Hoàn thiện pháp luật về quyền tiếp cận công lý ở Việt Nam hiện nay

Cùng với các tiêu chí chung của việc hoàn thiện pháp luật về quyền tiếp cận công lý để đảm bảo tính toàn diện, tính đồng bộ, tính thống nhất; phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội của [r]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN THUỲ LINH

HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN TIẾP CẬN

CÔNG LÝ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN THUỲ LINH

HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN TIẾP CẬN

CÔNG LÝ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật

Mã số : 60 38 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: GS.TSKH ĐÀO TRÍ ÚC

Hà Nội – 2015

1

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

1.Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu 4

2 Tình hình nghiên cứu 6

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 7

3.1 Mục tiêu 7

3.2 Nhiệm vụ 7

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

5 Phương pháp nghiên cứu 9

6 Tính mới và những đóng góp của đề tài 10

CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ Ở VIỆT NAM HIỆN NAYError! Bookmark not

defined

1.1 KHÁI NIỆM CÔNG LÝ VÀ MỐI LIÊN HỆ GIỮA CÔNG LÝ VÀ

PHÁP LUẬT Error! Bookmark not defined 1.1.1 Khái niệm công lý Error! Bookmark not defined 1.1.2 Mối quan hệ giữa công lý và pháp luật Error! Bookmark not defined 1.2 NỘI HÀM VÀ ĐẶC ĐIỂM QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ Error!

Bookmark not defined

1.2.1 Nội hàm quyền tiếp cận công lý Error! Bookmark not defined 1.2.2 Đặc điểm quyền tiếp cận công lý Error! Bookmark not defined

1.3 NHỮNG BẢO ĐẢM PHÁP LÝ CHO QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ

Error! Bookmark not defined

defined

2

1.3.2 Hệ thống các cơ quan tư pháp Error! Bookmark not defined 1.3.3 Năng lực tiếp cận công lý của công dân Error! Bookmark not defined 1.4 KHUNG PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ Error!

Bookmark not defined

1.4.1 Nội dung pháp luật về quyền tiếp cận công lýError! Bookmark not

defined

1.4.2 Cấu trúc của khung pháp luật về quyền tiếp cận công lý Error!

Bookmark not defined

1.5 TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ HOÀN THIỆN CỦA PHÁP LUẬT

VỀ QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ Error! Bookmark not defined 1.5.1 Tính toàn diện Error! Bookmark not defined 1.5.2 Tính đồng bộ, thống nhất Error! Bookmark not defined 1.5.3 Tính phù hợp và khả thi Error! Bookmark not defined 1.5.4 Tính hiệu lực Error! Bookmark not defined

1.5.5 Tính tương thích với các văn bản quốc tế về quyền tiếp cận công lý mà

Việt Nam đã tham gia, ký kết và phê chuẩn Error! Bookmark not defined 1.5.6 Tính hoàn thiện về mặt kỹ thuật Error! Bookmark not defined

1.6 KINH NGHIỆM ĐẢM BẢO QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ Ở MỘT

SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI Error! Bookmark not defined 1.6.1 Pháp luật một số quốc gia về bảo đảm quyền tiếp cận công lý Error!

Bookmark not defined

1.6.2 Hoạt động của một số cơ quan, tổ chức hỗ trợ pháp lý Error!

Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Error! Bookmark not defined

2.1 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN PHÁT LUẬT BẢO ĐẢM

defined

3

2.2 THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VÀ THỰC HIỆN PHÁP

LUẬT VỀ QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ Error! Bookmark not defined 2.2.1 Khả năng tiếp cận thông tin pháp luật của người dânError! Bookmark

not defined

2.2.2 Công tác xét xử của Toà án Error! Bookmark not defined 2.2.3 Tư vấn và trợ gúp pháp lý Error! Bookmark not defined

2.3 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ ĐỐI

VỚI MỘT SỐ ĐỐI TƯỢNG ĐẶC BIỆT Error! Bookmark not defined 2.3.1 Phụ nữ Error! Bookmark not defined 2.3.2 Người nghèo Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined PHƯƠNG HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT

VỀ QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ CHO NGƯỜI DÂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Error! Bookmark not defined

3.1 PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN TIẾP

CẬN CÔNG LÝ CHO NGƯỜI DÂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Error!

Bookmark not defined

3.1.1 Bảo đảm quyền bình đẳng, phát huy vai trò và khả năng của người dân

trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nướcError! Bookmark not

defined

3.1.2 Hoàn thiện hệ thống pháp luật và cơ chế xây dựng và thực hiện pháp

luật Error! Bookmark not defined

3.1.3 Bảo đảm sự phù hợp của hệ thống pháp luật nước ta với các công ước

quốc tế Error! Bookmark not defined

3.2 GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN TIẾP CẬN

CÔNG LÝ CHO NGƯỜI DÂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Error!

Bookmark not defined

3.2.1 Hoàn thiện pháp luật bảo đảm quyền được xét xử công bằng Error!

Bookmark not defined

4

3.2.2 Hoàn thiện pháp luật về thủ tục hành chính tại Toà án Error!

Bookmark not defined

3.2.3 Hoàn thiện pháp luật về tổ chức và hoạt động của hệ thống Toà án các

cấp Error! Bookmark not defined

3.2.4 Hoàn thiện pháp luật về đảm bảo nguyên tắc xét xử độc lập của Thẩm

phán Error! Bookmark not defined 3.2.5 Hoàn thiện pháp luật về trợ giúp pháp lý và tƣ vấn pháp luật Error!

Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 12

5

MỞ ĐẦU

1.Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Qua quá trình tổng kết lý luận và thực tiễn sau hơn 20 năm đổi mới, một trong những nội dung đặc trưng của Nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa

đã được Đảng và Nhà nước ta thừa nhận là yêu cầu tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền công dân; chăm lo hạnh phúc, sự phát triển tự do của mỗi người Việc quan tâm và thúc đẩy quyền con người luôn là ưu tiên của Đảng

và Nhà nước ta, là nền tảng được phản ánh nhất quán và xuyên suốt trong mọi chính sách, luật pháp của Nhà nước Việt Nam Trên cơ sở đó, Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02 tháng 6 năm 2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược Cải cách tư pháp đến năm 2020 đã một phần hiện thực hoá nội dung đặc trưng nói trên với yêu cầu hệ thống tư pháp phải được hoàn thiện để hướng tới mục tiêu

bảo vệ công lý, lẽ phải, lẽ công bằng “ […] các cơ quan tư pháp phải thật sự

là chỗ dựa của nhân dân trong việc bảo vệ công lý, quyền con người […] Đổi mới thủ tục hành chính trong các cơ quan tư pháp nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận công lý” Điều này cho thấy quyết tâm của

Nhà nước Việt Nam trong việc thiết lập, bảo đảm và thực hiện quyền tiếp cận công lý cho mọi người dân trong bối cảnh Việt Nam đang xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân

Tại Việt Nam, các quy định về quyền tiếp cận công lý không được đề cập trực tiếp trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật mà được quy định gián tiếp trong các văn bản có giá trị pháp lý khác nhau, chủ yếu là trong hệ thống văn bản pháp luật về tố tụng như Luật tố tụng hình sự, Luật tố tụng dân

sự, Luật tố tụng hành chính Các văn bản này nhìn chung đã điều chỉnh các quan hệ cơ bản liên quan đến vấn đề tiếp cận công lý, tạo cơ sở pháp lý cho việc bảo đảm và thực hiện quyền tiếp cận công lý cho người dân thông qua các bảo đảm pháp lý về mặt tố tụng, chẳng hạn như bình đẳng về tư cách

6

trước tòa án, quyền được xét xử công khai bởi một tòa án không thiên vị, được lập ra theo đúng pháp luật; quyền được bào chữa; quyền được kháng cáo Tuy nhiên, so với yêu cầu bảo vệ và phát triển quyền tiếp cận công lý trong tình hình mới thì pháp luật về quyền tiếp cận công lý ở Việt Nam còn nhiều điểm trống hoặc còn mờ nhạt Nhiều vấn đề cơ bản liên quan đến quyền tiếp cận công lý đã được pháp luật Việt Nam đề cập nhưng chưa toàn diện,

chưa phát huy hiệu quả trên thực tế; cụ thể: Thứ nhất, Thiếu các quy định đặc

thù đảm bảo quyền tiếp cận công lý cho nhóm người yếu thế, dễ bị tổn thương trong xã hội bao gồm các đối tượng như phụ nữ, người nghèo, người khuyết tật, người nhiễm HIV, người dân tộc thiểu số – những đối tượng mà cần được tiếp cận công lý nhất nhưng trên thực tế lại dễ dàng bị xâm hại nhất, có ít điều

kiện tiếp cận hệ thống tư pháp chính thống nhất [53,tr17-21]; Thứ hai, Các

yếu tố đảm bảo cho quyền tiếp cận công lý của dân chúng trong nhà nước pháp quyền vẫn còn gặp trở ngại như: (i) một số quy định của pháp luật vẫn

có những yếu tố làm giảm đi tính độc lập xét xử của tòa án và thẩm phán, (ii) các quy định về thẩm quyền của tòa án chưa bao quát hết các tranh chấp trong

xã hội dẫn đến thực trạng người dân có tranh chấp mà không tìm được nơi phân xử hoặc phân xử không bằng con đường tư pháp, và khi đó quyền tiếp cận công lý không được đảm bảo trên thực tế, (iii) các quy định về thủ tục tư pháp còn rườm rà, gây khó khăn cho người dân Từ những hạn chế này, có thể khẳng định yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam về quyền tiếp cận công lý là thiết thực và cấp thiết, đặc biệt là trong bối cảnh chúng ta đang xây dựng Nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân với đòi hỏi tối thượng là ghi nhận, bảo vệ, bảo đảm các quyền con người

Như vậy, từ yêu cầu khách quan của việc hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

hiện nay, học viên đã chọn Đề tài “Hoàn thiện pháp luật về quyền tiếp cận

công lý ở Việt Nam hiện nay” để thực hiện Luận văn Thạc sỹ Luật học

7

2 Tình hình nghiên cứu

Luận văn là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống về lý luận hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam về quyền tiếp cận công lý cũng như thực tiễn thực hiện pháp luật về quyền tiếp cận công lý Trên phạm vi quốc tế, các công trình nghiên cứu về quyền tiếp cận công

lý đã bắt đầu xuất hiện từ đầu những năm 1990 Các tổ chức quốc tế có rất nhiều công trình, dự án nghiên cứu về quyền tiếp cận công lý dưới nhiều khía cạnh, góc độ nghiên cứu khác nhau, ví dụ như các nghiên cứu của Tổ chức hợp tác phát triển quốc tế Thụy Điển (SIDA) [66], của Chương trình phát triển Liên hợp quốc (UNDP) [68;69;70;71], của Ngân hàng Thế giới (WB) [63], của Chương trình công lý quốc tế (WJP) [73],… Ngoài ra, các học giả nước ngoài cũng có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này như các công trình của các học giả đến từ Đại học Harvard [66], Đại học Tilburg [63;64] và nhiều nghiên cứu khác của các tác giả khác [65]

Tại Việt Nam, vấn đề quyền tiếp cận công lý còn khá mới mẻ Đến nay, chưa có công trình nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống về quyền tiếp cận công lý Tài liệu về vấn đề này chủ yếu là các báo cáo, khảo sát của Chương trình phát triển Liên Hợp quốc (UNDP) thực hiện từ năm 2004 trở lại đây, công trình nghiên cứu của một số tác giả khác dưới dạng bài viết học thuật, báo cáo tham luận tại các Hội thảo về quyền tiếp cận công lý, bài viết đăng trên Tạp chí Luật học, Tạp chí nghiên cứu lập pháp, Tạp chí Nhà nước

và Pháp luật, Tạp chí Khoa học Đại học quốc gia Hà Nội,

Theo thống kê của tác giả luận văn, đến nay UNDP đã thực hiện 04 khảo sát tại Việt Nam về các vấn đề liên quan đến quyền tiếp cận công lý vào các năm 2004, 2011 và 2013 [52; 53; 55; 56] Ngoài ra, Viện nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường cũng đã thực hiện 01 báo cáo vào năm 2010 đánh giá

Trên cơ sở tham khảo các công trình nghiên cứu nêu trên, luận văn mở rộng phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu để đưa ra những kết luận mới mang tính tổng quát, có ý nghĩa về mặt lý luận và thực tiễn

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục tiêu

Trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề lý luận của việc hoàn thiện pháp luật về quyền tiếp cận công lý ở Việt Nam, Luận văn tập trung đánh giá pháp luật về quyền tiếp cận công lý và việc thực hiện pháp luật về quyền tiếp cận công lý ở Việt Nam hiện nay để từ đó đề xuất quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về quyền tiếp cận công lý ở Việt Nam

3.2 Nhiệm vụ

Phù hợp với mục tiêu tổng quát trên, luận văn sẽ giải quyết các nhiệm vụ

cụ thể sau đây:

9

Một là, nghiên cứu làm sáng tỏ các vấn đề lý luận của việc hoàn thiện

pháp luật về quyền tiếp cận công lý ở Việt Nam; khái quát hoá khái niệm, đặc điểm, nội dung, vai trò của pháp luật về quyền tiếp cận công lý từ đó xây dựng hệ thống tiêu chí hoàn thiện pháp luật về quyền tiếp cận công lý

Hai là, phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật về quyền tiếp cận công

lý và việc thực hiện pháp luật về quyền tiếp cận công lý ở Việt Nam hiện nay; các ưu điểm và hạn chế, bất cập cũng như nguyên nhân của các hạn chế, bất cập để đề xuất giải pháp khắc phục hiệu quả

Ba là, đề xuất quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về quyền tiếp

cận công lý ở Việt Nam hiện nay, đặc biệt là trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế nhằm góp phần vào việc đổi mới căn bản, toàn diện hệ thống pháp luật ở Việt Nam nhằm thực hiện thắng lợi Nghị quyết số 48-NQ/CP ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm

2020 và Nghị quyết số 49-NQ/CP ngày 2/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các vấn đề lý luận về quyền tiếp cận công lý; thực trạng thực hiện pháp luật về quyền tiếp cận công lý; quan điểm của Đảng về hoàn thiện pháp luật về tiếp cận công lý; pháp luật về quyền tiếp cận công lý ở một số nước, một số văn kiện quốc tế về quyền tiếp cận công lý Các nội dung này nằm trong công trình nghiên cứu của một số tác giả, các báo cáo của các tổ chức quốc tế và Viêt Nam, các văn bản pháp luật có liên quan ban hành trong các giai đoạn khác nhau

Luận văn tập trung nghiên cứu về hoàn thiện pháp luật trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền và hội nhập quốc tế áp dụng chủ yếu cho một nhóm đối tượng yếu thế trong xã hội như phụ nữ, người nghèo, người khuyết

10

tật, người dân tộc thiểu số,…Trên cơ sở các nghiên cứu và thực tiễn, luận văn khái quát hoá về các đặc điểm, vai trò (trong đó nhấn mạnh vai trò của Toà án), tiêu chí hoàn thiện pháp luật về quyền tiếp cận công lý cùng với các quan điểm, nội dung và giải pháp hoàn thiện pháp luật về quyền tiếp cận công lý trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế Các giải pháp được định hướng cho giai đoạn 2015 – 2020, là giai đoạn Việt Nam tập trung thực hiện thắng lợi Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 theo Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02 tháng 6 năm 2005 của Bộ Chính trị khoá IX và Kết luận số 92-KL/TW ngày 12 tháng 3 năm 2014 của

Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 49-NQ/TW nêu trên

5 Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận văn là các phương pháp của triết học Mác – Lênin, trọng tâm là phương pháp phân tích

và tổng hợp, kết hợp lý luận và thực tiễn Ngoài ra, luận văn còn sử dụng một

số phương pháp của các khoa học chuyên ngành như phương pháp của lý thuyết hệ thống, phương pháp so sánh, phương pháp của khoa học thống kê Việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu trong luận văn cụ thể như sau: (i) Phương pháp thống kê, phân tích được sử dụng ở Lời mở đầu để tái hiện bức tranh toàn cảnh về tình hình nghiên cứu liên quan đến Đề tài Luận văn; (ii) Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh được sử dụng ở Chương 1 nhằm làm rõ khái niệm, đặc điểm, nội dung, vai trò của quyền tiếp cận công lý; (iii) Phương pháp thống kê, phân tích tài liệu được sử dụng ở Chương 2 để thấy rõ những ưu điểm và các hạn chế, bất cập của pháp luật về quyền tiếp cận công lý cũng như việc thực hiện pháp luật về quyền tiếp cận công lý ở Việt Nam hiện nay; (iv) Phương pháp phân tích, tổng hợp được sử dụng trong Chương 3 để đảm bảo tính thuyết phục trong các lập luận Ngoài ra, phương