Có một kho tàng sử thi đang sống trong lòng các dân tộc thiểu số ở Việt Nam

Ram ayana được truyền sang Việt Nam với bản tóm tát có tên truyện D ạ Thoa Vương kế trên... Leopold Sabatier, Paris, Le Blanc et Trautm an.[r]

Có một kho tàng sử thi đang sống trong lòng các dân tộc thiểu sỏ ở Việt Nam

PHAN Đ Ả N G NHẬT

NHỮNG THÀNH T ự u VỂ VIỆC s ư u TÁM

N G H IÊ N CỨ U S Ử T H I V IỆ T N A M

V iệc sưu tám sứ thi ớ V iệt nam có mầm m ồng ban đầu

từ thc kỹ XV với cuốn sách Lĩnh Nam chích quái (có

nghía là lượm lặt những chuyện thần kỳ ò Lĩnh Nam)

Sách viết bàng chữ Hán, người sưu tập là Vũ Q uỳnh và

Kiêu Phú Trong sách có truyện Dạ Thoa Vương rút từ sử

thi R am uyana của Ân Độ được lưu truyền qua đường

Chiêm T h àn h 1 Sau đó, một hiện tượng quan trọng là việc

L Sabatier, người Pháp đã sưu tầm dịch, chú giài và viết

giới thiệu sư thi D am Xãn của người E đê Sách công bô

lần đầu tiên ỏ Paris iháne 5 năm 19272 Việc làm của

Sabaticr m ớ đáu cho việc sưu tủm sư thi ớ Tây N guycn

—I Có thê kế đến m ột hiện tượng thứ ba là việc sưu tầm

và công bô vào nãm 19753 và nãm 19764 sử thi Đ ẻ đất đ ẻ

nước cua người M ường (Quách Dao, Vương A nh, Bùi

Thiện) và cùa người Việt (Hoàng Anh Nhân Thương

Diẻm) Còng việc của họ m ở đầu cho việc sưu tẩm nghiên

cứu sư thi ỏ' m iền Bác Việt Nam Từ những hoạt độne có

tính chất mớ đầu như trên, những nhà khoa học những cán

bộ các ngành khác nhau đã sưu tầm được m ột khối lượng

lớn sử thi và đà bắt đầu nghiên cứu chúng

—I Cho đốn nay sò sư thi đã sưu tầm được ớ các dãn tộc Việt Nam có :

J Đây là một cô gáng lớn Tuy nhicn, việc cồng bố

các tác phẩm trên cần phải được hoàn chinh hơn Ví dụ : cần tránh việc chi in văn bản bằng tiếng Việt, không có tiếng dàn tộc ; cán giới thiệu vể hoàn cánh sưu tầm , mỏi trường diễn xướng, nghệ nhân, người sưu tầm

đà viết về sử thi trong các sách giáo khoa, sách lịch sử văn học, trone các tạp chí khoa học Sách chuycn về sử thi có các tập ký yếu hội nghị như :

ự Ký yếu hội nghị Đ ẻ đát đ ẻ nước, Hà Nội ,Ty Văn

hoá Thanh Hoá 1974

* Kỷ yếu hội thảo sử thi T ây N quyên, Hà Nội Nhà

X uất bán Khoa học xà hội, 1998

Va cac tap chuyen luan nhu :

D e da t de nude Dang Van Lung gioi thieu tac

phaxn Ha Noi, N ha X uat ban Khoa hoc xa hoi 1988

* D am San NguySn Van Hoan chu bien, Ha Noi, Nha

X uat ban Khoa hoc xa hoi, 1988

* Phan Dang N hat : S u thi E d e , Ha Noi, Nha Xuat ban

K hoa hoc xa hoi, 1991

* T ruong Si H ung : S u thi than thoai M udng, Ha Noi,

N ha X uat ban Van hoa Dan toe, 1992

N ha X uat ban K hoa hoc xa hoi, 1996

□ V iec nghien cun ve su thi da co nhung thanh tiru

dinh tac pham danh gia

D A C D IE M C H IN H CUA SU' T H I V IE T N A M

Do hoan canh cua lich su xa hoi, ben canh nhung thuoc

tinh chung cua sir thi, sir thi Viet Nam co nhung dac diem

rieng O Viet N am co m ot so luang s u thi lan Cho den nay

co the ke ten cac sir thi sau day

J Sir thi sang the : De dat de nude (M uong - Viet),

A m et luong (Thai)5

Sir thi thiet che xa hoi:

* D am Xan, Xing N ha (Chi Lo Kok), Khinh Du, Dam

Di Dam D oroan, M ohieng, M odrong D am Hojin Hdlong,

H odung YThu, Darn Thi, Kchi Gri (cua nguoi E de)

* Dam Noi, G iong W iwin, G iong ngheo tain vo, Tre

v&t ghen ghet G iong, X ing Chi On (cua ngudi Ba na)

rdy bon Tiang, Cay neu than, Cuorp lai bo cong Som So

(cua ngudi M nong)

* Chirong Han (Thai)

* T ew a M im o (Cham )

* Chin Chieng, D ieu (cua nguoi G ia rai)

R ieng ve su thi M nong gan day da duoc phat hien them,

co tat ca 34 tac phaim6, ke: ve su ra doi cu a vu tru, dat nuac,

m uon loai, giong nguoi, sir nghiep chien dau va dau tranh

cua hon 150 nhan vat, trong do Tiang Kon Rong la anh

74

hung va thu linh so mot Trung tam cua sir thi la noi ve bon Tiang (lang cua ong Tiang) tu hie no duoc xay dung qua qua trinh bao ve chong voi cac tu truong khac co lan

trang iroc tfnh khoang 9.000 trang D o la mot tap dai thanh sir thi hiem co tren the gioi, tnroc het la ve do Ion

□ Sau day la cac tac ph^m sir thi trong tap dai thanh

sir thi Mnong : 1 D e Tiang, 2 N u a c lut, 3 Dcinh ca 4

D ong vat a hon Tiang, 5 Di lay dan N ring, 6 Dcinh ci/dp

Bing Jian, 7 Ray bon Tiang bi gio xody, 8 Ting, Mbcng

K on Kop lam le dam trdu, 9 Ran than an bon Tiang, 10 Leng cudp Bing Jong a bon Kon Jri, 1 1 D ia than an ton Tiang, 12 C udp lai bo cong Sam Sa, 13 Leng cudp B ng Jong a bon Kon Phan, 14 Leng bi bat coc ban di, 15 Yang ban chieng, 16 Heo rung phd m ua m dng, 17 to n

T iang bi giet, 18 Con sau khong Id can vu D jdn, 19 D a n

tu tu bang thudc doc 20 T re m ac qua, 21 Bon Ticng cudp lai be Id ren, 22 Bing Jo n g a bon K on Prak ac/p Yang, 23 Bing Jong d bon Kon Bih cudp K ong, 24 Vcng cudp Kong, 25 Cudp nang Bing Kon Yang, 26 D anh cia i

d dam B u Bui Kon Klang, 27 Ca rang Yang, 28 Lay ten mbuat bang dong, 29 L ay che con de, 30 D anh ca d dim Ldch, 31 Cudp chirn Rlung, 32 K h i trang an Yang, 33

N d u ban n d n g S e, 34 Tiang ban tuang than.

_j Tren the gioi cac quoc gia thuong co so luong sir thi khong nhieu, mot hoac hai su thi va sir thi cua ho co kioi

luong Ion Vf du : llliade (Hy Lap) 24 khuc ca, 15.693 ciu;

O dyssee (Hy Lap) 24 khuc ca, 12.110 cau; M a h a b h a n ta

(An Do), 214.000 cau ; Ram ayana (An Do), 10.500 tho tho; K alevala (Phan Lan), 50 chuong, 22.750 cau.

□ Trong luc do d Viet N am , m ot so toe nguoi co so luong su thi Ion m a khoi luong su thi noi chung khong lin

Loai dai nhu Khinh Du 5.880 dong, C hi L a K ok 5.500 ciu; loai trung binh nhu D am Di 2.456 dong, C hang M ahung

162 dong, Dam Xan 2.077 dong; loai ngdn nhu H a D eu

570 dong (chung toi neu hien tuong dai n g in khong c> y danh gia sir thi dai co gia tri hon su thi ngdn)

thanh va phat trien sir thi gan lien vo'i thue te lich sir :ua cac dan toe Tinh hmh phan tan cua cac nhom toe ngroi song roi rac trong cac lane ban, buon plei tao nen so

C j ĩ

lượn tỉ lớn các sứ thi mà trong đó có nhiéu điểu trùng lặp

Trong quá trình liên minh bộ lạc licn kết tộc neười, các sư

thi cũng được liên kết lại dán Khi các licn minh bộ lạc

gán bó lại thành quốc gia dưới sự điều hành của N hà nước

sẽ xuất hiện bộ phận trí thức, irong đó có những trí thức

lớn đu uy tín ớ phạm vi toàn quốc tỉia như H om ère (Hy

Lạp) và Vyasa ( trong tiêng An Độ Vyasa có nghía là

người sưu tập) Họ thu thập, sáp xếp sứ thi nho của các

vùng, bổ sung, hoàn chính tạo nên một vài sử thi lớn Hệ

thống các sứ thi nhỏ bc được hoá thân thành sứ thi đồ sộ,

tầm quốc gia

-J ơ Việt Nam, bộ tập đại thành sử thi M nông là một

ví dụ có tính cá biệt Rièng ớ người Thái, trí thức kiểu

Vyasa đã bắt đầu m anh nha đó là M o chang, ơ người E

Đê, bát đáu có sự thu nhập các sứ thi nhỏ thành sử thi lớn

Khinh Du Tuy nhiên, thực tê lịch sứ ỉà người Thái còn

phân tán ở mức độ “ 16 châu m ường” và người E Đẽ thì

vẫn còn hàng chục ngành khác nhau Vì vậy chưa thế có

một vài sử thi khổng lồ m à thay vào đó là số lượng lớn

các sử thi ngán gọn

D ã hình thành vùng sử thi Trong các sử ihi vừa kế

trên, có một sô sử thi xuất hiện tập trung lại trong một

vùng, theo tiêu chuán phán vùng thc loại văn hoá được gọi

là VÙIÌỊỊ sứ thi Tây N guyên.

J Các sử rhi trốn địa bàn Tây N guyên có m ột m ật độ

khá cao Chí thống kc các sứ thi đã biết chắc, đến nay

chúng ta có : M nõne : 34 tác phẩm ; E đê : 11 tác phấm :

Ba na : 5 tác phẩm ; G ia rai : 3 tác phấm Tống cộng :53

tác phẩm Sự kiện một vùng sứ thi có số lượng lớn như vậy

là một hiện tượng hiếm thấy trên thế giới

J Số lượng là m ột tiêu chí quan trọng của m ột vùng

thế loại vãn hoá dàn gian Tuy nhiên số lượng không phái

là tát cá, m à quan trọng hơn là các vấn đề vổ thuộc tính

của sứ thi như : nội dung, phương thức diễn xướng, đặc

điếm thám mỹ v ề các vân đề trên, sử thi Tày Nguyên có

tính thống nhát về ncuycn tắc trone sự đa dạng về sắc thái

J Các sử thi Tây N guyên có nội dung chù yếu là kể vẻ

cuộc đời các nhân vật anh hùng, từ khi ra đời cho đến hoàn

thành sứ mạng lịch sứ Các sư thi phò hệ ké về nhiều th ế

hệ nhân vật anh hùng

cướp vợ và giành lại vợ)

miền núi Tây Nguyên như ch ặt cây làm rầy bát lợn, bắt trâu, bát voi, đánh cá Nhừniỉ công việc này được phóng đại thán kỳ hoá thành những kỳ tích, ơ m iền núi lợn trâu

là những vặt nuôi nhưng thường được thả vào rừng Có những trườim hợp chúng gần như sống hoang dã và trớ thành rất hunii dữ phái có những nhân vật anh hùng khoe mạnh và tài ạiỏi mới bắt được

-J Việc láy vợ của các nhân vặt anh hùng Irong sứ thi thường thuộc vào các trường hợp sau đây :

quy tắc hôn nhân nguyên thuý chuyến từ thời kỳ loạn hôn đến hòn nhãn khác eiòng máu

ự Đối với các sử thi thiết c h ế xã hội vợ của người anh

hùng thường bị ké khác cướp m ất và anh có nhiệm vụ tố chức chiến đấu giành lại vợ H oặc là chính người anh hùng

đi cướp con gái hoặc vợ một nhãn vật anh hùng khác

-J Trong các nhiệm vụ làm lụng, chiến đấu và lấy vợ thì chiến đáu là nhiệm vụ trung tâm Từ khi ra đời, người anh hùng đã được chuẩn bị để đánh nhau V iệc làm lụng cung là sự rèn luyện đê bước vào chiến tranh và giành lại

vợ hoặc cướp vợ chính là thi thô tài n ã n s đê thực hiện chiến tranh

loại chiến tranh sau :

v Chiến tranh đế đòi nợ Bán thân người anh hùng hoặc ông bà tổ tiên có một vật quý (m ột bộ chicng, ché, đàn thần, kèn thần, bẻ lò rèn ) bị cướp mát Anh ta tố chức chiến binh và dân làng đi đánh đê lấy lại

ự Chiến tranh trá thù Cha m ẹ ỏng bà bị giết hoặc bị

bắt làm nô lệ, người anh hùng chiến đâu giết kẻ gày tội ác

đê trả thù xưa và giãi phóng người thân

—1 Cũng có những sứ thi gồm cà 3 hoặc 2 loại chiến tranh vừa nêu Nội dung trên đây chiếm vị trí chủ yếu và

th ô n s nhát trong các sư thi vùng Tây N guyên, phân biệt với nội dung của sử thi ớ các vùng khác như Việt Bấc và Tày Bắc

-J ơ Việt Bắc và Tây Bắc, sử thi có nội dung chủ yếu

là việc hình thành trời đất, con người, tìm ra nước, lửa, các

giống cây trồng, thuần dưỡng thú rừng Sử thi ớ vùng

này, khác với sử thi Tây Nguyên, là về cơ bán không có

nội dung chiến tranh Trừ trường hợp Chương Han (Thái)

có nguồn gốc từ vùng Thái ớ Lào và Thái Lan

nhất trong nội bộ vùng sử thi Tây Nguyên, khu biệt với

bên ngoài Sứ thi Tây N guyên không phái là m ột bộ phận

của nghi lễ, tín ngưỡng Nó được diễn xướng bất kỳ lúc

nào có điều kiện tập trung nhiều người : sau m ột buối lễ,

trong một tiệc rượu cần, sau một ngày lao động, trong một

buổi tiếp khách Người trình diễn sử thi Tây N guyên có

thể ngồi hoặc nằm, ãn mặc tuỳ ý không có y phục và đạo

cụ theo nghi lể

J Đ iều này phàn biệt với sử thi - mo ớ miền Bấc M o

là m ột bộ phận quan trọng trong lễ tang, có nhiệm vụ

chuẩn bị cho hành trình dài của hồn đi lên mường Trời đế

xin Tuông chuộc sổ và sau đỏ về “sống” bình an với tổ

tiên ở mường ma Trong trường hợp này, bô mo phái đội

mũ, mặc quần áo nghi lễ và cầm chuông đế điếm nhịp

Việc diễn xướng sử thi mo được thực hiện trước quan tài

cúa người chết trong năm đó với niềm tin là hồn ma cũng

tham gia vào buổi trình diễn và là m ột nhân vật quan

trọng Trước mọi người có cỗ cúng và đặc biệt là bàn thờ

thánh sư (thần báo m ệnh của bô mo) Lẻ tẻ cũng có lúc

người ta kế một vài đoạn m o sử thi khi “ vui m âm cơm ,

chén rượu” nhưng đây không phái là môi trường chù yếu

vùng vãn hoá Tây N guyên Nó cùng gắn bó với các đạc

trưng thế loại khác như cồng chiêng Tây N guyên, lẻ bỏ mả

Tây N guyên, rượu cần Tây N guyên, tín ngưỡng Yang

Nhữnơ đặc trưng văn hoá Tây Nguyên góp phẩn tạo nên sự

thống nhất trong sử thi Tây N guyên và cũng là những yếu

tô khu biệt Chúng đi vào sứ thi và sống trong sử thi theo

hai dạng

□ Dạng thứ nhất : là chất liệu thực tế, là hiện •chực của

sứ thi Chúng ta thấy ở đâu cũng có cồng chiêng và tiếng

cổng, tiếng chicng, có những buối uống rượu cần Có thể

nói sử thi Tây Nguyên tràn ngập cồng chiêng và rượu cần

Không có chúng, sử thi Tây Nguyên mất đi những nét độc

đáo Ngoài ra các đặc trưng văn hoá khác như dựng nhà

mả, múa hát, khóc tiễn đưa trong lẻ bó m ả, trai gái hát giao duyên làm nèn cuộc sống riêng biệt của sử thi Tày Nguyên

□ Dạng thứ hai : k hỏns chỉ là chất liệu m à là linh hổn của sử thi tạo nên cảm quan thần kỳ, sự kỳ vĩ của sử thi

Đ ó là niềm tin vể linh hồn phổ biến trong m uôn vật Linh

hồn này được gọi là Yang Người Tây N guyên có một

niềm tin và một cảm xúc sâu sắc là tất cả m uôn vật từ

chiêng ché, nhà cửa đến trâu, voi đều có “th ầ n ” (Yang)

Thần đó tạo nên m ột cuộc sồng bên trong của m uôn vật Khi sáng tạo, diễn xướng cùng như khi tham dự vào sinh hoạt diễn xướng sử thi, người dân Tây N guvên đều nhập thân vào thê giới các Yang của sử thi H egel gọi đây là

“niềm tin tươi mát và sinh động về thần linh” N ếu không

có nó, dầu là những tác giả tài giỏi về vãn chương cũng chỉ

đẻ ra nhừnẹ sử thi giả tạo : “những điều giả tạo, những

m ánh khoé của nhà thơ mà thôi”7

□ Những nội dung và đặc trưng nghệ thuật trên đây của sử thi Tây N guyên sớ dĩ trớ thành đặc trưng vùng vì nó bát nguồn từ không gian địa lý, thiên nhiên của Tây Nguyên, nơi đó thiên nhicn hùng vĩ, đất đai chứa đựng nhiều tiềm năng to lớn Đối với con người, cây cối, m uông thú, đất trời gợi m ớ nhiều cho cảm quan hoành tráng, anh hùng ca

□ Khống gian tự nhiên của vùng Tây N guyên là căn nguyên những cám quan về m ột thiên nhiên hùng vĩ :

D ãy núi C hư Pró m ặc áo xanh Nơm nga nạ dường ông m ặt trời đi nẹũ Sau buôn có dòng sông Krong Pa nước chảy nh ư trân bò*

Cảm quan về m ột cuộc sống giàu sang no đủ :

Gió đưa mùa bắp đi, máy đem m ùa lúa đến

Ké, lúa lên xanh m ượt b í chật đất, sắn chật đồi Trâu bò đi ăn trên đồi khum mu rùa

Lô nhô lúc nhúc như kiến, như m ối9

Nguyên là một tác nhân rất quan trọníỉ tạo nên đặc điểm của vùng thế loại sử thi Tây Nguyên Vùng xã hội Tây

N guyên là cơ sớ cho hai vấn đề rất lớn có tính chất xưưng

sống của sử thi Tây Nguyên : đó là đ ề tài chiến tranh va

sự hào hùng.

—I Xa hoi Tay Nguyen vao thoi ky phat trien cua sir thi

la giai doan cuoi cua xa hoi tien giai cap Xa hoi bat dau

phan biet giau ngheo nhirng chira hinh thanh giai cap, ve

c a ban chira co boc lot va thong tri

_1 To chirc c a s a cua xa hoi la lang (play bon b u o n ),

trong lang co sir gan bo chat che N hung doi vai ben

ngoai, buon - p la y la mot do'n vi khep km ve c a ban Giua

cac buon - p la y thuong xuyen xay ra danh nhau Nguyen

c6 cua cac chien tranh co nhieu va nhieu khi vi mot

nguyen c a nho m a xay ra mot cuoc chien tranh lan Tuy

nhien, cuoi cung ket cuc cua chien tranh thuong la thu

phuc dan lang bi that bai lay cua cai m a rong dat dai Va

qua do nang cao uy tin tang cirdng sue m anh cua lang va

tu truong lang chien thang tao nen sir on dinh va hoa binh

cho cong dong, “tir nay khong co thu D ong giac Tay nua”

_] Xu huong cua lich sir la chien tranh tra thanh “ba

do' cua lich sir” , pha va tinh trang cat cu va chien tranh lien

m ien, thong nhat cac bo toe nho thanh m ot lien minh bo

toe va tir do dan dan hinh thanh quoc gia-dan toe

sir thi Tay N guyen va la nhiem vu so m ot ciia nhan vat anh

hung Nguoi anh hung nao cung sinh ra de tien hanh chien

(Dam Xan) Va cuoi cung la het chien tranh, dan chung

song trong canh no du giau sang :

1/7 day ho, n go rig (rang bai

Tran dac song, bo do doi voi nhu' bui may

Gd n hu Id rung thang ram

H eo n hu dua hau thang n a m 1'1

J Dac diem th&m my cua sir thi la sir hao hung, khong

phai la cai bi Cai bi la pham trii thaim m y g&n lien vai mau

thu&n xa hoi m a trung tam la mau thu&n giai cap vai che

do thong tri va boc lot, la thuoc tfnh co ban ciia loai hinh

bi kich

trong sir thi Tay Nguyen va bat nguon tir viing xa hoi Tay

Nguyen vai dac diem xa hoi co tfnh cong dong hoa hap

cao trong noi bo cong dong

Vao thoi dai sir thi, moi thanh vien trong buon -

nguoi dugc ca cong dong chung huong, noi lo cua mot nguoi dugc moi ngudi cung san se Khi mot nguoi bi xuc pham, ca cong dong deu xong len tra thu Nguoi dung dau cong dong la mot gia lang co uy tin do dan cir len Khi co xich rrnch thi moi ngiroi cung giai hoa voi nhau theo luat tuc ong ba de lai Day la m ot xa hoi lay khau hieu “doan ket, than ai, tirong trg” lam nguyen tac cu xir

_1 Co so kinh te cua xa hoi nay la so him cong cong ruong dat rirng nui va viec phan phoi ciia cai binh dang va nhan dao San pham ciia cac cuoc di san dugc chia theo

nguyen tac : “N ha nhieu ngudi chia nhieu, nha it nguoi

chia it N hung nha god bua, khong chong dong con ban cho nhieu hon ban a !” “

_1 Chien lgi phaim ciia chien tranh cung dugc chia theo

nguyen trie nhan dao tuong tu : “ngudi ngheo cac anh chia

nhieu, ke giau chia it va bao nhieu trdu bo cdn lai, cac anh giet thit lay ruo'u che tuc ta cung than Khien, than D a o " 12.

_l Tinh hinh xa hoi tren day la co so thuc te ciia cam

ca Va day cung la mot trong nhung dac trung cua sir thi

Tay Nguyen

□ S u thi Viet N am la s u thi sdng N hung sir thi tieu

tai lieu ciia thoi ky co dai, hai ban sir thi cua Homere dugc

Sir thi Ramayana co tir the ky IV trudc Cong nguyen Cho

den nay, moi nguoi chi biet den cac sir thi ciia Hom ere va sir thi An Do qua van ban dugc ghi tren giay Khong ai con dugc quan sat doi song thuc cua sir thi Nhieu van de quan

mot cach ro ret

□ Khoa nghien cuu van hoa dan gian gan day moi biet den hien tugng sir thi song va nguoi ta cho do la mot sir kham pha Ion da thay doi h^n quan niem cu ve sir thi da dugc hinh thanh va co dinh hang tram nam nay tren co so

va Trung c6 Sir thi V iet N am co m ay mdn cung cap them

cho the gidi mot khoi lugng Ion cac hien tugng ve sir thi sons

_l Cho den hien nay, chung ta vl\n con diroc chung

kien nhirng budi trinh dien sir thi va nhirng cuoc thirong

thuc sir thi say sua ciia cong chung Cach day 65 nam, L

Sabatier da v i e t : “Khi trong nha co mot ngudi ke khan, luc

mat trdi lan chung ta thay ngirdi trong nha cham chu bat

dong nhir the nao thi chiing ta thay ho bat dong y nguyen

nhu the cho den sang hom sau luc mat trdi m oc” ' \

tuong tu : “Tdi da tirng chung kien nhung dem ba con dan

toe Cham d lang Hoi, xa Phu M d ngoi nghe ong Ma Phiri

nha ong cham chu lin g nghe va nuot tirng cau tirng ch u ” 14

Sir thi diroc didn xuo'ng trong hai mdi trudng :

tri nang cao hieu biet, giong nhu nghe ke truyen co tfch

Ngirdi ta thudng hat ke sir thi trong nhung dip roi rai vao

miia nghi ngoi (miia ning nang) sau nhung buoi cd 16

ciing, hoac sau bira com don khach luc rugu can da ngam

(Ngudi Tay Nguyen khong uong rugu luc an com ) Budi

ke sir thi Tay N guyen cd the duoc bao phu bdi m ot khong

khi huyen ao, do tham dirom quan niem v& Yang ma chiing

tdi goi la quan niem ve hien thue huyen do Tuy nhien,

mdi trudng di£n xudng sir thi Tay N guyen vdn la mdi

trudng van hoa nghe thuat, khong phai la mdi trudng ton

giao tin ngudng nhu sir thi-mo

v Mdi trudng thu hai la mdi trudng tin ngudng, doi vdi

sir thi-m o d mien Bdc Trong trudng hop nay sir thi duac

dien xudng trong le tang vdi quan tai dung thi hai ngudi

chet, cd cung ma, ban thd thanh su, ho hang ba con dang

khoe ti<5n dua hon m a (nhu da noi d tren)

□ C> hai mdi trudng do, nghe nhan di£n xudng sir thi

cung khac nhau O mdi trudng thu nhat, nghe nhan khong

cd trang phuc chi dinh, n&m ngoi tuy y O mdi trudng thu

hai nghe nhan cd trang phuc va dao cu rieng (da trinh bay

d tren)

□ Sir thi Viet N am dang ton tai dudi dang song cho

nen chung ta cd the quan sat duac sir van dong cua no Su

van dong ciia cac tang bac ciia sir thi m a bo phan nang

dong nhat la khd tho Cac tang bac ay nhu nhung cau kien

duoc lam s&n Khi d \tn xudng sir thi, nghe nhan cd quyen

lay trong kho tu lieu cd s&n cua minh va ciia dan toe de di

78_

chuyen va lap rap Sir van dong nay tao nen sue song cua sir thi Chung duoc tien hanh theo hai phuang thuc : tiep thu dc chuyen hoa va lira chon dc tiep nhan theo hai phuang hudng : hiit vao va toa ra, theo hai phuang dien : the tai va dia ly

J Trong thdi ky phon thinh va trudng thanh cu a sir thi theo cac phuang thuc, phuang hudng va phuang dien tren, cac sir thi ldn van chuyen qua cac vung, thu hiit nhung tinh hoa ciia sir thi nhd hon cd tinh dia phuang va d£n dan tao nen nhung sir thi ldn Cac sir thi nho duac hoa than vao sir thi ldn va tir cho nhidu sir thi nhd triing lap, hinh thanh mot hai sir thi ldn co tam cd quoc gia Qua trinh van dong ciia sir thi phii hop vdi qua trinh phat trien ciia ljch sir dan toe Khi Nha nude duac hinh thanh thi sir thi co s a (archaic epic) dirge chuyen hoa thanh sir thi cd dai (antique epic)

S U T H I V IE T N A M T R O N G M O I Q U A N H E V O I

S U T H I N U O C N G O A I

O Viet Nam, cd dan toe Viet va 53 toe ngudi thieu so

Ho thuoc cac ngir he Viet-M irdng, Tay-Thai, Tang-M ien, Nam A, Nam Dao Vdi cac ngu he khac nhau tren d&y,

ngudi Viet Nam cd moi quan he v t van hoa rong rai den

nhieu dan toe tren the gidi Sir thi la m ot san pham tinh than quan trong ciia cac nen van hoa Do do, sir thi cac d&n toe Viet Nam cung cd mdi quan he vugt ra ngoai bien gidi ciia qudc gia Cho den nay, chiing ta biet cd nhung mdi

□ Quan he Viet - An Cach day khoang 5 the ky, sir thi

An Do Ram ayana duac cac nha nho ghi tom tat vao cuon sach suu tap truyen than ky d V iet N am Sach nay cd ten

la L ink Nam ehteh qudi Trong sach cd truyen Da T hoa

Vucfng hoac la truyen C hiem Thanh chfnh la Ram ayana

dugc thu gon

* Truyen Da T hoa Vucmg da ghi dugc nhirng nhan vat

chfnh vdi dac diem tieu bieu ciia chung va nhirng di£n bien chfnh cua su thi Nhan vat Da Thoa con dugc goi la

T rudng Minh Vuong hay Thap Ddu V uang (vua mudi dau) chfnh la quy racxasa ma vua quy la Ravana cd m udi dau

* Thai tir Vi Ba (la Thai tir Ram a) la con cua Thap Xa

V uang (vua mudi xe) tuc la vua D acaratha (tieng An Do)

V g thai tir Vi Ba, nang Xita, bj lu quy cudp dem den dao

s s m

im m

* # 1 ^ J # , i f * •* •* «*; • " * {;« # » «‘< 9

£ ? ■ ■ ' - v