoặc mùa thu

 Lý do:

 Vỏ chứa nhiều nhựa để nuôi cây nên dễ bóc

 Hàm lượng hoạt chất trong vỏ cây thường cao hơn

Cách thu hái: Dùng dao thật sắc, bằng thép không gỉ

Thân Gỗ (Lygnum):

Nên thu hái vào mùa đông vì lúc đó gỗ chắc và

bảo quản được lâu, thân gỗ chứa nhiều hoạt chất

 Thu hái hạt (Semen):

 Khi quả đã chín già, riêng hạt của quả khô tự nởnên hái trước lúc khô hẳn

 Quả (Fructus):

 Tùy loại, hái khi quả đã già như tiểu hồi, sà sàng,

có khi hái trước khi quả chín như quả mơ, hồ tiêu

 Quả khô tự mở nên hái trước khi khô hẳn

 Hái quả lúc trời mát, để nguyên cuống

Toàn cây (Herba):

Nên thu hái khi cây bắt đầu ra hoa

T HU HÁI NHỮNG BỘ PHẬN DƯỚI MẶT ĐẤT :

 Rễ (Radix); Thân rễ (Rhizoma); Rễ củ (Tuber):

 Cần thu hoạch vào lúc lá cây úa, tàn, có thể đào rễ

và thân rễ vào lúc ẩm ướt

 Những cây mọc hai năm hoặc cây sống lâu nămthường hái vào cuối thu sang đông hoặc vào đầuxuân

 Tuy nhiên có trường hợp đặc biệt như rễ bồ cônganh cần hái vào giữa mùa hè vì khi ấy chứa nhiềuhoạt chất

T HU HÁI DƯỢC LIỆU CÓ CHỨA ĐỘC CHẤT :

Trang bị đầy đủ dụng cụ, bảo hộ lao động

II PHƠI SẤY DƯỢC LIỆU

DL có thể dùng tươi hoặc khô.

Để chủ động trong việc điều trị và sản xuất,

ta thường phải tìm cách dùng DL khô.

• Làm khô DL:

Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình làm khô:

 Tính chất của DL.

 Độ ẩm của không khí.

 PHƠI

 Có thể phơi ngoài trời, có ánh sáng mặt trời

 Ưu điểm : đỡ tốn kém

 Nhược điểm : hỏng DL, tốn diện tích, phụ

thuộc vào thời tiết, DL bị nhiễm bụi.

Yêu cầu : nhiệt độ ngoài trời cao, độ ẩm không khí thấp, thời gian phơi kéo dài.

II PHƠI SẤY DƯỢC LIỆU

Phơi trong râm : DL được trải mỏng trên các liếp hoặc buộc thành bó nhỏ treo trên các sợi dây thép Việc làm khô được tiến hành trong

các lều chung quanh không có vách.

Áp dụng với các DL là hoa để bảo vệ màu sắc hoặc các DL chứa tinh dầu.

Ưu điểm : Tránh được ASMT, không phụ thuộc vào thời tiết.

Nhược điểm : DL lâu phơi khô

II PHƠI SẤY DƯỢC LIỆU

Phơi trên giàn: Áp dụng cho dược

liệu quí hiếm, dược liệu mỏng manh (hoa) số lượng ít.

Phơi tránh bụi, ruồi nhặng : Được phơi trên giàn có màn che đậy, áp

dụng cho dược liệu có mùi vị hấp dẫn côn trùng (Long nhãn, Thục địa …)

II PHƠI SẤY DƯỢC LIỆU

 Nhà sấy kiểu đường ống.

II PHƠI SẤY DƯỢC LIỆU

III CHẾ BIẾN SƠ BỘ

1 Chọn dược liệu

Chọn lấy đúng bộ phận dùng

Loại bỏ các bộ phận

không sử dụng được

Loại bỏ đất, cát, tạp, lẫn vào

2 Làm sạch DL:

 Rửa: Rửa nhanh, không ngâm lâu

 Sàng, sẩy để loại bỏ hết tạp chất

 Chải sạch lớp lông bên ngoài hoặc bên trong

 Lau sạch: Đối với DL không rửa được

 Cạo bỏ vỏ ngoài hoặc gọt sạch vỏ

III CHẾ BIẾN SƠ BỘ

III CHẾ BIẾN SƠ BỘ

5 Ngâm DL

• DL cứng : Rễ, thân rễ,…

• DL độc : Mã tiền, ô đầu phụ tử

- Thời gian ngâm: Tuỳ

6 Ủ Dược liệu

 Ủ cho mềm để dễ bào thái: DL cứng

 Ủ cho lên men: VD như sinh địa

 Ủ để tăng chất lượng thuốc: Đỗ trọng, …

III CHẾ BIẾN SƠ BỘ

7 Chưng, đồ dược liệu:

IV BẢO QUẢN DƯỢC LIỆU

 Bảo quản DL là một trong những nhiệm vụ rất

quan trọng của nguồn DL phục vụ SX thuốc.

 Các loại DL cần bảo quản đúng kỹ thuật quy định trong nhà kho, đúng quy cách để giữ chất lượng DL được lâu.

CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHẤT LƯỢNG DL

1 Độ ẩm

 Thích hợp là 60- 65%.

 Nếu độ ẩm quá cao:

 Nấm mốc, vi khuẩn, sâu mọt phát triển

 Hư hỏng DL, phá hủy hoạt chất trong DL,

 Sinh nhiệt làm quá trình phân hủy hoạt chất tăng lên

 Giảm chất lượng DL.

 Cách khắc phục:

tiêu chuẩn, quy cách

kho, phơi, sấy lại DL

bị ẩm.

CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHẤT LƯỢNG DL

2 Nhiệt độ

Thích hợp dể bảo quản DL là 250C

Nếu nhiệt độ cao sẽ làm tinh dầu trong DL

bay hơi, chất béo bị OXH.

CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHẤT LƯỢNG DL

3 Nấm mốc

• Sinh ra do DL bị ẩm  phá hủy các hoạt chất của DL  sinh ra chất độc  làm giảm chất lượng DL, ảnh hưởng đến sức khỏe con người.

 Kiểm tra nấm mốc trường xuyên.

 Nếu DL mốc quấ cần hủy bỏ.

CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHẤT LƯỢNG DL

5 Thời gian tồn kho

• Mỗi DL có thời gian bảo quản nhất định, để lâu quá chất lượng sẽ bị giảm

 Do đó, DL cần tiêu thụ càng nhanh càng tốt.

CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHẤT LƯỢNG DL