Có một xu hướng đổi mới ở Việt Nam hồi cuối thế kỷ XIX không?

[r]

ĐẠI H Ọ C T Ồ N G H Ọ P HÀ NỘI

T Ạ P C H Í K H O A H Ọ C No 3 1993

CÓ M Ộ T XU H Ư Ớ N G Đ Ồ ! M Ớ I Ở VI ỆT N A M

H Ồ I C U Ố I T H Ế KỶ XI X K H Ô N G ?

GS Đ I N H X U Ả N L Ắ M +

C ẫ n c ứ v à o n h ữ n g đ i ề u ki ện của V i ệ t Na m t ừ n h ữ n g năm g i ữa t h ế kỷ X I X , c ố t h ỉ

k h ẳ n g đị n h rằng v à o lúc đ ó đả có một y ê u c ầu dồi mới ờ n ư ớ c ta V ă n đề là p h ả i tìm hièu

x e m n h ữ n g đ i ề u kỉ ệ n lịch s ử n à o đã làm c h o yêĩ! cầu đồỉ mớỉ xuất hỉ ệ n v à o lức đó, và nên

đ á n h g ỉá y ê u c âu đ òi m ớ i đó t h ế n à o c h o đ ú n g mức.

T ư b ả n P h á p nồ s ú n g x âm l ư ợ c V i ệ t N a m v à o đ ú n g liíc c h ế độ p h o n g k i ế n Vi ệt N a m

đ a n g lún sâu v à o c o n đ ư ờ n g k hủ n g h o ả n g suy v o n g trầm trọng Chính s á c h k h ắ c nghiệt và sai lăm c ủ a t ri ều N g u y ẽ n về kình t ế - tài c h í nh đã làm c h o nông n g h ỉ ộ p t r on g n ư ớ c ngày

c à n g t ỉ ê u đ i ề u , x ơ xác N ô n g n g h i ệ p sa sút, k é o t h e o l uôn suy thoái rõ rột c ủa các r g à n h nghỄ t hủ c ô n g truyỄn t h ố n g t r o n g nhân dân C ò n c ô n g n g hi ệ p thì v ớ i c á c quy định ngặt

n g h è o n h ư c á c chỂ đ ộ c ô n g l ư ợ n g m a n g tính chất c ư ở n g b ứ c lao d ộ n g , đánh ihuỂ sản vật rất n ặ n g m a n g tính c h ấ t n ô dị c h v.v c ũ n g ngày c àn g iụi càn T h ư ơ n g n g h i ệ p t ro ng n ư ớ c

và VỚI n ư ớ c n g o à ỉ sút k é m rỏ rệt, rẳêng t hu ế c ử a qu an t r ư ớ c c ó 60 s ớ thu thì đế n năm

1851 c h l c ồ n 21 s ở M ộ t s ố c ử a c ả n g t r ư ớ c kỉa buôn bán phồ n thịnh, nay tr<v nê n v ắng vè

T r ê n c ơ s ờ m ộ t n ề n kinh t ế sa sút về c á c mặt n h ư vậy, l ài chí nh q u ố c gia ngày c àng t hê m

ki ệt qu ệ

T r o n g h o à n c ả n h đ ó , mâ u t huẫ n g ỉ ỡ a tập đ o à n p h o n g kiến ( h ổ n g tri v ới nhân dâ n cả

n ư ớ c - c h ủ y ế u là n ỏ n g dâ n - đả tr<v n£n v ổ c ù n g gay gắt và đ ư ợ c b ộ c lộ ra ngoài m ộ i

c á c h kị ch liệt b ả n g h à n g loạt c á c c u ộ c k h ỏ i nghĩ a nô ng dân xuyên surtt cá c đ ờ i vua nhà

N g u y ê n , kỄ t ừ vua đău t iê n G i a L o n g đ ế n T ự Đ ứ c là ô n g vua đ ư ợ c c h ứ n g kiến s ự xâm

l ư ợ c c ủ a t ư b ả n P há p Đ ẽ b ả o vộ d ặ c quyỄn d ặ c l ợi c h o c húng, p h o n g ki ến nhà N g u y í n

đ ẫ d ồ n m ọ i l ự c l ư ợ n g qu ân s ự t ro ng tay v à o vỉ ộc b ố p c h ế t cá c c u ộ c k h ở i nghĩ a nô ng dân

C h í n h t r o n g q u á trình t i ế n hành "liều p h i ” q u y ế t liệt đ ó c húng vừa làm c h o n h ừ n g l ực

l ư ợ n g q u â o s ự c ủa tri êu đ ì n h suy y ếu dâ n, đ ồ n g t hờ i c ũ n g hủy hoại mất khả nẫng kháng

c h i ế n t o l ớ n t r o n g nhân dân, và n h ư vậy là đả tạo dỉ ẽ u kiện c h o tư bản Pháp dẻ (hôn tính

n ư ớ c ta Đ ó ỉà c h ư a nói t ớ i c h í n h s ác h saỉ lăm của t r ì ỉ u N g u y ên VỀ đ ỗi ng oạ ỉ Mộ i mặt ra

s ứ c d ầ y m ạ n h t hủ đ o ạ n xâm l ư ợ c đ ố i v ớ i c á c n ư ớ c l áng g i ề n g đa ng c ừ n g c h u n g s ổ p h ậ n

bị chủ n g hí a t ư bả n P h á p uy h i ế p, làm c h o qu ân l ực bị tòn thất, tài c h í n h q u ố c gỉa vồ tài

( + ) Khoa Lịch sử - ĐHTH Hà N ội

30

l ực n h àn dân ngày t h ê m khánh kiệl; mặt khác đố i vớ i t ư ban p h ư ư n g T ây đ a n g g õ c ử a đồ i

v à o thi một m ự c b ẽ quan tỏa c ả ng , tư<Vng rằng đ ó là phưcrng s ác h hay nhất đS t ự c ứ u

B ê n n g o à i ké thù ráo riết d òm n g ỏ t ro n g khi bê n t ro ng ỉạỉ rối l oạn và suy yổu, tỉnh hình

đ ó chi c ố lợi c h o kẻ thù Ng u y c ơ mất n ư ớ c v à o tay bè lũ t h ự c dân P h á p ngày c à n g rỏ,

t ì n h h ì n h đ ố l à m c h o n h ữ n g n g ư ờ i y ê u n ư ớ c và t h ứ c t h ờ ỉ k h ô n g t h ẽ c ó t h á i đ ộ b à n g q u a n ,

l ạnh n hạ t N ga y cả m ộ t s ố quan lại triỄu đình - nhẫt là mộ t s ố n g ư ờ i c ỏ dị p đl ra n ư ớ c

n go a i c ô n g cán n ê n thấy rỗ s ứ c mạnh của văn mỉnh kỹ thuật t h ế g ỉ ớ i - c ũ n g p hả i lên

t i ế n g , đ è đạt v ớ i t riều đình một s ố c ô n g v i ệ c c ấ p bá ch cần làm đ ê n ư ớ c g i àu, d ân mạ nh

l ên thì m ớ i c ó khả n ă ng bả o vệ đ ộ c lập dân tộ c P h ạ m P h ú T h ứ t ro n g p há ỉ đ o à n n g o ạ i

g i a o c ủ a t rlẽu đ ì n h s a ng Pháp hồi đàu năm 1863 ^ đả ghi c h é p n h ữ n g điỄu mắt t hẵ y tai

n g h e t rê n đ ư ờ n g đi và tạỉ xứ n g ư ờ ỉ , khi VỄ n ư ớ c đâ c h o khắ c ỉn 5 b ộ s á ch g i ớ i ( h i ệ u nền

văn mi nh c ủa t h ế g i ờ i p h ư ơ n g Tây N ă m bộ s á ch đ ó là:

B á c vật tân b iên ( n ối VỄ kho a h ọ c )

K h a i m ô i y ế u p h á p ( n ói VỄ khai mỏ )

H à n g Hài k i m c h â m ( n ó i về c á c h đi b ỉ ẽ n )

T ù n g c h á n h d i q u y ( kỉnh n g h ỉ ệ m đi làm q u an )

T h á n g 5 năm 1863, Bỉ ện iý b ộ H ì n h T r ầ n D i n h T ú c tâu xin m ộ d ân khai khằn r u ộ n g

đấ t h o a n g ở hai tinh T h ừ a T h i ê n và Q u ả n g Trị; đ ế n t h áng 3 năm s au ( 1 8 6 4 ) ô n g lại tâu

xỉn c h o m ộ dân, l ập xả, lập ẫp đ ề rồi nhận phă n khai khần r u ộ ng h o a n g tạỉ xâ L ư ơ n g ĐiỄn, h u y ệ n Phú L ộ c , tinh T h ừ a T h i ê n N g à n h khai m ỏ c ũ n g đ ư ợ c đ ặ c bi ệt c h ú ý

T h á n g 3 - 1 8 67 , c ù n g T r ầ n Đ ì n h T ú c xin khai mỏ sắt ờ xả L ư u BỈỄu, t h u ộ c h u y ệ n H ư ơ n g

Trà ( T h ừ a T h i ê n ) Sau đ ó hoạt đ ộ n g khai m ò đ ư ợ c đăy mạnh ỏr n h ỉ ê u địa p h ư ơ n g , c ó lúc

d o c h í n h triẾu đ ì nh chủ đ ộ n g q u y ế t định N h ư t h á n g 3 - 1 8 6 8 , ra l ệ n h c h o c á c t ỉnh khaỉ

t h ác t han đá ờ hai xã Sa Lung và Phú X u â n t h u ộ c huy ệ n Phú L ư ơ n g , tỉnh T h á i N g u y ê n ;

t h á n g 4 năm đỏ, đ à o lấy than đá ở núỉ Tâ n Scrn, tinh Q u ả n g Y ê n T h á n g 6 - 1 8 6 8 v ua T ự

Đ ứ c c bl thị c h o tỉnh Khá nh H ò a đ à o lấy ( han đá ở núi Đ i ệ n C ơ ; T h á n g 7 năm đ ỏ khai m ỏ sắt P h ồ Lý ở tỉnh T h á i N g u y ê n , m ò than ỏr núi H o à n N g ọ c ở tinh Q u à n g Y ê n v v Ch i

c ó t h ề t h ấy đi r ợc ý n ghĩ a qua n t r ọ n g c ủa c á c hoạt đ ộ n g d ồ n d ậ p trên khi l iên hệ t ớ i tình hình bỉ đá t của n gà n h khaỉ m ổ l úc đ ố , đ ế n đầ u đ ờ ỉ T ự Đ ứ c n hỉ ề u m ò đ ả đ ì n h lạl k h ỏ n g khai t hác.

Thưcr ng n g h ỉ ộ p c ũ n g c ố n h ữ n g dồ i m ớ i đ á n g kẾ Bỉ ộn lý b ộ H ộ là D ặ n g H u y T r ứ

t r o n g nám 1865 đ ư ợ c phá i s ang Hưcrng c á n g c ô n g t ác lúc VỄ đá tâu xin đặt ty Bì nh c h u ẫ n

s ứ đỀ thu mua h àn g h óa cất v ào kho, c h ờ khẳ gỉá h àn g lên c a o thì đ ư a ra bán rẻ c h o dân

đề g i ữ gi á cả t h ã n g b ầng , ngăn n g ừ a c o n b u ô n đău c ơ t rục l ợi ( 5 - 1 8 6 6 )

Câ n c ứ v ào l ờ i tâu của D ậ n g H u y T r ứ tuy vẫn c h o rầng "việc b u ô n bán là n g h ề mạt",

n h ư n g lạỉ k hả ng đ ị n h là "ích n ư ớ c l ợ i dân, là v ỉ ệ c l ởn của t rỉ ều đình" c ũ n g t h ấy s ự thay đ ồ ỉ VỄ tư duy troiằK hoạt đ ộ n g kỉnh tế l úc bấy g i ở của vua q u a n t ri ề u N g u y ẽ n Đ ặ c

bi ệt ià c ố h à n g l oại đè níỊhị mỏr r ộ n g b u ôn bán v ớ ) n ư ớ c ng o ài , một v i ệ c làm h o à n ( o àn

đ ổ i lập v<VỈ c hí nh s á c h Hb ế quan t ỏa cảng" truyỄn t h ố n g c ủa c h ế đ ộ p h o n g k i ến l ậ p q u y ỉ n

T h á n g 9 1*68, T r ầ n D i n h T ú c và N g u y ễ n H u y T ế đỉ g i a o h i ế u v ớ i n ư ớ c A n h l ừ H ư ư n g

C ả n g VỄ đ ả tâu xin vua T ự Đ ứ c mốr c ử a bỉỄn Trà Lý ( N a m Đ ị n h ) , n h ấn m ạ nh t ớ i y ê u c âu

"mờ t h ư ơ n g đ i ế m t h ô n g t h ư ơ n g v ớ i bê n n go à i, c h i ê u tập nhân dân t r o n g t h i ê n hạ, (ụ hội

h à n g n go ài t hiê n hậ đ ẽ tính c á c h l ợ i ích lâu dàỉ sau này" Đ ế n t h á n g 1 - 1 8 7 3 - l úc này

to à n b ộ N a m kỳ đá bị t ư bản Pháp nuốt gợn từ 6 năm v ỉ t r ư ớ c - các quan ờ N h a T h ư ơ n g

B ạc c ù n g xin m ở 3 c ử a bỉền đề t h ô ng t h ư ơ n g là Đ à Nẵng, Ba Lạt, Đ ò Sơ n T r o n g lời tâu lổn vua T ự Đ ứ c , c ó trình bày 5 đi èu l ợi l ớ n của vi ộc m<y c ửa biẾn t hô ng thưorng ( n h ư tụ

dân ờ b ờ bi ề n thì tăng c ư ờ n g đ ư ợ c l ực l ư ợ n g p hồ n g thủ đẫt n ướ c ; t ập t ru ng các n a i

b u ô n bán gần bi ề n thỉ liôn lạc và ứ ng t iế p nhau d ỉ , c ó khả năng ngăn ng ừ a g i ặ c blỄn, đội thủy quân c h i ế n t h u y ỉ n của v ùng biền c ổ t hề bả o vộ đội t huyền vận tảỉ khỉ c ổ g i ặ c b l ỉ n ;

t ích tự của cảl t ro n g dân, b ố trí bỉnh lính ngay trong n h ữ n g n g ư ờ i làm nghề b u ô n bán đề

sẵn sàng đ ối p h ó khi c ỏ giặc; đẫy mạnh buôn bán v ớ i nhau s£ làm c h o nhau tỉn t ư ở n g ,

q u a đ ố t h ô n g hỉều đ ư ợ c tình hình n ư ớ c ng o à i )

C ồ n nối VẾ khoa họ c g ỉ á o dục , c ũn g đả c ố n h ữ n g nhận thức mới Vua T ự Đ ứ c ra lộnh c h ọ n 8 n g ư ờ i c ỏ s ứ c k h ỏe , t h ô n g minh, s ỉê ng năng, đi họ c nghề c h ế t ạo t àu má y c hạy

b i ề n T h á n g 7 - 1 8 6 7 nhà Vua chi thị c h o vi ện C ơ mật phi ên dịch cá c sách k h o a họ c kỹ thuật p h ư ơ n g T â y ra c h ữ H á n đ ề tiện phò b ỉ ế n trong nhân dân.

T h á n g 5- 18 6 8, t r ỉ ỉ u đì nh lại c ử một đ o à n 8 n g ư ờ i vào Gi a Đ ị n h h ọ c c h ữ Pháp

N h ư vậy là t ớ i n h ữ n g năm của nửa sau t hế kỷ X I X , yêu cău đồi m ới v ỉ c á c mặt c h í nh tri, kỉnh tế, văn hóa, g i á o d ụ c đả đ ư ợ c đ ỉ ra đ ốỉ VỚI Vi ệt Nam nhằm gỉảỉ q u y ế t n h ữ n g khố khăn t o l ớ n của đấ t n ư ớ c , yêu cầu đố c ấ p thiết và mạ nh mẽ đ ế n nồi cả vua q ua n t r i ỉ u

N g u y ê n v ố n b ả o thủ và trì trộ c ũng không thề không nhận thấy, và t ro n g m ộ t p h ạ m vỉ nhất định đẫ c ó n h ữ n g v i ệ c làm cụ thề nhằm giải quy ết cá c khố khăn to l ớ n đố đ ẽ đ ư a đẵt

n ư ớ c t ho á t c ơ n nguy khốn N h ư n g kiêm di ê m lại, tát cả các v i ệ c làm đ ó đẽ u c ồ n rụt rè,

c ố tính c hấ t thăm dò, và t h ư ờ n g là dề dối phố v ới t h ờ i c u ộ c nên đẾu thiẾu kỉ ê n trì và

triệt dề, t h ư ờ n g khi bi b ò d ở Nhất là khỉ c á c đẽ xuất đòi mới lại d o cá c g i áo sĩ hay g i á o

dân - n h ữ n g Qgườỉ mà triều đình dè biu g ọi là "dlu dân" - đ ưa ra thì vua T ự Đ ứ c và cá c

q ua n lại t r on g trỉều n g oà i địa p h ư ơ n g t h ư ờ n g đe m l ò ng nghi ngờ, lo ngạỉ, vì đả n h ậ p c ục

mộ t c á c h sai lăm, tai hại họ v ới bè lũ t hực dân và tay saL Vỉ vậy c ố khi d o tình t h ẽ bứ c

b á c h phải d ùn g họ thì cOng d ùn g nửa vời, và s ỉ n s àng bỏ rơỉ họ nửa c h ừ ng C u ổ i tháng

9 - 1 8 6 6 , T ự Đ ứ c đả phái N g u y ỉ n Tr ư&ng T ộ và N g u v ỉ n D i ỉ n ( cả haỉ n g ư ờ i đỄu lầ g i áo

d â n ) c ò n g đi v ớ ỉ giám m ụ c G ô - c h ỉ - ê ( G a u a t h i e r ) sang Ph áp mua tàu, máy m ốc , s á c h khoa

h ọ c , kỹ thuật C h u y ế n đỉ đ ó c ố mua đ ư ợ c mộỉ s ố hà ng hỏa, n h ư n g cân c ứ v à o b ứ c thư

v ẫ í t t há ng 12 năm đ ỏ c ủa t h ư ợ n g t hư bộ L í triêu đình H u ế gửi vào Sàỉ G ồ n c h o P h ố dô

đ ố c L a - g r ă n g - đ i e ( D e La G r a n d i è r c ) , thrtng soái và t ồ n g chi huy quân độỉ v i ê n chinh

P h áp , thì i h ấy rỏ vi ộc mua bán rẩt tùy tiện, không c ố k í ho ạ c h cụ t h ỉ , t hí ch gì mua nấy,

nê n l ợi í ch m a n g lại rất hạn c hế N h ư đẫ mua một s ố máy m ố c thiên vãn, máy đ ỉ ộn t hoại,

c ố c d ụ n g cụ c h o n g h ỉ in, 5 p h o n g vQ biẾu, máy phát điện, c á c loại a-xít s u n - p h u - r i c ,

n i -t r íc h v.v và một s ố s ác h nối về thuật hàng hải, vẽ đỉộn khí V.V D6 là khổ n g nỏi rẳng

t ro n g rất nhiÈu t r ư ờ n g h ợ p đả tìm mọi c ớ khỏ khăn đ ỉ cự tuyệt các đ ỉ nghị d ư a l ên, và

p h ồ h i ế n nhất là bò rơi t ro ng im lặng T ừ nầm 1863 đ ế n năm 1871, Irong v ồ ng 8 nàm rưởi

đ ằ n g đẵng, N g u y ỉ n T r ư ớ n g T ộ đá kiên trì gửl lên triẾu đình t ới 30 đlỄu trăn, đ ỉ c ậ p một

c á c h c ó hệ t h ố n g t ới hàng loạt vẫn đê c ấp t h i í t nhất của Tồ qurtc đ ứ n g t r ư ớ c ng uy c o mất c ồ n ngày một ngày haỉ sẽ t ới , t h í mà t r ư ớ c sau tẫt cả cá c đẽ nghị đỏ - n h ử n g bả n d í nghị c ố thề nốỉ là đ ư ợ c viết bằng máu và n ư ớ c mát, bản đề nghi c u ổ i c ùng đ ư ợ c v i ết ngay trên g i ư ờ n g b ệ nh , khỉ t ử thăn đang c h ờ ngoài cửa - đê u vẫp phải sự ( h ở ơ, lảnh đ ạ m cỏa

t ừ vua T ự Đ ứ c x u ổ n g t ớ i cá c quan lại trong triỄu ngoàỉ nộỉ T h ậ m chí trirởc thái đ ộ klẽĩi

trì c ủa N g u y ễ n T r ư ớ n g T ộ , vua T ự Đ ứ c cố lân đã nồi nống quỏr trách, một làn qu<v trách

32

v ừa c hú q ua n v ừ a t h iề n cận: "Nguye.ì T r ư ờ n g Tộ quá tin ờ c ác đ ỉ ẽ u y đề nghị Tại s ao

lại thức d ụ c n h ỉ í u đ ế n t hế , khi mà các p h ư ơ n g pháp cO của Trẫm đã rất đỏ đ6 đi êu khiền

q u ổ c gia rồi ? " Đ ế n N g u y ễ n T r ư ờ n g T ộ ỉà một n g ư ờ i nồi t iế n g h ọc giỏi, t ừ n g c ố c ơ

hội đí ra n ư ớ c ng oà i t ha m q ua n học hỏi, lạỉ đ ư ợ c g i ới chí nh tr| và g i á o hộỉ thiên chúa

m u ố n d ù n g , í h ế mà c ỏ n bị T ự Đ ứ c và triỄu đình c oi t h ư ờ n g , xem khinh như vậy, thì v i ệ c

c ự tuyệt n h ữ n g đề nghị v à o thá ng 11-1866 cũng không kém phăn t hỉết t h ự c c ủa một g i á o

dấn bình t h ư ờ n g là D í n h Vă n Đ i ề n ờ huyện Yê n M ô ( N i n h Bì nh) - n h ư đặt nha D ỉ n h

đ ỉ ê n đè khai khẵn r u ộn g h o a ng , khai các mỏ, đ ố n g hỏa t huyẽ n, dựa vào n g ư ờ i p h ư ơ n g

Tây đẽ lập c ác kho Bình c h u ẫ n ờ các n ư ở c đề lưu t hô ng hàng hóa, của cải, c h o nhân dân

t ự d o dạy và h ọc b i n h t hư, binh pháp, luyện tập quân binh, thưỏrng phạt n g h ỉ ê m mỉnh, cố

c h í n h s ác h thích h ợ p đố ỉ v ớ i t h ư ơ n g binh và gia đình tử sĩ v.v - c ũ n g ỉà đ i ề u tấl nhiên

mà thôi ! Lú c c ồn c ố t h ờ i gi an đề đồi mới mà khô n g biết c h ớ p lay thờ i c ơ c ũ n g đã thẩt bạỉ, hurtng chl đ ể n lúc đã quá muộ n, kẻ thù đã b u ộ c chân trói tay rồi thì c ò n hy v ọ ng gì

n ữ a ! C h o nê n đốn hai bản " Thờ i vụ s á c h " của N g u y ề n L ộ Tr ạc h ra đ ờ i v à o c á c năm 1877

và 1882 - lúc này hi ệp ư ớ c G i á p Tuất ( 1874) đã đ ư ợ c ký kết xác nhận q u y ẽ n c h i ẽ m đ ó n g

ỉâu dài và vĩnh v ỉ ẻ n của t h ự c dân Pháp trên toàn b ộ 6 tình Na m kỳ - thì chỉ c ố ý nghĩa nối

l ên tãm l ò n g yêu n ư ớ c n h i ệ t thành của n g ư ờ i trí t h ứ c khao khât m u ố n m a n g n h ữ n g điSu

S(V đ ắ c c ủ a mình ra gi úp n ư ớ c , n h ưn g đã thấy t r ư ớ c s ự thất bại Ch ính N g u y ề n L ộ Trạch

đá đau đ ớ n nhận rỏ: HĐ ạ ỉ t h ế ngày nay không còn là đạỉ thế n h ư ngày t r ư ớ c Ng à y t r ư ớ c

c ò n c ố thề làm mà k h ô n g làm, ngày nay muốn làm mà không cồn thì g i ờ và làm kh ôn g kịp ." T h ế mà T ự Đ ứ c ván t h ư ờ n g trách ỉà "ngôn hà quá cao" ( n ó i s a o qu á c a o ) , rồi

đì nh v i ệ c c ử ô n g s ang H ư ơ n g Cả n g học c ơ s ả o S ẽ là thiếu sốt khỉ đề c ậ p i ớ ỉ c ác đê

n g h ị cải c á c h đ ồ i m ớ i d ư ớ i t r i ẽ u N g u y ê n mà k h ô n g nhắc t ó i B ù i V i ệ n , m ộ t c o n n g ư ờ i k ế t

h ợ p khá c h ặ t c h ẽ t ư duy đồ i m ớ i v ớ i hành độ ng , và đã đ ư ợ c T ự Đ ứ c d ù n g v à o một s ố

c ô n g v i ệ c cụ thề, n h ư t h àn h lặp độ i Tu ăn d ư ơ n g quân bả o vộ mặt bỉ ẽn, m<y c ử a c ả n g Hải

P h ò n g , hai lần đi s ứ s a n g H ư ơ n g C ả n g và n ư ớ c Mỹ v ào c ác năm 1873 và 1875, n h ư n g

c ô n g v ỉ ệ c đá bị d a ng dcV v ớ i cái c h ế t đột ngột năm 1878 N h ư vậy là đ ẽ n n h ữ n g nầm g ỉ ữ a

t h ế kỷ X I X (hì tất cả c á c đẽ nghị đồ i m ớ i l ớn nhỏ, hoàn c hỉ nh hay k h ô n g h o à n chi nh ờ

V i ệ t N a m đồu nổi t i ế p nhau thất bại Tất nhi ên c ó nhiều ng uy ê n nhân dẫn t ớ i s ự thất bạỉ

c ủa c á c đ ỉ nghị ítồi m ớ i đỏ M ột phăn là do c á c đẽ nghị đó, kỄ cả c á c đỄ nghị của N g u y ễ n

T r ư ớ n g T ộ - nói c h u n g clỄu nặng ve ành hircVng bên ngoài mà thỉ ếu c ư S(V vật c hẩ t đề t ỉ ế p nhận t ừ b ê n t rong Mặt k h á c nội dun g của các đi êu trần trên kh ôn g hỄ đá đ ộ n g gì đ ế n yêu

c ẫu c ơ bàn của lịch s ử V ỉ ộ t N am thờ i 4ó gỉải quy ế t hai mâu thuẫn c hủ y ế u của xâ hội

Vi ệ t Nam: g ỉ ữ a t oà n thề dân t ộ c Viột Nam v ớ ỉ tư bản Pháp xâm l ư ự c và g i ữ a nhân dân

l a o đ ộ n g - c hủ y í u là n ô n g dân - vớỉ gỉaỉ cap p h o n g kỉ ến hủ bại đ a ng t r ư ợ t dàỉ trên c o n

đ ư ờ n g khuất phụ c đầ u h à ng t h ự c dân Pháp; vì vậy đã k h ô n g đ ư ợ c c h í n h ngay nhân dân

đ a n g sục s ô i bâu nhỉ ệt h u y ế t d ánh gi ặc cứu n ư ớ c nhiệt tình h ư ờ n g ứ n g và h ăng hái d ứ n g

r a l à m h ậ u t h u ẫ n , k h ả d ĩ t ạ o ( h à n h m ộ t s ứ c é p đ á n g k ỉ đ ố ỉ VỚI g i ớ ỉ c ă m q u y ề n , b u ộ c h ợ phả ỉ n g hi ê m chỉ nh ( h ự c hiộn N h ư n g n g u y ô n nhân quan t rọ ng nhẫt - c ố thè nối iầ chủ y ẽu

- làm c ho c á c đỄ nghị m ớ i i h ờ i đỏ thẩt bạl, c hí nh là d o ỉháỉ độ b ả o thủ, p h ả n đ ộ n g của vua q ua n t ri ều đì nh, tuy c ố lúc d o tình thế thúc bách nên c ố c hỏ ( r ư ơ n g một vài s ự đftỉ

m ớ i vê t á c mật kinh tế, v ă n hỏa, gi áo dục , n h ư n g vê c ư bản thì vè tư tư<Vng, c ú n g như

t ro n g c ơ c ấ u c h ín h trị vẵn k h ô n g hê ihay đòi, nên khô ng bảo đảm c h o v i ệ c đồ ỉ m ớ i đ ư ợ c

t h ự c hiện trỉột đẽ, ư ỏ l lọt, t h ư ờ n g ià nửa c h ừ n g bị bỏ dở.

C ô n g t u ộ c dồi m(VỈ cuốẳ thẽ kỷ X Ỉ X (V Vi ệi Nam vì c ác hạn c h ế ngặt n g h è o t r ê n- n bấ t

IA vi t h i ếu s ự t ham gỉa c ủa đ ô n g đ ả o q u ỉ n c húng - nên c ũng chỉ giởỉ hạn tronịí một %6

n g ư ờ i , mộ t b ộ phận nhỏ bôn trẽn mà thỏi - cững chi mới là một xu h ư ớ n g mtVl Irong

p h o n g t rào y ẽ u n ư ớ c nối c h u n g của nhân dân ta hồi đố C ử t i ế p nổi đà phát Ir iỉ n đố ,

b ư ớ c s a n g n h ữ n g năm đ ì u t h í kỷ X X , t ro ng n h ữ n g đ i ỉ u kiện lịch s ử khác t r ư ở c , yêu c ẳu đồi m ớ i c ủ a xả hộl V i ệ t Na m c àn g tr<v nôn cấp thỉết hơ n và đ ư ợ c thề hiộn qua haề xu

h ư ớ n g b ạ o đ ộ n g và cải c ác h s o n g s o n g tồn tại và phát trỉẾn N h ư n g cOng phải đợl t ới Cuộc Vận đ ộ n g duy tân t iế n t ới n h ữ n g c u ộ c đấu tranh c h ổ n g ( hu ế năm 1908 v ới sự tham

gỉa c ủa đ ô n g đ ả o quần c h ú n g nông dân mlèn T ru n g - hay ờ mứ c độ t h ấ p hơ n lầ Đ ô n g

Kỉnh ng hĩ a t h ụ c ng oà i Bắ c - thì m ới thật s ự trỏr thành một p h o n g trào đồi mới cố vị trí

x ứ n g đ á n g và ảnh h ư ở n g t o l ớn trong ỉ|ch s ử đấu tranh gỉảỉ p hó n g dân t ộ c lâu dài và anh hừng c ủa dâ n t ộc

CHÚ THÍCH

1 Ph ong k i é n triều N g u yề n đá đ ầ cao chlỗn công vầ tồng kết kinh nghlộm đ à n

áp p h o n g trào nồ ng dân đ ấ u tranh trong hal bộ sách: s á c kỳ tiều p h ì p h ư ơ n g l ư ợ c

v i N a m kỳ t iều p h ì p h ư ơ n g l ư ợ c

2 Phái đ o à n n go ạ i giao d o Phan Thanh Giàn dẳn đ ầ u sang Phốp nãm 1863 đ ê

x l n c h u ộ c lạl 3 tinh miầrt Dồng Nam kỳ (Gia Dịnh, Dịnh Tường, Bíỗn Hòa) ơỗ bl Pháp c h i ê m năm trước.

3 N g u y é n Văn Xuồn - Phong trào duy tân, Lá BÔI, Sàl Gòn, 1970, tr 18

4 D ạ l N a m thực lục chí nh blỗn, T 30, đ ộ tứ kỷ 4 ( 1 8 6 3 - 1 8 6 5 ) , Nxb KHXH, H ,

1974, tr 18 và 68.

5 D N T L C B , 7.31, đ ệ tứ kỷ 5 ( 1 8 66 - 1 86 9) , N x b KHXH, H 1974, c á c tr 120, 196,

202, 214.

8 D N T L C B ( 1 8 6 6 - 1 8 6 9 ) ■ tr 34 D ế n năm 1867, Dặng Huy Trứ lại đ ư ợ c c ử

s a n g Á o M ô n c ô n g cán.

7 Q u ố c triều c hí n h blỗn toát y ô u ■ Q 5, tr 64 (bàn dịch ơánh máy của p h ò n g

t ư l iệu khoa sử, D H T H Hà Nội).

8 Q T C B T Y - Q uy ền 5 - tr 78 ( b i n dịch đ á n h máy của p h ò n g tư llộu khoa sử DHTHHN)

9 D ế n năm 1870, vua Tự D ứ c lạl đ ị nh cừ N g u y ê n Tr ường Tộ d ầ n một đ o à n học sinh sang Phốp học tiếng, đ i o tạo phi ên dịch, nhưng õng ố m nôn khồng đ i đ ư ợ c

10 Thái Văn Ki ềm d&rt trong: Nguy&n Tr ường Tộ, pa t rl ot e rốtormlste, p o ồ t e e(

h o m m e d' a ct lo n ( Ng uy ỗ n Tr ường Tộ, nhà yôu n ư ớ c cài cách, nhà t h ơ và con n g ư ờ i

' hành đ ộ n g ) , BSEI ( T ậ p san Hội nghlỗn c ứ u Dồng D ươn g, Sài Gòn, Q 3 1972

11 N g u y ề n T r ư ờ n g Tộ, nhà ál q u ố c sáng suốt ( Nguyỗn Tr ường Tộ patriottì

é cl a lr ố ), Họa báo D ô n g D ư ơ n g ( I n d o c h l n e ) , sỗ ra ngà y 19 10-1944, tr 22

12 N g u y ê n Lộ Trạch - Thời vụ sách t h ư ợ ng ( 1 8 7 7 )

13 N g u y ê n Lộ Trạch - Thời vụ sách hạ ( 1382)

34