Nâng cao hiệu quả giáo dục thanh niên trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc ở huyện hoằng hóa, tỉnh thanh hóa trong giai đoạn hiện nay

Trong thời gian qua, công cuộc mở cửa, đổi mới toàn diện đất nước và hội nhập sâu rộng vào thế giới trong thời đại cách mạng khoa học – công nghệ phát triển và xu thế toàn cầu hóa, khu v

LÊ BÁ HẢI

NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIÁO DỤC THANH NIÊN TRONG VIỆC GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC Ở HUYỆN HOẰNG HÓA, TỈNH THANH

HÓA TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

NGHỆ AN – 2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

LÊ BÁ HẢI

NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIÁO DỤC THANH NIÊN TRONG VIỆC GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC Ở HUYỆN HOẰNG HÓA, TỈNH THANH

HÓA TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

Chuyên ngành : CHÍNH TRỊ HỌC

Mã số : 60.31.02.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN HỮU QUYẾT

NGHỆ AN - 2017

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên cho phép tác giả luận văn xin được bày tỏ lòng kính trọng và lời cảm ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Hữu Quyết, người đã định hướng đề tài và trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn

Cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trong Khoa Giáo dục Chính trị, Phòng Đào tạo Sau Đại học, Trung tâm Thông tin - Thư viện Nguyễn Thúc Hào - Trường Đại học Vinh, Đảng bộ huyện Hoằng Hoá, tỉnh Thanh Hóa, gia đình và bạn bè, đồng nghiệp đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn

Trong những thể nghiệm ban đầu cùng với những khó khăn về mặt thời gian, tư liệu, luận văn chắc sẽ không tránh khỏi những thiếu sót, hạn chế Rất mong nhận được sự chỉ bảo, góp ý của quý thầy cô, đồng nghiệp và bạn bè để nếu

có dịp được trở lại đề tài, công trình nghiên cứu của tác giả sẽ hoàn thiện hơn

Nghệ An, tháng 8 năm 2017

Tác giả

Lê Bá Hải

MỤC LỤC

Trang

TRANG BÌA PHỤ

LỜI CẢM ƠN 1

MỤC LỤC 2

A PHẦN MỞ ĐẦU 3

B NỘI DUNG 13

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC GIÁO DỤC THANH NIÊN GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC 13

1.1 Một số khái niệm liên quan 13

1.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về giáo dục thanh niên 23

1.3 Mục đích, nội dung, phương thức, yêu cầu cơ bản trong giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc hiện nay 29

Chương 2 THỰC TRẠNG CÔNG TÁC GIÁO DỤC THANH NIÊN GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC Ở HUYỆN HOẰNG HÓA, TỈNH THANH HÓA 40

2.1 Những yếu tố ảnh hưởng đến công tác giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc ở huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa 40

2.2 Thực trạng của việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc ở huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa thời gian qua 49

2.3 Đánh giá về công tác giáo dục thanh niên trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc ở huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa thời gian qua 59

Chương 3 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIÁO DỤC THANH NIÊN GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC Ở HUYỆN HOẰNG HÓA, TỈNH THANH HÓA TRONG THỜI GIAN TỚI 74

3.1 Những phương hướng cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc ở huyện Hoằng Hoá, tỉnh Thanh Hoá 74

3.2 Một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc ở huyện Hoằng Hoá, tỉnh Thanh Hoá 76

C KẾT LUẬN 87

D DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 89

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Bản sắc văn hóa dân tộc đã được Đảng Cộng sản Việt Nam coi như là một trong những đặc trưng cơ bản của xã hội xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta đang xây dựng, là giá trị cốt lõi nhất của nền văn hóa, thể hiện tâm hồn, cốt cách, lý trí, sức mạnh của dân tộc, tạo nên chất keo kết nối các cộng đồng người gắn bó, đoàn kết với nhau để cùng tồn tại và phát triển

Trong thời gian qua, công cuộc mở cửa, đổi mới toàn diện đất nước và hội nhập sâu rộng vào thế giới trong thời đại cách mạng khoa học – công nghệ phát triển và xu thế toàn cầu hóa, khu vực hóa đang diễn ra mạnh mẽ, đặc biệt là toàn cầu hóa về kinh tế và văn hóa đã và đang đặt ra cho Việt Nam nói chung và các thế hệ thanh niên niên Việt Nam nói riêng nhiều vấn đề cần phải quan tâm, trong

đó có việc đấu tranh, ngăn chặn nhằm giữ gìn và phát huy truyền thống, bản sắc văn hóa dân tộc trước sự xâm nhập, lai căng của văn hóa ngoại lai không phù hợp với thuần phong, mỹ tục cũng như truyền thống và bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay, với những gì đã và đang diễn ra trên lĩnh vực văn hóa việc bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam đã trở thành vấn đề cấp thiết, có vai trò quan trọng không chỉ trên phương diện văn hóa

mà trên mọi mặt đời sống, thậm chí gắn với sự tồn vong của dân tộc Chính vì vậy, Đảng và Nhà nước ta luôn coi trọng việc thực hiện các chủ trương, chính sách về gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ toàn cầu hóa

và hội nhập quốc tế, đặc biệt kể từ Nghị quyết TW 5 khóa VIII về Xây dựng và

phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc,

trong đó, nhấn mạnh những quan điểm chỉ đạo cụ thể: Vǎn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế xã

hội; Nền vǎn hóa mà chúng ta xây dựng là nền vǎn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; Nền vǎn hóa thống nhất mà đa dạng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam; Xây dựng và phát triển vǎn hóa là sự nghiệp của toàn dân do Đảng lãnh đạo, trong đó đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng; Vǎn hóa là một mặt trận, xây dựng, phát triển vǎn hóa là một sự nghiệp cách mạng lâu dài, đòi hỏi phải có

ý chí cách mạng và sự kiên trì thận trọng

trò của mình trong giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, tích cực, chủ động làm tốt công tác tuyên truyền, vận động mọi quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước về xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Đặc biệt, ở những vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới và những nơi khó khăn khác còn tồn tại nhiều phong tục, tập quán, hủ tục lạc hậu thanh niên, sinh viên tình nguyện là những người đã bám sát địa bàn,

đi vào tận nhà dân để phân tích, chứng minh, giải thích cho nhân dân hiểu rõ hơn

về giá trị của những lễ hội truyền thống, về phong tục, tập quán, lối sống, cốt cách của con người Việt Nam, từ đó họ hiểu rõ hơn, nghiêm chỉnh chấp hành và tích cực thực hiện Không chỉ có vậy, thanh niên còn phát huy được vai trò của mình trên mặt trận văn hóa, thực sự trở thành chiến sĩ văn hóa trong cuộc đấu tranh chống lại các sản phẩm độc hại, lai căng làm phương hại đến thuần phong

mỹ tục của dân tộc Và chính họ đã cùng nhân dân làm cho âm mưu “Diễn biến hòa bình” của chủ nghĩa đế quốc bị thất bại, góp phần quan trọng làm rạng rỡ nền văn hóa Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh Vì vậy, thanh niên đã thực

sự trở thành động lực quan trọng trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Hoằng Hóa là một huyện ven biển của tỉnh Thanh Hóa, có bề dày lịch sử - văn hóa, đặc biệt là truyền thống hiếu học và đấu tranh cách mạng, sớm phát triển nền văn minh lúa nước, chăn nuôi gia súc, gia cầm và nuôi trồng, đánh bắt thủy hải sản; không những thế đây còn là vùng đất có tinh thần yêu nước nồng

nàn; là huyện vùng biển nên có đa dạng về các loại hình kinh tế, trong đó kinh tế biển với những nét văn hóa đặc trưng đang góp phần thúc đẩy sự phát triển của địa phương, góp phần cùng toàn tỉnh, đất nước chủ động hội nhập kinh tế quốc

tế Chính những yếu tố đó đã và đang tác động ngày càng sâu rộng, ảnh hưởng lớn tới mọi mặt của đời sống xã hội, đặc biệt là thế hệ trẻ nói chung và đời sống văn hoá của thế hệ trẻ huyện Hoằng Hóa nói riêng

Tuy nhiên, trước bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, tác động của mặt trái cơ chế thị trường, văn hóa phương Tây và văn hóa phương Đông du nhập vào nước ta một cách tràn lan, bên cạnh văn hóa trong sạch, lành mạnh thì sản phẩm xấu độc cũng nhanh chóng thâm nhập, len lỏi vào mọi ngõ ngách, tâm hồn, đời sống của con người Việt Nam, đặc biệt là thanh niên Thanh niên là đối tượng tiếp thu và đón nhận văn hóa đó một cách nhanh chóng nhất Hiện tượng thanh niên ăn mặc theo phong cách ngoại lai xuất hiện rất nhanh, một bộ phận không nhỏ thanh niên đi tham gia vào những lễ hội truyền thống chỉ với mục đích giải trí là chính, họ đến với lễ hội truyền thống không phải với thái độ thành tâm hướng về cội nguồn, hiện tượng đùa cợt trong lễ hội, xem bói, xem quẻ xuất hiện ngày càng trở nên phổ biến… Cùng với thanh niên trong tỉnh và cả nước, thanh niên Hoằng Hóa bên cạnh rất nhiều mặt mạnh tích cực, cũng bộc lộ nhiều vấn đề, đó là một bộ phận không nhỏ thanh niên đang có những biểu hiện về hành vi, đạo đức, lối sống, thái độ, tư tưởng cực đoan, nhiều mâu thuẫn trong suy nghĩ và hành vi cần được khắc phục, đặc biệt là trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc ở địa phương Vì vậy, vấn đề cấp bách hiện nay là cần phải có sự giáo dục định hướng giúp cho thanh niên sớm nhận thức đúng, có thái độ đấu tranh tích cực để chống lại mọi biểu hiện vị kỷ, những cách sống toan tính cá nhân, tự do buông thả, thiếu kỷ cương, trách nhiệm, coi thường pháp luật đang đan xen trong lối sống của thanh niên, đôi khi tạo ra sự xung đột với lối sống tốt đẹp, bản sắc văn hóa dân tộc Chính vì vậy, việc nâng cao hiệu quả giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc có ý nghĩa đặc

biệt quan trọng trong giai đoạn hiện nay Đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc

tế, việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc lại càng trở thành yêu cầu cấp thiết, nhất là việc giữ gìn những giá trị tinh hoa cốt lõi của dân tộc đã được hun đúc qua hàng ngàn năm lịch sử dựng nước và giữ nước Với những lý do

trên, tác giả quyết định chọn đề tài: “Nâng cao hiệu quả giáo dục thanh niên

trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc ở huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa trong giai đoạn hiện nay” làm luận văn tốt nghiệp Thạc sĩ với

hy vọng góp phần giáo dục cho thanh niên huyện Hoằng Hóa nói riêng và tỉnh Thanh Hóa cũng như cả nước nói chung trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay

Trong suốt quá trình xây dựng và phát triển đất nước, đặc biệt trong thời kỳ hội nhập quốc tế, Đảng và nhà nước ta luôn coi trọng việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc Đây là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển kinh tế xã hội Với tầm quan trọng đó, vấn đề giữ gìn và

phát huy bản sắc văn hoá dân tộc luôn thu hút quan tâm, nghiên cứu và phân tích,

luận giải từ khái quát đến cụ thể chi tiết của rất nhiều học giả, nhà khoa học Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, tác giả đã tiến hành phân loại các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề theo nhóm công trình như sau:

- Về sách: có thể kể đến một số công trình tiêu biểu như: Cuốn “Tìm hiểu

Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng và củng cố tổ chức Đoàn” của tác giả Văn

Tùng, Nxb Thanh Niên, Hà Nội, 1999, đã khái quát chủ nghĩa Mác – Lênin về giáo dục và tổ chức thanh niên, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng đối với công tác xây dựng và củng cố tổ chức Đoàn Thanh niên Trên cơ sở đó chỉ ra những vấn đề cần quan tâm trong công tác xây dựng, củng cố tổ chức

Đoàn hiện nay; cuốn “Một số vấn đề về công tác thanh niên trong thời kỳ công

nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” cũng của tác giả Văn Tùng, Nxb Thanh

Niên, Hà Nội, 2001 đã đề cập cách tiếp cận nghiên cứu sự lãnh đạo của Đảng về

xây dựng Đoàn Thanh niên trong thời kỳ đổi mới; cuốn “Giá trị truyền thống

trước những thách thức của toàn cầu hóa” do GS, TS Nguyễn Trọng Chuẩn và

PGS, TS Nguyễn Văn Huyên đồng chủ biên, Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia, Viện Triết học, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002 đã làm

rõ những tác động tích cực và tiêu cực, thuận lợi và khó khăn của toàn cầu hóa đối với sự nghiệp xây dựng kinh tế - xã hội Việt Nam nói chung, giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, nhằm xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên

tiến đậm đà bản sắc dân tộc nói riêng; cuốn “Giáo dục rèn luyện thanh niên theo

tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam” của nhiều

tác giả, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2003 đã khái quát tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng về xây dựng Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, hệ thống tổ chức thanh niên và tổ chức quản lý nhà nước về công tác

thanh niên; cuốn “Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò thanh niên trong cách mạng

Việt Nam” của tác giả Trần Quy Nhơn, Nxb Thanh Niên, Hà Nội, 2004 làm rõ

cơ sở hình thành và quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò của thanh niên với

những điều kiện cụ thể của dân tộc; cuốn “Xã hội học thanh niên” của GS Đặng

Cảnh Khanh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006 đã cung cấp những thông tin mới về vị trí, vai trò của thanh niên, văn hóa thanh niên, định hướng giá trị chuẩn mực cho thanh niên, phong trào thanh niên và công tác thanh niên; cuốn

“Hồ Chí Minh về giáo dục, bồi dưỡng thanh, thiếu niên, nhi đồng” của Viện Hồ

Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng, Nxb Lao động – Xã hội, 2007 là cuốn sách được sưu tầm công phu, có hệ thống những bài nói, bài viết, lời dạy bảo ân cần

của Chủ tịch Hồ Chí Minh với thanh niên, thiếu niên và nhi đồng; cuốn “Tư

tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên” của TS Đoàn Nam Đàn, Nxb Chính

trị quốc gia, Hà Nội, 2008 đã làm rõ những vấn đề liên quan đến nguồn gốc, quá trình hình thành tư tưởng cơ bản của Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên, việc vận dụng tư tưởng giáo dục thanh niên của Người trong điều kiện hiện nay và những biện pháp nhằm phát triển toàn diện, phát huy mọi năng lực của thanh

niên phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; cuốn “Đảng

Cộng sản Việt Nam lãnh đạo công tác thanh niên trong giai đoạn hiện nay” của

tác giả Lâm Quốc Tuấn và Phạm Tất Thắng (Đồng Chủ biên), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011 đã đưa ra một số giải pháp nhằm tăng cường sự lãnh đạo

của Đảng đối với công tác thanh niên trong giai đoạn hiện nay; Cuốn “Kế thừa

và đổi mới các giá trị đạo đức truyền thống trong quá trình chuyển sang nền kinh

tế thị trường ở Việt Nam” của TS Nguyễn Văn Lý, Nxb Chính trị quốc gia – Sự

thật, Hà Nội, 2013 đã tập trung nghiên cứu và phân tích tính quy luật của kế thừa

và đổi mới các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc; phân tích tác động của các nhân tố trong nước và quốc tế, nhất là sự tác động của kinh tế thị trường đến đời sống đạo đức của xã hội nói chung và các giá trị đạo đức truyền thống nói riêng, từ đó khẳng định nội dung các giá trị cần kế thừa và đổi mới trong giai đoạn

hiện nay… Đặc biệt, cuốn “Vận dụng sáng tạo Tư tưởng Hồ Chí Minh vào công

tác bồi dưỡng, giáo dục và tổ chức thanh niên trong thời kỳ mới” của nhiều tác giả

do Nguyễn Thái Anh (chủ biên), Nxb Thanh niên, 2010 đã làm rõ hơn, sâu sắc hơn hệ thống quan điểm, giá trị to lớn của tư tưởng Hồ Chí Minh về thanh niên và công tác thanh niên, đồng thời đưa ra những kiến giải, sự vận dụng sáng tạo di sản

tư tưởng của Người vào công tác nghiên cứu, quán triệt, bồi dưỡng, đào tạo, tổ chức, giáo dục thế hệ trẻ cả nước trong thực tiễn cách mạng mới…

- Về luận án, luận văn, tiêu biểu có các công trình như: “Giáo dục đạo đức cho thanh niên, học sinh theo tư tưởng Hồ Chí Minh ở nước ta hiện nay”, Luận

án Tiến sỹ Triết học của Trần Minh Đoàn, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, 2002, đã đề cập đến vấn đề giá trị đạo đức của tư tưởng Hồ Chí

Minh và giá trị đó đối với giáo dục thanh niên, học sinh; “Vấn đề giáo dục đạo

đức cho thanh niên ở Thanh Hóa trong giai đoạn hiện nay”, Luận văn Thạc sỹ

Triết học của Tô Thị Nhung, Hà Nội, năm 2006, đã làm rõ thực trạng đạo đức và việc giáo dục đạo đức cho thanh niên ở tỉnh Thanh Hóa, từ đó đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục đạo

đức cho thanh niên ở Thanh Hóa trong giai đoạn hiện nay; “Vận dụng tư tưởng

Hồ Chí Minh trong công tác giáo dục thanh niên ở Huyện đoàn Tân Kỳ, tỉnh Nghệ An giai đoạn hiện nay” của Trần Doãn Lâm, Đại học Vinh, năm 2015, tác

giả đã làm rõ những nội dung cơ bản, có hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên, từ đó vận dụng vào công tác giáo dục thanh niên của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh trên địa bàn huyện Tân Kỳ, tỉnh Nghệ An nhằm đáp ứng yêu cầu cách mạng trong giai đoạn hiện nay…Tất cả các công trình nghiên cứu trên đã ít nhiều, dưới những góc độ và mức độ khác nhau, đã đề cập đến những nội dung cơ bản của thanh niên, về vai trò, vị trí, chức năng của Đoàn Thanh niên, đã khái quát lý luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng về thanh niên, công tác thanh niên cũng như vai trò của thanh niên đối với cách mạng Việt Nam

Ngoài ra, còn có các bài đăng trên các tạp chí đề cập đến vấn đề này ở

những mức độ khác nhau như: “Quan hệ kinh tế và đạo đức trong việc định

hướng các giá trị đạo đức hiện nay” của Nguyễn Thế Kiệt, Tạp chí Triết học

số 6 năm 1996; “Lý tưởng đạo đức và việc giáo dục lý tưởng đạo đức cho

thanh niên trong điều kiện hiện nay” của Đoàn Văn Khiêm, Tạp chí Triết học

số 6 năm 2002; “Về lối sống và định hướng xây dựng lối sống mới cho thế hệ

trẻ Việt Nam hiện nay” của Mai Thị Dung, Tạp chí Triết học, số 5 (264), năm

2013; “Giáo dục truyền thống cách mạng cho thanh niên trong giai đoạn hiện

nay” của PGS, TS Lại Quốc Khánh, Phan Duy Anh, Tạp chí Tuyên giáo, số

9, năm 2013; “Trách nhiệm của thanh niên với nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc” của

tác giả Thanh Tiền, Cổng thông tin điện tử tỉnh An Giang, chuyên trang thi

đua yêu nước, số ra ngày 27 tháng 7 năm 2015; “Giáo dục truyền thống cách

mạng từ sự nêu gương” của tác giả Thanh Lê, trang Điện tử Báo Nghệ An, số

ra ngày 11 tháng 9 năm 2015; “Vai trò của thanh niên trong giữ gìn bản sắc

văn hóa dân tộc”, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 382, tháng 4 năm 2016;

“Giữ gìn và phát huy vốn văn hóa cổ ở Hoằng Hóa, Thanh Hóa” trên Website

của Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước…

Nhìn một cách tổng quan, đã có nhiều công trình nghiên cứu, bài viết chuyên sâu về công tác thanh niên cũng như giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc Hầu hết các công trình nghiên cứu đều được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau, phân tích vai trò, nội dung, tính tất yếu của công tác thanh niên và giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc trong bối cảnh hội nhập quốc tế trong giai đoạn hiện nay khá phong phú

và rõ nét Tuy nhiên, cho đến nay chưa có công trình nghiên cứu chuyên biệt, có

hệ thống về vấn đề nâng cao hiệu quả giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc trong bối cảnh hội nhập quốc tế trên địa bàn huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa giai đoan hiện nay như đề tài tác giả lựa chọn Mặc

dù vậy, những kết quả nghiên cứu, những công trình nêu trên là nguồn tư liệu quý giá, giúp tác giả có cái nhìn tổng quan về vấn đề liên quan đến đề tài, đồng thời có thể kế thừa, học hỏi trong quá trình triển khai luận văn

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Nâng cao hiệu quả công tác giáo dục thanh niên trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc ở huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa trong giai đoạn hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ một số vấn đề lý luận liên quan đến giáo dục thanh niên trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc trong giai đoạn hiện nay;

- Phân tích, đánh giá thực trạng công tác giáo dục thanh niên trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc ở huyện Hoằng Hóa thời gian qua;

- Đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục thanh niên trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc ở địa phương hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng

Luận văn nghiên cứu công tác giáo dục thanh niên trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc ở huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa trong giai đoạn hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về thời gian: Trong khuôn khổ và điều kiện cho phép, luận văn tập trung

nghiên cứu, đánh giá thực trạng công tác giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc trong bối cảnh hội nhập quốc tế trên địa bàn huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa từ năm 2007 đến hết năm 2016, đề xuất phương hướng và giải pháp cho thời gian tới

- Về không gian nghiên cứu: Địa bàn huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Luận văn được nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm, đường lối của Đảng về giáo dục thanh niên giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc; đồng thời trên cơ sở kế thừa, chọn lọc những kết quả nghiên cứu của các công trình nghiên cứu có liên quan của một số nhà nghiên cứu đã được công bố

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Đối với luận văn này, tác giả kết hợp các phương pháp như:

- Phương pháp lịch sử và logic, phân tích và tổng hợp

- Phương pháp điều tra xã hội học, kết hợp lý luận với thực tiễn

5 Những đóng góp mới của luận văn

- Góp phần làm rõ một số vấn đề lý luận liên quan đến giáo dục thanh niên trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc; Phân tích, đánh giá thực trạng công tác giáo dục thanh niên trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc ở huyện Hoằng Hóa thời gian qua; Đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục thanh niên trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc ở địa phương hiện nay

- Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể sử dụng làm tài liệu nghiên cứu, tham khảo cho Đảng bộ huyện Hoằng Hóa, các tổ chức cơ sở Đảng, Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh tỉnh Thanh Hóa, huyện Hoằng Hóa và các tổ chức Đoàn Thanh niên trong và ngoài tỉnh; làm tài liệu học tập, tuyên truyền cho đoàn viên, thanh niên, học sinh các cấp cũng như việc xây dựng các chương trình, mục tiêu, kế hoạch hành động trong các phong trào thanh niên của địa phương trong thời gian tới

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục Tài liệu tham khảo và Phụ lục,

nội dung chính của luận văn gồm 3 chương, 8 tiết

B NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC GIÁO DỤC THANH NIÊN TRONG VIỆC GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA

DÂN TỘC

1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài

1.1.1 Khái niệm thanh niên

Thanh niên là khái niệm dùng để chỉ một nhóm người hay nhóm nhân khẩu – xã hội với một độ tuổi được xác định cụ thể với những đặc điểm tâm, sinh lý đặc thù và có vai trò quan trọng trong các lĩnh vực của đời sống xã hội

Về độ tuổi cụ thể, thường được tính từ 15 đến khoảng 30 tuổi hoặc 35 tuổi, tuy nhiên tùy vào các tiếp cận, xác định và định nghĩa của từng quốc gia, dân tộc hay tổ chức cũng như vào những thời điểm lịch sử cụ thể mà cách xác định độ tuổi thường không giống nhau Ở Việt Nam, Điều lệ Đoàn TNCS Hồ

Chí Minh quy định: Thanh niên là người có độ tuổi từ 15 đến 30 tuổi, đó là

những năm tháng sung sức nhất, đẹp nhất của đời người, là một biểu tượng thể hiện sự trẻ trung, năng động, sáng tạo Đó là một động lực mạnh mẽ thúc đẩy sự phát triển của xã hội.

Theo Luật Thanh niên được Quốc hội Nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá XI, kỳ họp thứ 8 thông qua ngày 29 tháng 11 năm 2005 Tại

Điều 1, Luật Thanh niên quy định: “Thanh niên quy định trong Luật này là công

dân Việt Nam từ đủ mười sáu tuổi đến ba mươi tuổi” [33; tr.5]

Căn cứ để quy định độ tuổi thanh niên như sau: Căn cứ vào các nghiên cứu khoa học về tâm sinh lý lứa tuổi, sự phát triển về mặt xã hội của thanh niên; căn cứ truyền thống văn hoá và đời sống kinh tế - xã hội của đất nước; ý kiến của các nhà khoa học, các chuyên gia và ý kiến của thanh niên; tham khảo quy định độ tuổi thanh niên của các nước trong khu vực và trên thế giới Luật Thanh

niên quy định độ tuổi của thanh niên là từ đủ 16 tuổi là để đảm bảo sự tiếp nối giữa tuổi trẻ em với tuổi thanh niên, phù hợp với Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em, vì Luật này quy định trẻ em là người dưới 16 tuổi

Thanh niên là lớp người đang phát triển cả về thể chất lẫn tâm hồn, tâm lý, tinh thần, hay sinh lý cũng như nhu cầu về tình cảm, trí tuệ, tài năng, ước mơ, lý tưởng, tư duy và tính cách Đó cũng là thời kỳ hình thành những định hướng giá trị của cuộc sống đang trưởng thành về nhân cách Đặc điểm tâm lý nổi bật của thanh niên là yêu cái mới, chọn cái đẹp, luôn hướng tới tương lai, nhạy cảm với thực tiễn, dễ tiếp nhận với các giá trị cách tân và đổi mới, hăng hái xung phong, luôn đi đầu trong cuộc đấu tranh chống lại những gì cũ kỹ, lỗi thời, lạc hậu…

Thanh niên là một nhóm nhân khẩu xã hội đặc thù, chiếm số đông trong dân cư, đan xen trong các giai tầng, cơ cấu xã hội và cơ cấu nghề nghiệp Thanh niên không phải là một giai cấp (như các nhà xã hội học tư sản khẳng định), nhưng lại thường xuyên chịu ảnh hưởng của các quan hệ giai cấp, của dư luận xã hội, của lối sống cộng đồng Vì thế có người cho rằng thanh niên chính là tấm gương phản chiếu của hình ảnh xã hội Hiện nay, thanh niên chiếm tới 30% trong tổng số dân cư ở Việt Nam, trở thành là lực lượng lao động dự trữ của xã hội, là tài nguyên vô giá của mỗi quốc gia, dân tộc, tích cực tham gia vào quá trình phát triển kinh tế - văn hóa – xã hội Chính vì vậy, trong công cuộc cải tạo

xã hội, lực lượng chính trị nào nắm được thanh niên, lực lượng ấy sẽ dành phần thắng trong tay Lịch sử cách mạng của dân tộc Việt Nam đã minh chứng cho chân lý đó

Thanh niên còn là lực lượng xã hội to lớn, góp phần quan trọng vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Trong qúa trình dựng nước và giữ nước, thanh niên là lực lượng chính cầm súng đánh giặc bảo vệ chủ quyền của đất nước, bảo vệ dân tộc, xung kích đi đầu trong phát triển kinh tế, ổn định chính trị,

xã hội

Ngày nay thanh niên có trình độ học vấn, trình độ chuyên môn kỹ thuật, khoa học - công nghệ cao hơn trước, đời sống vật chất, tinh thần và sức khoẻ được nâng cao, có khát vọng vươn lên, không cam chịu đói nghèo, lạc hậu, mong muốn xây dựng đất nước theo mục tiêu “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, văn minh” Ý thức tự lập thân, lập nghiệp, lòng nhân ái, nhân văn, tính tích cực

xã hội, tinh thần xung phong tình nguyện thanh niên đang được phát huy và thể hiện trên nhiều lĩnh vực Trong đó có ý thức giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Dưới sự tác động mạnh mẽ của xu thế toàn cầu hóa, của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại cũng như các vấn đề toàn cầu cấp bách, quá trình đổi mới đi kèm với sự phát triển của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế của Việt Nam cũng đã và đang đặt ra cho thanh niên Việt Nam đứng trước nhiều thách thức, trong đó sự xâm nhập ồ ạt của văn hóa ngoại lai, lối sống thực dụng, coi trọng đồng tiền, coi trọng chủ nghĩa cá nhân… làm cho các giá trị, bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc bị xói mòn, lai căng, mất dần trong thế hệ trẻ

Nhìn chung, ở nước ta hiện nay đa số thanh niên đã và đang tích cực hiện thực hóa các nghị quyết của Đảng về xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, vì một đất nước Việt Nam “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, văn minh” Thế hệ thanh niên là lực lượng chủ chốt xung phong tình nguyện đi đầu sáng tạo, thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của nhà nước Nhân cách của những con người XHCN trong thanh niên, góp phần thành công chiến lược phát triển kinh tế, xã hội, trở thành mục tiêu, là động lực cho sự phát triển chung của quốc gia, Đảng ta luôn đánh giá đúng vai trò của thanh niên trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đào tạo bồi dưỡng và phát huy thanh niên là trách nhiệm của Đảng, Nhà nước, gia đình và toàn xã hội Nhà nước có chính sách tạo điều kiện cho thanh niên học tập, lao động, giải trí phát triển thể lực, trí tuệ, bồi dưỡng về đạo đức truyền thống dân tộc, ý thức công dân Tại Điều 13, Luật Thanh niên còn quy định thanh niên: “Được tham

gia các hoạt động văn hoá, nghệ thuật, vui chơi, giải trí lành mạnh; Thường xuyên rèn luyện đạo đức, tác phong, hành vi ứng xử văn hoá; thực hiện nếp sống văn minh và giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc, bảo vệ di sản văn hoá; tích cực tham gia xây dựng đời sống văn hoá cộng đồng” [33; tr.07]

1.1.2 Khái niệm văn hóa

Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là một lĩnh vực rộng lớn, rất phong phú và phức tạp Do đó, có rất nhiều khái niệm hay quan niệm khác nhau

về văn hóa Trên thế giới hiện nay có khoảng 400 khái niệm khác nhau về văn hóa, ở mỗi ngành, mỗi lĩnh vực khác nhau lại có một khái niệm khác về văn hóa Văn hóa thể hiện năng lực, bản chất của con người, là giá trị xã hội của con người Lịch sử của con người thực chất là lịch sử của văn hóa Do đó trình độ phát triển về văn hóa còn biểu hiện ở trình độ làm chủ xã hội, làm chủ bản thân của con người, xã hội loài người phát triển từ thấp đến cao, từ đơn giảm của chế

độ công xã nguyên thủy đến sự phức tạp của xã hội hiện đại ngày nay Quá trình

đó gắn liền với sự phát triển văn hóa của nhân loại

Trong quá trình lao động sản xuất, con người dần dần chế ngự được bản năng động vật của mình, phát triển tính người, tính xã hội của mình, từng bước nhận thức quy luật phát triển của xã hội, làm chủ bản thân đồng thời hoàn thiện nhân cách của mình Như vậy có thể nói rằng văn hóa là sản phẩm của con người

và chính văn hóa góp phần hoàn thiện con người để con người lại sáng tạo nên những giá trị văn hóa cao hơn

Chủ nghĩa Mác - Lênin cho rằng: “Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình hoạt động thực tiễn xã hội - lịch sử, tiêu biểu cho trình độ đạt được trong lịch sử xã hội” [29; tr.507] Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng rất quan tâm đến vấn đề văn hóa, từ rất sớm Người

đã có những tìm hiểu về văn hóa và đã đưa ra khái niệm về văn hóa như sau: “Vì

lẽ sinh tồn cũng như mục đích cuộc sống, loài người mới sáng tạo ra và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn hóa nghệ

thuật Những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo đó là văn hóa”

Trong tuyên bố về những chính sách văn hóa, Hội nghị quốc tế do UNESCO chủ trì từ ngày 26/7 đến 6/8/1982 tại Mexico đã thống nhất đưa ra khái niệm về văn hóa: “Trong ý nghĩa rộng nhất, văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt về tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội Văn hóa bao gồm nghệ thuật

và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và tín ngưỡng Chính văn hóa đã làm cho chúng

ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lý tính, có óc phê phán và dấn thân một cách đạo lý Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tự biết mình là một phương án chưa hoàn thành đặt ra để xem xét những thành tựu của bản thân, tìm tòi không biết mệt những ý nghĩa mới mẻ và sáng tạo nên những công trình vượt trội lên bản thân” [29; tr.23-24]

Theo GS, TSKH Trần Ngọc Thêm, nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam thì:

tuy được dùng theo nhiều nghĩa khác nhau, nhưng suy cho cùng, khái niệm văn

hoá có hai cách hiểu chính: theo nghĩa hẹp và theo nghĩa rộng

Theo nghĩa hẹp, văn hoá được giới hạn theo chiều sâu hoặc theo chiều

rộng, theo không gian hoặc theo thời gian… Giới hạn theo chiều sâu, văn hóa được hiểu là những giá trị tinh hoa của nó (nếp sống văn hoá, văn hoá nghệ thuật…) Giới hạn theo chiều rộng, văn hoá được dùng để chỉ những giá trị trong từng lĩnh vực (văn hoá giao tiếp, văn hoá kinh doanh…) Giới hạn theo không gian, văn hoá được dùng để chỉ những giá trị đặc thù của từng vùng (văn hoá Tây Nguyên, văn hoá Nam Bộ…) Giới hạn theo thời gian, văn hoá được dùng để chỉ những giá trị trong từng giai đoạn (Văn hoá Hoà Bình, Văn hoá Đông Sơn…)…

Theo nghĩa rộng, văn hoá thường được xem là bao gồm tất cả những gì do

con người sáng tạo ra Năm 1940, Hồ Chí Minh đã viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng như

mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” [29; tr.431] Federico Mayor, Tổng giám đốc UNESCO cho biết đối với một số người, văn hóa chỉ bao gồm những kiệt tác tuyệt vời trong các lĩnh vực tư duy và sáng tạo; đối với những người khác, văn hóa bao gồm tất cả những gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại nhất cho đến tín ngưỡng, phong tục tập quán, lối sống và lao động Cách hiểu thứ hai này đã được cộng đồng quốc tế chấp nhận tại Hội nghị liên chính phủ về các chính sách văn hoá họp năm 1970 tại Venise

Trên cơ sở các định nghĩa về văn hóa và các quan niệm khác nhau về các

khía cạnh của văn hóa Có thể định nghĩa như sau: Văn hóa là một hệ thống hữu

cơ các giá trị (vật chất và tinh thần, tĩnh và động, vật thể và phi vật thể…) do con người sáng tạo ra và tích luỹ qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác với môi trường tự nhiên và xã hội của mình [46]

Như vậy, văn hóa là tổng hòa tất cả các khía cạnh trong đời sống con người, ngay cả những khía cạnh nhỏ nhặt nhất của cuộc sống cũng đều mang những thành tố văn hóa Văn hóa là toàn bộ những sáng tạo của con người trong lịch sử, nhằm phục vụ nhu cầu sinh tồn của con người Con người vừa là chủ thể văn hóa, đồng thời cũng là sản phẩm văn hóa Văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua quá trình xã hội hóa Văn hóa được hình thành và phát triển trong quan hệ thích nghi giữa con người với tự nhiên và trong mối quan hệ giữa con người với con người Trong mối quan hệ giữa con người với con người, văn hóa không chỉ bó hẹp trong mối quan hệ giữa cá nhân với gia

đình, trong cộng đồng từng dân tộc mà còn mở rộng ra trong mối quan hệ giữa các quốc gia, dân tộc, do đó, luôn có sự tiếp xúc, giao lưu, tiếp biến văn hóa giữa nền văn hóa bản địa với những nền văn hóa khác.

Do sự phát triển và yêu cầu lịch sử của sự nghiệp cách mạng, càng ngày Đảng ta càng nhận thức sâu sắc hơn vai trò, vị trí của văn hóa, của nhiệm vụ xây dựng, phát triển văn hóa Cách đây gần 70 năm, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ:

”Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”, đến Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII nhấn mạnh: ”Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội”, Đại hội X, quan điểm ”phát triển văn hóa, nền tảng tinh thần của xã hội” được nhấn mạnh lấy làm tiêu đề nhiệm vụ văn hóa Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) được Đại hội XI thông qua đã chỉ rõ

“Văn hóa trở thành sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển”, “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, phát triển toàn diện, thống nhất trong đa dạng, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ, tiến bộ; làm cho văn hóa gắn kết chặt chẽ và thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển” [22; tr.76] Đến Đại hội XII, Đảng ta tiếp tục nhấn mạnh: ”Văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc vì mục tiêu ”dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” [23; tr.126] Từ ngày Đảng ta lãnh đạo cách mạng Việt Nam, văn hóa truyền thống dân tộc luôn được kế thừa, phát triển và bồi đắp thêm những giá trị mới, đã phát huy cao độ sức mạnh lớn lao trong sự nghiệp đánh đuổi ngoại xâm, giải pháp dân tộc và xây dựng xã hội mới Nhận thức đầy đủ vai trò của văn hóa, tiếp tục xây dựng thành công nền tảng tinh thần xã hội tiến bộ, hiện đại, lành mạnh và vững chắc sẽ tạo nên một nhân tố quyết định bảo đảm thắng lợi trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay cũng như xây dựng con người Việt Nam tiên tiến, giàu bản sắc dân tộc

1.1.3 Bản sắc văn hóa dân tộc

Nói dân tộc là phải nói đến văn hóa và nói văn hóa là phải nói đến dân tộc Dân tộc nào cũng có nền văn hóa của mình và chính do có một nền văn hóa được hình thành và phát triển mà một cộng đồng người mới thật sự trở thành dân tộc và dân tộc mới tỏ rõ sự phát triển Không có nền văn hóa chung chung mà bao giờ cũng có nền văn hóa của dân tộc, nảy mầm, bắt rễ sâu trong đời sống lao động, đấu tranh, sinh hoạt của dân tộc qua suốt trường kỳ lịch sử Thước đo vị thế, trình độ phát triển của một dân tộc chính là văn hóa

Những giá trị tinh hoa cốt yếu cùng sắc thái đặc thù bền vững của dân tộc được tổng hòa, gắn kết lại với nhau trong nền văn hóa, làm nên bản sắc dân tộc của văn hóa hay có thể gọi là bản sắc văn hóa dân tộc Bản sắc văn hóa dân tộc

là cái biểu hiện tập trung diện mạo dân tộc, cái để nhận diện một dân tộc

Ở Việt Nam, cụm từ bản sắc văn hóa dân tộc tuy hết sức thông dụng, nhiều người thường nói và sách báo thường viết đến, song bản sắc văn hóa dân tộc là gì, biểu hiện ở những vấn đề gì và như thế nào thì có nhiều quan niệm rất khác nhau song lập luận rất chung chung những điều nhiều người đã biết, chưa

ai chỉ ra được một cách cụ thể, rõ ràng về nó

Có lẽ tìm một định nghĩa chính xác về bản sắc văn hóa dân tộc rất khó nên mỗi người đều quan niệm về nó theo cách khác nhau, cho nên bản sắc văn hóa dân tộc có đủ hình dung, sắc thái Có người cho rằng, bản sắc văn hóa dân tộc bao gồm tất cả những hoạt động đặc biệt của một dân tộc, có người cho nó mông lung, mơ hồ như sương thu, phiêu diêu như tinh thần, có người cho nó thiển cận, thực tế như vật chất Do đó, tùy vào thời điểm lịch sử cụ thể, tùy người, khái niệm bản sắc văn hóa dân tộc lại có nội dung hay hình thức hoàn toàn khác nhau Cũng chính vì thế mà các nhà nghiên cứu khoa học nghiêm túc rất ngại khi phải đưa ra một định nghĩa về bản sắc văn hóa dân tộc

Ở nước ta, trong một thời gian dài, bản sắc văn hóa dân tộc bao giờ cũng được xem là vấn đề quan trọng cần giữ gìn, bảo vệ và phát huy Hội nghị Trung ương lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII (1998), trong Nghị

quyết về “Xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc”

(Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII) mới chỉ rõ: “Bản sắc văn hóa dân tộc bao gồm những giá trị bền vững, những tinh hoa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam được vun đắp nên qua lịch sử hàng ngàn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước Ðó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết,

ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng xã - Tổ quốc; lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo lý, đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động;

sự tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống Bản sắc văn hóa dân tộc còn

đậm nét cả trong các hình thức biểu hiện mang tính dân tộc độc đáo” [19, tr.56]

Bản sắc văn hóa dân tộc không phải nhất thành bất biến mà nó mang tính lịch sử

- cụ thể, luôn luôn tự đổi mới trên cơ sở loại bỏ những yếu tố tiêu cực và lạc hậu, sáng tạo và xây dựng các giá trị văn hóa mới thích ứng với yêu cầu biến đổi của thời đại Vì vậy, bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc phải gắn liền với mở rộng giao lưu quốc tế, tiếp thu có chọn lọc những cái hay, cái tiến bộ trong văn hóa các dân tộc khác Giữ gìn bản sắc phải đi liền với việc chống lạc hậu, lỗi thời trong phong tục tập quán, lề thói cũ

Việc xác định bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc để từ đó giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy trong giai đoạn hiện nay là vấn đề hết sức quan trọng Nghị quyết của Bộ Chính trị về một số định hướng lớn trong công tác tư tưởng hiện nay đã khẳng định: “Những giá trị văn hóa truyền thống vững bền của dân tộc Việt Nam là lòng yêu nước nồng nàn, ý thức cộng đồng sâu sắc, đạo

lý “thương người như thể thương thân”, đức tính cần cù, vượt khó, sáng tạo

trong lao động… Đó là nền tảng và sức mạnh tinh thần to lớn để nhân dân ta xây dựng một xã hội phát triển, tiến bộ, công bằng, nhân ái” [3; tr.19]

Như vậy, có thể nhận thấy bản sắc văn hóa dân tộc bao gồm những nội dung cụ thể như: Tinh thần yêu nước; lòng yêu thương con người sâu sắc; tinh

thần đoàn kết cộng đồng; đức tính cần kiệm và lòng dũng cảm, bất khuất, tính khiêm tốn, giản dị, trung thực, thủy chung, lạc quan

Bản sắc văn hóa dân tộc là sản phẩm của lịch sử dân tộc, của quá trình đấu tranh lâu dài, gian khổ để tồn tại và phát triển của dân tộc Là tài sản vô giá; là linh hồn của dân tộc được hun đúc qua hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước với bao biến cố thăng trầm của lịch sử; được viết lên bằng máu, nước mắt và mồ hôi của cả dân tộc Việt Nam Chính vì vậy nó là biểu tượng của sự trường tồn, là cầu nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai của dân tộc Đó là các giá trị cao quý, phổ biến và vững bền hợp thành nền tảng tinh thần to lớn của dân tộc ta trong hành trình lịch sử của mình Trong hệ thống các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc Việt Nam, chủ nghĩa yêu nước là “tiêu điểm của các tiêu điểm, giá trị của các giá trị” [35; tr.94], là “động lực tình cảm lớn nhất của đời sống dân tộc, đồng thời là bậc thang cao nhất trong hệ thống giá trị đạo đức của dân tộc ta” [43; tr.74] Nó là “sợi chỉ đỏ xuyên qua toàn bộ lịch sử Việt Nam từ cổ đại đến hiện đại” [36; tr.100], là giá trị cốt lõi trong hệ thống các giá trị truyền thống của dân tộc, là dòng chủ lưu trong đời sống tinh thần và xã hội Việt Nam

Trước sự phát triển mạnh mẽ của xu thế toàn cầu hóa như hiện nay, không một quốc gia nào có thể phát triển trong sự tách biệt với thế giới Hội nhập kinh

tế, giao lưu về văn hóa giữa các nước, các nền văn hóa đang diễn ra hết sức sôi động Nhưng nếu không có một bản lĩnh vững vàng, một chiến lược phát triển đúng đắn thì việc giao lưu đó sẽ dẫn đến nguy cơ đánh mất bản sắc văn hóa dân tộc mình Để mở rộng giao lưu, hội nhập mà không đánh mất bản sắc của mình, chúng ta phải bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, nhưng phải lấy bản sắc văn hóa dân tộc làm nền tảng, làm bản lĩnh Nền tảng có vững chắc, bản lãnh có vững vàng mới tiếp thu được tinh hoa văn hóa nhân loại một cách đúng đắn, mới chủ động, tự tin hội nhập và làm giàu thêm, sáng lên những đặc trưng văn hóa dân tộc

1.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về giáo dục thanh niên

1.2.1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên

Trong di sản tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên, vấn đề cơ bản và nổi bật nhất là quan điểm giáo dục toàn diện, mà nội dung bao gồm: giáo dục chính trị, giáo dục đạo đức, giáo dục văn hóa, khoa học kỹ thuật và quân sự; giáo dục lao động – nghề nghiệp; giáo dục sức khỏe và thể chất; giáo dục nhân cách, thẩm mỹ, pháp luật Trong việc giáo dục toàn diện, Hồ Chí Minh luôn coi trọng cả ”đức” và

”tài”, và mối quan hệ giữa hai mặt đó trong sự hoàn thiện nhân cách con người Người thường nhắc nhở cán bộ giáo dục và giáo viên quan tâm bồi dưỡng lý tưởng, đạo đức cách mạng cho thanh niên, đồng thời phải đào tạo họ có kiến thức văn hóa,

kỹ thuật, nghề nghiệp Trong Thư gửi các cán bộ giáo dục, học sinh, sinh viên các

trường và các lớp bổ túc văn hóa, ngày 31-8-1960, Người nêu rõ: ”Trong việc giáo

dục và học tập, phải chú trọng đủ các mặt: đạo đức cách mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa, văn hóa, kỹ thuật, lao động và sản xuất” [46; tr.190] Trên cơ sở tư tưởng của

Hồ Chí Minh về thanh niên và giáo dục thanh niên, chúng ta có thể nhận thấy những nội dung cơ bản về giáo dục thanh niên của Hồ Chí Minh được thể hiện ở một số vấn

đề cơ bản sau:

Một là, giáo dục lý tưởng cách mạng

Việc giáo dục lý tưởng cách mạng cho thanh niên là một trong những định hướng giáo dục xã hội chủ nghĩa cơ bản và quan trọng Để có lý tưởng cách mạng phải thông qua sự phân tích, chứng minh có căn cứ lý luận và thực tiễn sâu sắc Đặc biệt, từ khi chủ nghĩa Mác-Lênin được chính Hồ Chí Minh truyền bá vào Việt Nam thì vấn đề giáo dục chủ nghĩa Mác-Lênin, giáo dục lý tưởng cách mạng cho thanh niên giữ vị trí quan trọng trong việc giáo dục nói chung và giáo dục thanh niên nói riêng Vậy giáo dục lý tưởng cách mạng cho thanh niên thể hiện ở những điểm nào?

Thứ nhất, bồi dưỡng thanh niên có nhận thức đúng đắn về chủ nghĩa xã hội, nâng cao ý chí phấn đấu vì lý tưởng cao cả là độc lập dân tộc và tiến lên xây dựng

thành công chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Trong việc giáo dục, rèn luyện thanh niên, Người luôn nhắc nhở: ”Người cộng sản chúng ta không một chút nào được quên lý tưởng cao cả của mình là phấn đấu cho Tổ quốc hoàn toàn độc lập, cho chủ nghĩa xã hội hoàn toàn thắng lợi trên đất nước ta và trên toàn thế giới” [39; tr.372] Lý tưởng cách mạng cao đẹp mà Hồ Chí Minh muốn nói tới và cũng để giáo dục thanh niên,

đó là: độc lập dân tộc, tự do và chủ nghĩa xã hội Những nội dung này luôn gắn bó chặt chẽ với nhau Thực hiện thắng lợi sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa và xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội – đó là phương thức duy nhất để củng cố bền vững nền độc lập của dân tộc, đảm bảo cho mọi người có cuộc sống ngày càng ấm no, tự

do và hạnh phúc

Thứ hai, giáo dục thanh niên thấm nhuần sâu sắc lý tưởng giải phóng con người khỏi áp bức, bóc lột, xây dựng một xã hội tốt đẹp, công bằng và hạnh phúc Để làm được điều này, Người lưu ý chúng ta cần phải tránh cách làm cho thanh niên hiểu lý tưởng một cách đơn giản không chỉ ở mục đích cao đẹp cuối cùng phải tiến tới, mà còn cả mục tiêu trước mắt cần thực hiện Việc giáo dục về

lý tưởng không chỉ dừng lại ở việc nhận thức về lý tưởng, mà điều quan trọng là

có tinh thần và hành động kiên quyết để thực hiện lý tưởng ấy Chỉ có đi vào hành động cách mạng, thanh niên mới thể hiện được sự giác ngộ về lý tưởng của mình, và cũng thông qua hành động cách mạng, những cuộc đấu tranh của xã hội, mà bồi dưỡng nâng cao thêm trình độ giác ngộ về lý tưởng Người chỉ rõ:

”Trong xã hội cũ, có nhiều nọc độc nó làm hại thanh niên Nhất là văn hóa độc

ác của Mỹ, nó dùng mọi cách như sách báo, phim ảnh để làm cho thanh niên

hư hỏng, trụy lạc Thậm chí một số thanh niên hóa ra lưu manh, trọm cắp, cờ bạc Vì vậy, sự giáo dục thanh niên phải liên hệ vào dư luận của xã hội, lực lượng của Chính phủ để ngăn ngừa những cái gì có thể ảnh hưởng xấu đến thanh niên, để nâng cao tính cảnh giác của thanh niên” [36; tr.455-456]

Hai là, giáo dục đạo đức cách mạng

Đạo đức là một trong những quan hệ chủ yếu của đời sống xã hội, nó ra đời và tồn tại một cách khách quan trong cuộc sống, nhằm điều chỉnh ý thức và hành vi của con người Tuy nhiên, do sự tồn tại dai dẳng của các quan hệ đạo đức, các tư tưởng phản động của xã hội cũ, nhiều thanh niên tuy sing ra và lớn lên trong môi trường xã hội chủ nghĩa nhưng vẫn không tránh khỏi những tàn dư của chế độ cũ Vì vậy, giáo dục thanh niên nhận thức đúng nhiệm vụ, trách nhiệm của mình đối với đất nước, tránh được những tác động xấu của tàn dư chế độ cũ là công việc khó khăn và lâu dài Và cũng nhờ có đạo đức cách mạng mà mỗi thanh niên mới có thể tự phấn đấu hoàn thiện mình, hình thành năng lực để hoàn thành nhiệm vụ cách mạng vẻ vang Những nội dung cơ bản của đạo đức cách mạng là: tuyệt đối trung thành với Tổ quốc, với Đảng và hiếu với dân; ra sức thực hiện cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô

tư và khiêm tốn, giản dị; tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, trí tuệ của tập thể, của nhân dân và kiên quyết đấu tranh từ bỏ chủ nghĩa cá nhân

Ba là, giáo dục văn hóa, kỹ thuật và nghề nghiệp

Xuất phát từ yêu cầu và nhiệm vụ cách mạng, Hồ Chí Minh rất quan tâm đến nâng cao trình độ văn hóa, kỹ thuật và nghề nghiệp cho thanh niên Người coi đây là điều kiện quan trọng để thanh niên cống hiến ngày càng nhiều cho Tổ quốc, cho nhân dân Nhân kỷ niệm 20 năm Cách mạng Tháng Tám thành công (1945-1965), Người

đã gửi thư và căn dặn thanh niên cả nước phải ”ra sức học tập nâng cao trình độ chính trị, văn hóa, khoa học, kỹ thuật và quân sự để cống hiến ngày càng nhiều cho

Tổ quốc, cho nhân dân” [39; 505] Người nhấn mạnh: nghề nghiệp gì cũng phải học, mục đích của việc học không gì khác hơn là để nâng cao năng lực, làm cho kinh tế phát triển, chiến đấu thắng lợi, đời sống nhân dân ngày càng no ấm, tươi vui Đặc biệt, Hồ Chí Minh nhận thấy trong thực tế, nhiều thanh niên không coi trọng việc học

lịch sử truyền thống nước nhà, do vậy năm 1942, Bác đã viết tác phẩm Nên học sử

ta, nhằm nhắc nhở mọi người, nhất là thanh niên phải tích cực học lịch sử dân tộc

Bốn là, giáo dục sức khỏe và thể chất

Thanh niên là lực lượng quan trọng của xã hội, không những có vai trò tham gia thực hiện tốt các nhiệm vụ hiện tại của đất nước, mà còn là lớp người đảm đương xây dựng một xây dựng tương lai Do vậy, họ phải có sức khỏe và trí tuệ tốt mới có thể hoàn thành được nhiệm vụ Hồ Chí Minh chủ trương thực hiện giáo dục toàn diện thanh niên, từ đức, trí, thể, mỹ Người là tấm gương tuyệt vời cho thanh niên Việt Nam về tính kiên trì rèn luyện thân thể và nhờ tập luyện thường xuyên mà Người đã chiến đấu chống lại bệnh tật, tạo ra sức sáng tạo và sức làm việc phi thường Tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam (2-11-1956), Người căn dặn đoàn viên, thanh niên: ”Phải rèn luyện thân thể cho khỏe mạnh Khỏe mạnh thì mới có đủ sức để tham gia một cách dẻo dai bền bỉ những công việc ích nước lợi dân”[37; tr.264]

1.2.2 Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về công tác thanh niên

Thanh niên là lực lượng xã hội to lớn, một trong những nhân tố quan trọng quyết định tương lai, vận mệnh dân tộc Từ những ngày đầu cách mạng, Đảng và Bác Hồ đã đề cao vai trò, vị trí quan trọng của thanh niên; xác định thanh niên là đội quân xung kích của cách mạng, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh là đội dự bị tin cậy của Đảng; công tác thanh niên là vấn đề sống còn của dân tộc,

là một trong những nhân tố quyết định thành bại của cách mạng Qua mỗi thời

kỳ, dù trong bất cứ hoàn cảnh nào, thanh niên đều hoàn thành xuất sắc xứ mệnh lịch sử của mình trước Đảng, Tổ quốc và nhân dân Vì vậy, từ rất sớm Đảng ta

đã rất quan tâm và chăm lo đối với thanh niên và công tác thanh niên, thể hiện ở một số Văn kiện như:

Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ IV (1976), Đảng ta chỉ rõ: “Tăng cường giáo dục thanh niên về thế giới quan Mác – Lênin, về đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, về truyền thống cách mạng của dân tộc, của Đảng, về đạo đức và nếp sống mới Bồi dưỡng cho thanh niên có tinh thần làm chủ tập thể, có lý tưởng cao đẹp, có khí phách anh hùng ”Sống, chiến

đấu, lao động và học tập theo gương Bác Hồ vĩ đại”, “Đâu Tổ quốc cần thanh niên có, đâu khó có thanh niên””

Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ V (1982), Đảng ta nhấn mạnh: “Công tác vận động thanh niên có tầm quan trọng đặc biệt Đây là vấn đề chiến lược của cách mạng, là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống chuyên chính vô sản Nhiệm vụ trước mắt cũng như lâu dài của công tác vận động thanh niên là giáo dục cho thế

hệ trẻ nêu cao ý thức làm chủ, phát huy vai trò xung kích trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc ”

Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ VI (1986), Đảng ta lần nữa khẳng định:

“Phải có ý thức đầy đủ rằng thanh niên chính là lớp người có sứ mệnh lịch sử xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội” Đến Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ VIII (1996), Đảng ta chỉ rõ: “Coi trọng hơn nữa việc giáo dục, rèn luyện thế hệ trẻ về chính trị, tư tưởng, văn hóa, nghề nghiệp, đạo đức, lối sống Tạo môi trường xã hội lành mạnh, ngăn ngừa các tệ nạn xã hội và văn hóa phẩm độc hại Chăm lo giáo dục, đào tạo thế hệ trẻ là trách nhiệm của Đảng, Nhà nước, các tổ chức trong hệ thống chính trị, của gia đình nhà trường và của toàn xã hội”

Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ IX (2001), một lần nữa Đảng ta nhấn mạnh: “Đối với thế hệ trẻ, chăm lo giáo dục, bồi dưỡng, đào tạo phát triển toàn diện về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống, văn hóa, sức khỏe, nghề nghiệp; giải quyết việc làm, phát triển tài năng và sức sáng tạo, phát huy vai trò xung kích trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”

Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XII (2016), Đảng lại nhấn mạnh: “Đổi mới nội dung, phương thức giáo dục chính trị, tư tưởng, lý tưởng, truyền thống, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng, lòng yêu nước, xây dựng đạo đức, lối sống lành mạnh, ý thức tôn trọng và nghiêm chỉnh chấp hành Hiến pháp và pháp luật cho thế hệ trẻ Có cơ chế, chính sách phù hợp tạo môi trường, điều kiện thuận lợi cho thế hệ trẻ học tập, nghiên cứu, lao động, giải trí, phát triển trí tuệ, kỹ năng, thể lực Khuyến khích, cổ vũ thanh niên nuôi dưỡng ước mơ, hoài bão, xung kích,

sáng tạo, làm chủ khoa học, công nghệ hiện đại Phát huy vai trò của thế hệ trẻ trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Thu hút rộng rãi thanh niên tham gia các tổ chức do Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh làm nòng cốt và phụ trách” [23;162-163]

Ngoài các Nghị quyết trong các Văn kiện Đại hội của Đảng, trong thời gian qua, Đảng ta cũng rất coi trọng thanh niên và công tác giáo dục thanh niên Trên cơ sở các Nghị quyết Đại hội, Đảng ta đã ra một số Nghị quyết chuyên đề hoặc liên quan đến thanh niên, trong đó có thể kể đến như: Nghị quyết của Bộ Chính trị về đổi mới và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thanh niên (1991); Nghị quyết Trung ương 4 khóa VII (1993) về Công tác thanh niên trong thời kỳ mới; Nghị quyết Trung ương 3 và 4 khóa VIII (1998); Nghị quyết Trung ương 7, 8 khóa IX; Nghị quyết số 25 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng về công tác thanh niên thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa (2008); Nghị quyết Trung ương 7 khóa X về Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thanh niên thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Như vậy, có thể nhận thấy xuyên suốt lịch sử từ khi có Đảng, Đảng ta rất quan tâm đến thanh niên và công tác thanh niên cũng như giáo dục thanh niên, coi thanh niên là “rường cột” của nước nhà, là “lực lượng xung kích” của cách mạng và là ”đội dự bị tiên phong” của Đảng Qua 30 năm đổi mới, bên cạnh những thành tựu nổi bật thì Đảng ta đã xây dựng được một thế hệ thanh niên thời

kỳ mới vừa có đạo đức, nhân cách, vừa có tri thức, sức khỏe, tư duy năng động

và hành động sáng tạo, tiếp nối được truyền thống hào hùng của dân tộc, của Đảng, nêu cao lòng yêu nước, ý thức xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, sẵn sàng hi sinh vì sự nghiệp cách mạng, tình nguyện vì cộng đồng, sống có lý tưởng, có trách nhiệm với gia đình và xã hội

Tóm lại, ngay từ những ngày đầu cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta đã không ngừng quan tâm và chăm lo đối với công tác thanh niên Coi

thanh niên không chỉ là ”rường cột” của nước nhà mà còn là lực lượng to lớn, góp phần không nhỏ vào công cuộc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Ngày nay, trong xu thế toàn cầu hóa, khu vực hóa, cuộc cách mạng khoa học – công nghệ hiện đại đang phát triển mạnh mẽ thì thanh niên lại càng đóng vai trò quan trọng Chính vì vậy, công tác giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong giai đoạn hiện nay càng có ý nghĩa to lớn

1.3 Mục đích, nội dung, phương thức, yêu cầu cơ bản trong giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

1.3.1 Mục đích của việc giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc nhằm mục đích giúp thanh niên hiểu biết sâu sắc những giá trị truyền thống, bản sắc của nền văn hóa Việt Nam, về quá khứ gian khổ, đau thương nhưng vô cùng anh dũng và vinh quang của dân tộc, của Đảng, để thanh niên tự hào, tin tưởng, nhận

rõ giá trị của cuộc sống hiện tại, nâng cao tinh thần yêu nước, yêu chế độ xã hội chủ nghĩa và tinh thần quốc tế chân chính, xây dựng thái độ lao động mới, ý thức

tự lập tự cường, tinh thần trách niệm xã hội đối với tương lai của đất nước, tiếp tục sự nghiệp của lớp người đi trước, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và bảo vệ vững chắc Tổ quốc xã hội chủ nghĩa Giáo dục bản sắc văn hóa dân tộc thanh niên còn nhằm đảm bảo sự kế tục và thống nhất giữa các thế hệ con người Việt Nam

1.3.2 Nội dung giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Thứ nhất, giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hóa cho thanh niên Đây là nội dung rất quan trọng nhằm giáo dục thanh niên giữ gìn và

phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, là nhiệm vụ chiến lược, lâu dài, đòi hỏi phải

có sự quan tâm, đầu tư thích đáng của toàn Đảng, của các cấp, các ngành, đoàn thể, gia đình và toàn xã hội; tạo điều kiện tối đa cho thế hệ trẻ học tập, lao động,

cống hiến, là lực lượng xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, kế tục xứng đáng sự nghiệp cách mạng của Đảng, của dân tộc Tuyên truyền, giáo dục và vận động toàn xã hội thấy được ý nghĩa, vai trò, sự cần thiết của công tác giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hóa cho thanh niên; nhìn nhận đúng thế mạnh, cũng như những hạn chế vốn có của thanh niên Tuyên truyền các phong trào thi đua yêu nước, gương người tốt, việc tốt trên các lĩnh vực của đời sống xã hội Đấu tranh phòng, chống "diễn biến hòa bình", phản bác các luận điệu, thông tin sai trái; tăng sức đề kháng cho thanh niên trước sự chống phá của các thế lực thù địch

Thứ hai, giáo dục thanh niên nâng cao hiểu biết về các giá trị văn hoá truyền thống, lòng tự hào dân tộc, góp phần giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá Việt Nam, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại Với truyền thống hàng ngàn năm

dựng nước và giữ nước, với 54 dân tộc anh em, đó là những cơ sở cho kho tàng văn hoá Việt Nam là vô giá Vì vậy, cần phải tuyên truyền, giới thiệu để thanh niên hiểu rõ văn hoá của từng dân tộc nói riêng và văn hoá Việt Nam nói chung Bên cạnh đó, tổ chức các hoạt động cho thanh niên tham gia tôn tạo, giữ gìn các

di tích lịch sử, văn hoá, di tích cách mạng… Khôi phục các hình thức sinh hoạt văn hoá, văn nghệ dân gian nói riêng ở cơ sở và phong trào văn hoá văn nghệ nói chung ở cơ sở Giới thiệu, phân tích cho thanh niên thấy được những yếu tố tiêu cực, lạc hậu, mê tín dị đoan trong các hoạt động mê tín dị đoan cần sớm loại bỏ như: Lên đồng, bói toán, đốt vàng mã Thanh niên phải đi đầu và vận động nhân dân chống các hủ tục lạc hậu, các thói quen sống thiếu văn hoá trong cộng đồng Phổ biến, hướng dẫn và tạo điều kiện cho thanh niên biết hưởng thụ, tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại, xoá bỏ văn hoá độc hại Đồng thời có biện pháp giáo dục cho thanh niên khắc phục khuynh hướng sùng ngoại trong cách sống và hưởng thu văn hoá Những cuộc toạ đàm, trao đổi về đời sống văn hóa địa phương do Đoàn tổ chức sẽ giúp cho thanh niên có cách nhìn nhận, đánh giá đúng hơn về văn hoá dân tộc, biết tiếp thu có chọn lọc văn hoá nhân loại phù hợp với phong tục Việt Nam; tạo cho thanh niên có sức đề kháng trước các hiện

tượng : “xâm lăng về văn hoá” Giáo dục các giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc và định hướng trong việc tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại cho thanh niên còn góp phần giữ gìn, phát huy bản sắc và làm giàu văn hoá Việt Nam

Thứ ba, giáo dục đạo đức cách mạng, nếp sống và lối sống mới, lành mạnh cho thanh niên Đó là giáo dục cho thanh niên lòng yêu lao động, tôn trọng

người lao động, biết hưởng thụ chính đáng, chống lối sống thực dụng, hưởng thụ, kế thừa và phát huy các giá trị đạo đức truyền thống, có thái độ, hành vi ứng

xử văn hoá; có lối sống, nếp sống công tác, lao động, sinh hoạt lành mạnh, văn minh, giản dị, tiết kiệm, xây dựng nếp sống văn hoá trong gia đình, giữ vững thuần phong mỹ tục, đấu tranh chống lối sống ích kỷ, coi thường luân thường đạo lý trong gia đình và xã hội, góp phần xây dựng một thế hệ trẻ nhân ái, sống

có văn hoá, trung thực, hết lòng vì cộng đồng, vì Tổ quốc Xã hội chủ nghĩa Nội dung đạo đức cách mạng của thanh niên trong giai đoạn hiện nay theo lời Bác

Hồ dạy là: “Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”; phương châm hành động của mỗi thanh niên là “mình vì mọi người, mọi người vì mình”, “đâu cần thanh niên có, đâu khó có thanh niên”, tham gia thực hiện cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng cuộc sống mới ở khu dân cư”, xây dựng qui ước nếp sống văn minh nơi cộng cộng, trong giao tiếp, trong gia đình giúp thanh niên có cơ sở để điều chỉnh thái độ, hành vi của mình Hướng dẫn, giáo dục để thanh niên hiểu rõ

sự tôn sư trọng đạo, kính già, yêu trẻ, biết yêu thương con người là nét đẹp của dân tộc từ ngàn xưa

Thứ tư, giáo dục pháp luật và ý thức công dân cho thanh niên góp phần

hình thành lối sống “Sống và làm việc theo hiến pháp và pháp luật”, giúp đoàn

viên, thanh niên thực hiện tốt hơn quyền và nghĩa vụ công dân, tích cực tham gia xây dựng Nhà nước pháp quyền Giáo dục, phổ biến rộng rãi hiến pháp và pháp luật trong thanh niên, tuyên truyền, hướng dẫn sâu các luật theo chuyên ngành hay đối tượng cho những đối tượng và lĩnh vực thích hợp, vận động thanh niên gương mẫu chấp hành luật pháp, tham gia xây dựng pháp luật, đẩy mạnh giáo

dục ý thức chấp hành kỷ luật lao động, tuân thủ nội qui, qui định của tổ chức, đoàn thể, nhà trường và xã hội

Thứ năm, giáo dục thanh niên ý thức quốc phòng toàn dân, nâng cao cảnh giác cách mạng và trách nhiệm công dân bảo vệ Tổ quốc, giúp cho thanh niên

nhận thức rõ trong giai đoạn hiện nay, thanh niên không chỉ giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc mà còn phải bảo vệ Tổ quốc, đó là bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ, bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội và nền văn hoá Việt Nam; bảo vệ Đảng, Nhà nước, nhân dân và chế

độ xã hội chủ nghĩa; bảo vệ sự nghiệp đổi mới và lợi ích quốc gia, dân tộc Giáo dục thanh niên nâng cao nhận thức về đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, về tình hình nhiệm vụ mới, về nghĩa vụ tham gia xây dựng nền quốc phòng toàn dân và xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân, lực lượng dân quân tự vệ, dự

bị động viên, về chiến lược “Diễn biến hoà bình” của các thế lực thù địch

Thứ sáu, giáo dục truyền thống cách mạng của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và thế hệ trẻ nước ta cho thanh niên Trong ngọn lửa đấu tranh

cách mạng sôi nổi và liên tục của hơn 85 năm qua, dưới sự lãnh đạo, giáo dục trực tiếp của Đảng, của Bác Hồ, Đoàn Thanh niên và thế hệ trẻ nước ta từ lớp này đến lớp khác được tôi luyện, trưởng thành đã phát huy những truyền thống tốt đẹp và các giá trị văn hóa của dân tộc, xây dựng nên những truyền thống vẻ vang và bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam

Truyền thống cách mạng của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và thế hệ trẻ nước ta ngày nay là nguyện tiếp tục phát huy những truyền thống quý báu của thế hệ đi trước, đó là: Truyền thống yêu nước nồng nàn, trung thành tuyệt đối với sự nghiệp của Đảng, gắn bó sống còn với lợi ích dân tộc, nhân dân

và chế độ xã hội chủ nghĩa; truyền thống xung kích cách mạng, xung phong tình nguyện, không ngại hy sinh gian khổ, sẵn sàng đảm nhận và hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ mà Đảng và nhân dân giao phó; truyền thống đoàn kết, tinh thần tương thân tương ái và nhân đạo cao cả; truyền thống hiếu học, ham hiểu biết, có ý chí

vượt khó, cần cù, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, có hoài bão lớn Cùng với việc giáo dục thanh niên những nội dung nêu trên cần làm cho thanh niên hiểu biết sâu sắc về truyền thống anh hùng của những người trẻ tuổi ở nước ta như Phù Đổng, Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Trần Quốc Toản, Quang Trung - Nguyễn Huệ,

Võ Thị Sáu, Nguyễn Văn Trỗi

1.3.3 Phương thức giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Ở nước ta, việc giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay có ý nghĩa và giá trị to lớn, giữ vai trò trong sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ nói chung Song muốn cho giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc có hiệu quả phải

có những hình thức, phương pháp phong phú, sinh động và thích hợp với từng lứa tuổi, từng đối tượng thanh niên cụ thể và hoàn cảnh sinh hoạt, công tác của thanh niên

Trước hết, tổ chức thực hiện tốt chương trình giáo dục lịch sử - truyền thống lịch sử - văn hóa của dân tộc và địa phương Tổ chức thực hiện tốt

chương trình giáo dục lịch sử ở các trường phổ thông Tiến tới thực hiện chương trình giáo dục những vấn đề cơ bản có hệ thống về lịch sử Đảng, lịch sử địa phương, lịch sử dân tộc, lịch sử Đoàn, những giá trị truyền thống của địa phương

và bản sắc văn hóa của dân tộc cho đoàn viên thanh niên

Thứ hai, thường xuyên tổ chức tốt những ngày kỷ niệm lớn của dân tộc và địa phương Nhân những ngày kỷ niệm lớn này, tổ chức những đợt sinh hoạt

truyền thống sinh động, phù hợp với nội dung ngày kỷ niệm và yêu cầu giáo dục truyền thống, bản sắc văn hóa dân tộc và địa phương Tập trung vào các nội dung như: Mời các anh hùng, tướng lĩnh, chiến sỹ, đồng chí cách mạng lão thành, cựu cán bộ Đoàn, các gia đình có công với cách mạng, những nghệ sĩ dân gian kể chuyện hoặc đối thoại với thanh niên về truyền thống dân tộc, địa phương cũng như bản sắc văn hóa của dân tộc, đặc biệt là những lễ hội truyền

thống, di tích lịch sử - văn hóa của huyện Hoằng Hóa Tổ chức đoàn viên, thanh niên tham gia sưu tầm, ghi chép lịch sử, các di tích văn hóa – lịch sử địa phương; lịch sử Đảng bộ huyện, Đoàn ở địa phương; lịch sử những người anh hùng; lịch sử các trận đánh; xây dựng nhà truyền thống, phòng lưu niệm, phòng Bác Hồ ở cơ sở Phối hợp với Bảo tàng huyện tổ chức triển lãm, giới thiệu truyền thống và bản sắc văn hóa địa phương; tổ chức ngày hội truyền thống của địa phương hay đơn vị mình Tổ chức cho thanh niên và phối hợp với các trường phổ thông tổ chức cho học sinh đi tham quan tìm hiểu các di tích lịch sử, văn hóa và cách mạng ở địa phương Phân công các chi đoàn, đoàn viên thanh niên bảo quản, sửa sang các nghĩa trang liệt sĩ, các di tích lịch sử, văn hóa, cách mạng, nhà văn hóa, chăm sóc thương binh và các gia đình có công với cách mạng, nuôi dưỡng, chăm sóc các Bà mẹ Việt Nam anh hùng Phối hợp với Phòng Lao động, thương binh và

xã hội, Phòng Văn hóa huyện đưa các đoàn viên thanh niên ưu tú được đứng gác danh dự các nghĩa trang liệt sỹ, các di tích lịch sử, văn hóa, cách mạnh của địa phương trong các ngày lễ lớn Khuyến khích tổ chức các hình thức như viếng đặt hoa để tưởng nhớ và biết ơn các gia đình liệt sỹ nhân những dịp có ý nghĩa sâu sắc trong cuộc đời của thanh niên như: Được kết nạp vào Đoàn, vào Đảng, trúng tuyển nghĩa vụ quân sự, trúng tuyển đại học, cao đẳng, lễ cưới hỏi Mở rộng và tham gia các hoạt động giao lưu, kết nghĩa với các đơn vị lực lượng vũ trang của địa phương

Từ những sinh hoạt phong phú đó, từng bước hình thành ý thức cho thanh niên với những ngày hội cách mạng, nghi lễ cách mạng, ngày hội văn hóa, hoạt động văn nghệ, thể dục, thể thao để thay thế những ngày hội, những nghi lễ, tập tục lạc hậu trước đây nhằm giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, địa phương mình

Thứ ba, xây dựng kế hoạch thực hiện công tác giáo dục hằng năm cho thanh niên nhân kỷ niệm các ngày thành lập Đảng, thành lập Đoàn, Tháng

Thanh niên Việt Nam, ngày Giỗ Tổ, ngày Thương binh, liệt sĩ; ngày Cách mạng

Tháng Tám, ngày Quốc khánh, ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam bằng nhiều hình thức như: Tuyên truyền, cổ động, thông tin thành tích chào mừng ngày kỷ niệm, những tư liệu lịch sử về Đảng, về Đoàn, về lịch sử, văn hóa

ở địa phương và cả nước qua hệ thống khẩu hiệu, bản tin, phát thanh, báo tường, triển lãm những hình ảnh, hiện vật lịch sử Đảng, Đoàn, hiện vật văn hóa

Tổ chức các cuộc thi tìm hiểu về Đảng, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, lịch sử các trận đánh lớn, các anh hùng dân tộc, truyền thống đấu tranh, cách mạng huyện nhà… cho thanh niên Đẩy mạnh các phong trào thi đua, các hoạt động thanh niên tình nguyện Tổ chức họp mặt thân mật với các đảng viên, cựu cán bộ Đoàn Thăm nhà truyền thống hoặc phòng truyền thống, Bảo tàng, di tích lịch

sử, văn hóa ở địa phương Tham quan nơi đã diễn ra trận đánh của quân đội và dân quân tự vệ trong cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ như: chiến thắng Hàm Rồng, các cụ Lão quân Hoằng Trường bắn rơi máy bay

Giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là một nhiệm vụ quan trọng của tất cả các cấp, ngành, của từng chi bộ, từng chi đoàn thanh niên cũng như mỗi đoàn viên thanh niên với nhiều hình thức và phương pháp khác nhau Tuy nhiên, để công tác này đêm lại hiệu quả cao thì cần có sự phối, kết hợp tốt giữa các tổ chức đoàn với các cấp, ngành và các đoàn thể xã hội theo một kế hoạch chung, thiết thực và cụ thể

1.3.4 Những yêu cầu cơ bản của việc giáo dục thanh niên giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Thứ nhất, giáo dục những bản sắc văn hóa truyền thống cần và đáp ứng được yêu cầu phát triển đất nước và con người Việt Nam

Việc xác định các giá trị văn hóa truyền thống hay bản sắc văn hóa dân tộc đều phải đáp ứng được yêu cầu phát triển đất nước và xây dựng con người Việt Nam Các giá trị văn hóa truyền thống là sản phẩm của quá trình đấu tranh lâu dài để tồn tại và phát triển của dân tộc Việt Nam Đó là các giá trị cao quý,

phổ biến và bền vững hợp thành nền tảng văn hóa tinh thần to lớn của dân tộc ta trong hành trình lịch sử của mình, trong đó truyền thống yêu nước là giá trị, bản sắc cốt lõi nhất trong hệ thống các giá trị truyền thống của dân tộc ta, là dòng chủ lưu trong đời sống xã hội Việt Nam

Tinh thần yêu nước là tình yêu đối với quê hương, đất nước, lòng trung thành với Tổ quốc, với nhân dân, biểu hiện khát vọng và hành động tích cực để phục vụ và đem lại nhiều lợi ích cho tổ quốc và cho nhân dân Yêu nước là tình cảm phổ biến của nhân dân các dân tộc trên thế giới V.I.Lênin đã khẳng định:

“Chủ nghĩa yêu nước là một trong những tình cảm sâu sắc nhất đã được củng cố qua hàng trăm năm, hàng ngàn năm tồn tại của các Tổ quốc biệt lập” [32; tr.226] Yêu nước là tình cảm thiêng liêng của nhân dân ta từ xưa đến nay Lòng yêu nước có nguồn gốc sâu xa từ ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân – gia đình – làng xã – Tổ quốc Yêu nước là đặt lợi ích của Tổ quốc, của nhân dân lên trên hết, là chăm lo xây dựng quê hương, đất nước, sẵn sàng đứng lên chống sự xâm lược và đô hộ của các thế lực thù địch, bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ, an ninh quốc gia, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Lịch sử của dân tộc Việt Nam gắn liền với lịch sử chống giặc ngoại xâm

Vì vậy, yêu nước trước hết là tinh thần chiến đấu chống giặc ngoại xâm của dân tộc Cho dù ở hoàn cảnh nào, nhân dân Việt Nam vẫn luôn kiên cường, bất khuất với khẩu hiệu: “Thà hi sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ”, già trẻ, gái trai nhất tề đứng lên đánh giặc, “Còn cái lai quần cũng đánh” Chính vì vậy mà trải qua hàng ngàn năm Bắc thuộc, ông cha ta vẫn bám trụ đến cùng, giữ đất, giữ làng, gắn bó với mồ mã tổ tiên, giữ vững nơi

“chôn nhau, cắt rốn” của mình, kiên quyết chống lại chính sách đô hộ của ngoại bang, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Tại Đại hội lần thứ II của Đảng Lao động Việt Nam (11/2/1951), Bác Hồ nói: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó

là một truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm

lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước

và lũ cướp nước”

Tinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam được hình thành, được thử thách và khẳng định qua bao thăng trầm của lịch sử, nó liên tục được kế thừa, bổ sung và phát triển qua từng thời kỳ cho phù hợp với yêu cầu của lịch sử và thực tiễn, nó là một trong những giá trị truyền thống, bản sắc cao quý và bền vững nhất của dân tộc ta

Thứ hai, có phương pháp giáo dục phù hợp với nội dung và đặc điểm của từng đối tượng thanh niên

Xuất phát từ đặc điểm của đối tượng đó là thanh niên Bên cạnh những đặc điểm chung của thanh niên nói chung, đó là hăng hái, năng động, nhiệt huyết, tích cực… thì thanh niên Hoằng Hóa có những đặc điểm riêng do vị trí địa lý cũng như con người địa phương ảnh hưởng tới Hơn nữa, hiện nay ở Hoằng Hóa có một bộ phận thanh niên có những biểu hiện đáng suy ngẫm, đó là lối sống hưởng thụ, lười biếng, rượu chè, cờ bạc, ma túy, hút chích… Tất cả những điều đó đã ảnh hưởng tới quá trình hình thành, phát triển nhân cách của một

bộ phận thanh niên địa phương

Từ khi bắt đầu đi học, học sinh đã được nhà trường, gia đình và xã hội giáo dục các giá trị chuẩn mực của bản sắc, truyền thống văn hóa dân tộc Bước vào lứa tuổi thanh niên, họ đã bắt đầu ý thức được bản thân, định hướng nghề nghiệp của mình, đã xác định được mục tiêu, lý tưởng và con đường mình sẽ chọn Do đó, bên cạnh sự phát triển về thể chất, định hướng nghề nghiệp cho họ, chúng ta phải có phương hướng và giải pháp nhằm phát triển họ toàn diện, cả về văn hóa, tinh thần, đặc biệt là giáo dục những giá trị truyền thống, bản sắc văn hóa dân tộc, của địa phương cho phù hợp với từng đối tượng cụ thể Những phương pháp giáo dục phù hợp với từng đối tượng thanh niên sẽ đem lại hiệu quả giáo dục cao hơn, từ đó khắc phục được những hạn chế, những tiêu cực,

khơi dậy những mặt tích cực giúp họ cũng cố niềm tin, ý thức được hành vi và trách nhiệm của mình đối với bản thân, gia đình và xã hội Muốn làm được điều này, chúng ta phải xây dựng được môi trường giáo dục lành mạnh, bổ ích để giáo dục những giá trị, bản sắc văn hóa dân tộc cho từng đối tượng thanh niên

Từ đó, sẽ có tác dụng rất lớn tới điều chỉnh hành vi con người Đồng thời, xã hội cũng phải lên án những thối hư, tật xấu, những hành vi thiếu văn hóa và phải nêu lên được những tấm gương tiêu biểu làm bài học cho thanh niên noi theo