Hoàn thiện pháp luật khiếu nại, tố cáo trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam

Ph¸p luËt KNTC h×nh thµnh, ph¸t triÓn g¾n víi hoµn thiÖn HiÕn ph¸p; víi tiÕn tr×nh d©n chñ hãa; víi viÖc dÞch chuyÓn thÈm quyÒn gi¶i quyÕt khiÕu n¹i tõ c¬ quan... Nh÷ng ®Ò xuÊt, kiÕn ng[r]

Hoàn thiện phỏp luật khiếu nại, tố cỏo trong điều kiện xõy dựng nhà nước phỏp quyền Việt

Nam Ngụ Mạnh Toan

Khoa Luật Luận ỏn Tiến sĩ ngành: Lý luận và Lịch sử nhà nuớc và phỏp luật

Mó số: 62.38.01.01 Người hướng dẫn: PGS.TS Hoàng Thị Kim Quế

Năm bảo vệ: 2007

Abstract: Làm rừ những vấn đề lý luận cơ bản về hoàn thiện phỏp luật khiếu nại, tố

cỏo; Những yờu cầu của Nhà nước phỏp quyền đối với phỏp đối với phỏp luật khiếu nại, tố cỏo; Làm rừ quỏ trỡnh hỡnh thành và phỏt triển của phỏp luật khiếu nại, tố cỏo ở nước ta từ khi cú nhà nước phỏp quyền đến nay, từ đú đỏnh giỏ thực trạng phỏp luật khiếu nại tố cỏo và việc thực hành phỏp luật khiếu nại, tố cỏo ở Việt Nam hiện nay; Phõn tớch những yờu cầu khỏch quan và đưa ra những kiến nghị về sửa đổi, bổ sung cỏc quy định của phỏp luật khiếu nại tố cỏo đỏp ứng yờu cầu xõy dựng Nhà nước phỏp

quyền ở Việt Nam

Keywords: Luật khiếu nại tố cỏo; Nhà nước phỏp quyền; Phỏp luật Việt Nam

Content

Mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

KNTC là quyền cơ bản của công dân Quyền KNTC là quyền tự vệ hợp pháp; là ph-ơng thức kiểm tra, phản hồi việc chấp hành chính sách pháp luật trong xã hội Quyền KNTC chỉ có thể trở thành hiện thực khi có một hệ thống pháp luật đầy đủ, hoàn chỉnh, pháp luật đ-ợc tôn trọng và Nhà n-ớc thực hiện quản lý xã hội bằng pháp luật

Từ năm 1945 đến nay, quyền khiếu nại, quyền tố cáo của công dân đã đ-ợc Hiến pháp ghi nhận, đ-ợc cụ thể hóa thành hệ thống các quy phạm pháp luật KNTC Đó là căn cứ pháp

lý cho bảo vệ quyền con ng-ời, quyền công dân, kiểm tra, giám sát xã hội, đấu tranh với hành

vi vi phạm pháp luật Pháp luật KNTC đã nhiều lần đ-ợc sửa đổi, bổ sung góp phần nâng cao hiệu quả giải quyết KNTC, giữ ổn định chính trị Tuy nhiên, tr-ớc tình hình về KNTC; tr-ớc yêu cầu của công cuộc đổi mới, yêu cầu bảo đảm quyền tự do, dân chủ của công dân thì nhiều

Xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền là tất yếu khách quan của thời kỳ quá độ XHCN ở n-ớc ta Đó là quá trình lâu dài với nhiều đòi hỏi khác nhau, tr-ớc hết phải có một hệ thống pháp luật đồng bộ, hoàn chỉnh; pháp luật phải là công cụ để quản lý xã hội; pháp chế phải

đ-ợc bảo đảm; quyền con ng-ời, quyền công dân phải đ-ợc tôn trọng và bảo vệ

Giải quyết KNTC phải tuân theo pháp luật; tôn trọng sự thật khách quan, bảo đảm tính công khai, công bằng; đề cao trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân

Từ thực trạng tình hình KNTC, giải quyết KNTC, pháp luật KNTC và đứng tr-ớc những yêu cầu của cải cách hành chính, hội nhập quốc tế, yêu cầu về bảo đảm quyền con ng-ời, quyền công dân đã và đang đặt ra nhu cầu phải nghiên cứu giải đáp những vấn đề vừa

có tính lý luận vừa có tính thực tiễn về pháp luật KNTC Do vậy, việc nghiên cứu “Ho¯n thiện pháp luật KNTC trong điều kiện xây dựng Nh¯ nước pháp quyền Việt Nam” l¯ đòi hài có tính khách quan, cấp thiết vừa có tính lý luận vừa có tính thực tiễn hiện nay

2 Tình hình nghiên cứu

Những vấn đề về pháp luật KNTC và xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền Việt Nam đuợc nhiều nhà nghiên cứu về khoa học pháp lý và các nhà hoạt động thực tiễn quan tâm Có thể chia các công trình thành các nhóm sau:

Nhóm thứ nhất: các công trình nghiên cứu liên quan đến xây dựng Nhà n-ớc pháp

quyền Việt Nam trên các vấn đề quan điểm, nguyên tắc; điều kiện, mô hình xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền ở n-ớc ta hiện nay Công trình về nhóm này đ-ợc thể hiện trong nhiều bài

viết trên tạp chí chuyên ng¯nh v¯ các t¯i liệu chuyên kh°o như: b¯i “T- t-ởng Hồ Chí Minh về nhà n-ớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa” GS.TS Hoàng Văn Hảo, Tạp chí Nhà n-ớc và pháp luật số 3/2004; “Xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật và tổ chức thực hịên pháp luật - Nhịệm vụ trọng tâm xây dựng nhà n-ớc pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân” PGS.TS Trần Ngọc Đường, Tạp chí Nh¯ nước v¯ pháp luật số 7/2004; “Xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân d-ới sự lãnh đạo của

Đảng” Tô Xuân Dân, Nguyễn Thanh Bình, Tạp chí Cộng s°n số 4 tháng 2/ 2004; “ Bàn về Nhà n-ớc pháp quyền và xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền ở n-ớc ta” PGS.TS Phạm Hồng Thái - Nguyễn Quốc Sửu, Tạp chí Qu°n lý nh¯ nước số 3/2005; cuốn “Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân” TS Trần Hậu Th¯nh, Nxb Chính trị, HN 2005

Nhóm thứ hai: các công trình nghiên cứu liên quan đến pháp luật KNTC và thi hành

pháp luật KNTC trên hai khía cạnh: thực hiện quyền KNTC và việc giải quyết KNTC của cơ

quan nh¯ nước có thẩm quyền: “Những yêu cầu đặt ra trong việc thực hịên các quy định của

pháp luật về KNTC “ Phạm Văn Khanh, Tạp chí Thanh tra số 9/1999 “Việc giải quyết khiếu nại của công dân trong hệ thống các cơ quan hành chính nhà n-ớc sau khi Toà án hành chính

đ-ợc thiết lập”, Đề t¯i NCKH năm 1996, Thanh tra Nh¯ nước năm; “Hoàn thiện cơ chế giải quyết khiếu kiện hành chính”, Đề t¯i NCKH năm 2004, Thanh tra Nh¯ nước; “Xây dựng quy trình nghiệp vụ giải quyết khiếu nại hành chính”, Đề tài NCKH năm 2004, Thanh tra Nhà

n-ớc

Một số tài liệu chuyên khảo, giáo trình phục vụ nghiên cứu v¯ gi°ng dạy: Cuốn: “Tìm hiểu Pháp lệnh KNTC của công dân” PGS TS Lê Bình Vọng, Nxb Pháp lý H¯ Nội 1991;

“Giải đáp Luật hành chính Việt Nam” của TS Phạm Hồng Thái v¯ TS Đinh Văn Mậu, Nxb

Tp Hồ Chí Minh 1996; “Giáo trình Lý luận chung về nhà n-ớc và pháp luật”, Khoa Luật Đại học Quốc gia H¯ Nội, Nxb Đại học Quốc gia, H¯ Nội 2005; “Tìm hiểu pháp luật về KNTC”

PGS.TS Phạm Hồng Thái (Chủ biên), Nxb

Các luận văn thạc sỹ, luận án tiến sỹ luật học liên quan: Luận văn cao học luật của

Phạm Văn Long” Hoàn thiện pháp luật KNTC ở n-ớc ta hiện nay”; của Lương Thanh Cường:

“Hoàn thiện pháp luật về KNTC ở n-ớc ta trong giai đoạn hiên nay” Luận án tiến sỹ luật học của Nguyễn Thế Thuấn: “Tăng c-ờng hiệu lực của pháp luật trong việc giải quyết KNTCcủa công dân Việt Nam hiện nay”; Luận án tiến sỹ luật học của Trần Văn Sơn: “ Tăng c-ờng pháp chế xã hội chủ nghĩa trong hoạt động giải quyết khiếu nai, tố cáo của các cơ quan hành chính nhà n-ớc hịên nay”

Mặc dù có nhiều công trình đã đề cập đến pháp luật về KNTC và vấn đề xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền Việt Nam, nh-ng các công trình đều nghiên cứu theo khuynh h-ớng là những đề tài riêng biệt Các công trình nghiên cứu về khiếu nại, tố cáo chủ yếu tiếp cận phân tích vấn đề thực tiễn thi hành pháp luật KNTC Các công trình nghiên cứu về Nhà n-ớc pháp quyền chủ yếu tiếp cận mô hình, tổ chức quyền lực nhà n-ớc, lý giải cho những yêu cầu về xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền trong điều kiện ở Việt Nam Cho đến nay ch-a có công trình nào ở cấp độ luận án tiến sỹ luật học nghiên cứu “Ho¯n thiện pháp luật KNTC trong điều kiện xây dựng Nh¯ nước pháp quyền Việt Nam “

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án

Mục đích: Làm sáng tỏ cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn của pháp luật KNTC từ đó đ-a ra

giải pháp, kiến nghị về hoàn thiện pháp luật KNTC góp phần bảo đảm quyền con ng-ời, quyền công dân thúc đẩy tiến trình xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam

Nhiệm vụ: Làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản của pháp luật KNTC và những yêu cầu

đặt ra của Nhà n-ớc pháp quyền đồi với pháp luật KNTC; làm rõ quá trình hình thành của pháp luật KNTC từ năm 1945 đến nay; đánh giá thực trạng pháp luật và thi hành pháp luật KNTC; phân tích những yêu cầu khách quan và đề xuất giải pháp kiến nghị hoàn thiện pháp luật KNTC đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền Việt Nam

4 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu của Luận án

Đối t-ợng nghiên cứu của Luận án là những vấn đề lý luận và thực trạng pháp luật KNTC và thực hiện pháp luật KNTC của các cơ quan hành chính nhà n-ớc gắn với mục tiêu xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền Việt Nam Luận án lấy việc phân tích các văn bản pháp luật KNTC là trọng tâm và xem xét trong mối liên hệ với một số văn bản pháp luật chuyên ngành

5 Cơ sở lý luận và ph-ơng pháp nghiên cứu

Luận án đ-ợc nghiên cứu dựa trên nguyên tắc, ph-ơng pháp luận của chủ nghĩa Lênin; quan điểm, t- t-ởng của Đảng và Hồ Chí Minh về Nhà n-ớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam; quan điểm cơ bản của Đảng và Nhà n-ớc ta về KNTC và giải quyết KNTC Các ph-ơng pháp cụ thể đ-ợc vận dụng là ph-ơng pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử và các ph-ơng pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hoá, khảo sát điều tra, tổng kết thực tiễn, so sánh

Mác-6 Những đóng góp mới của Luận án

Kế thừa những kết quả nghiên cứu của các công trình tr-ớc đây, Luận án có những

đóng góp mới sau đây:

Một là, Luận án giải đáp và bổ sung đ-ợc một số vấn đề lý luận khoa học về pháp luật

KNTC gắn với điều kiện xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền Việt Nam Đ-a ra những quan điểm mới có tính hệ thống về pháp luật KNTC; xác định các khái niệm, các chế định cơ bản và các

đặc tr-ng của pháp luật KNTC;

Hai là, Luận án đã xác định đ-ợc những yêu cầu về hoàn thiện pháp luật KNTC; các

tiêu chí đánh giá về mức độ hoàn thiện của pháp luật KNTC Đây là căn cứ có tính khoa học, tính thực tiễn bảo đảm cho việc hoàn thiện đạt kết quả

Ba là, từ việc phân tích cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn của pháp luật KNTC thực định và

tình hình KNTC, giải quyết KNTC hiện nay, Luận án đ-a ra những kết luận có giá trị khoa học và giá trị thực tiễn Pháp luật KNTC hình thành, phát triển gắn với hoàn thiện Hiến pháp; với tiến trình dân chủ hóa; với việc dịch chuyển thẩm quyền giải quyết khiếu nại từ cơ quan

hành chính sang Tòa Hành chính; với sự thay đổi thẩm quyền, trách nhiệm của các cơ quan thanh tra nhà n-ớc

Bốn là, Luận án đã phân tích đòi hỏi có tính khách quan và đề xuất các quan điểm,

giải pháp có tính khoa học, đậm nét thực tiễn về hoàn thiện các quy định của pháp luật KNTC góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả giải quyết KNTC bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của công dân trong tiến trình xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền Việt Nam Đề xuất việc hoàn thiện cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính đáp ứng yêu cầu lý luận và thực tiễn pháp luật Việt Nam

Năm là, Luận án góp phần bổ sung, phát triển lý luận khoa học về pháp luật khiếu nại,

tố cáo; có thể đ-ợc sử dụng làm tài liệu tham khảo, phục vụ nghiên cứu, đào tạo, bồi d-ỡng những kiến thức kiến thức pháp luật liên quan đến KNTC

7 ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của Luận án

Những kết quả nghiên cứu của Luận án góp phần bổ sung những vấn đề lý luận cơ bản

về hoàn thiện pháp luật khiếu nại, tố cáo trong hệ thống pháp luật và gắn với những yêu cầu của việc xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền của dân, do dân, vì dân ở n-ớc ta

Những đề xuất, kiến nghị về hoàn thiện pháp luật KNTC đ-ợc thực hiện sẽ góp phần giải quyết những v-ớng mắc về tiếp dân, giải quyết KNTC hiện nay Qua đó tạo nên hiệu ứng tích cực giữa Nhà n-ớc và pháp luật trong tiến trình xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền Việt Nam

8 Kết cấu của Luận án Ngoài Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, Luận án gồm

ba ch-ơng:Ch-ơng 1 Cơ sở lý luận về hoàn thiện pháp luật KNTC trong điều liện xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền Việt Nam Ch-ơng 2 Sự hình thành, phát triển và thực trạng pháp luật KNTC ở Việt Nam Ch-ơng 3 Những quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật KNTC

trong điều kiện xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền Vịệt Nam

Nội dung cơ bản của luận án

Ch-ơng 1

khiếu nại, tố cáo trong điều kiện

xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền Việt Nam

1.1 Khiếu nại, tố cáo và quyền khiếu nại, quyền tố cáo

1.1.1 Khái niệm về KNTC KNTC là những hiện t-ợng xã hội đ-ợc hiểu ở những góc độ khác nhau Luận án nghiên cứu các khái niệm và nhận dạng, phân loại các khái niệm

1.1.1.1 Khái niệm khiếu nại Khiếu nại theo nghĩa rộng, là việc cá nhân, cơ quan, tổ chức

yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định, hành vi khi có căn

cứ cho rằng quyết định, hành vi ấy xâm hại đến quyền, lợi ích của mình; theo nghĩa hẹp, là

việc cá nhân, cơ quan, tổ chức yêu cầu cơ quan nhà n-ớc có thẩm quyền xem xét lại quyết

định, hành vi trái pháp luật khi có căn cứ cho rằng quyết định, hành vi ấy xâm phạm đến

quyền, lợi ích hợp pháp của mình Khi này khiếu nại chỉ h-ớng vào phạm vi hoạt động của bộ máy nhà n-ớc Khiếu nại (nghĩa hẹp) đ-ợc chia thành hai dạng cơ bản: Khiếu nại hành chính -

Khiếu nại về quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính trái pháp luật của cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có thẩm quyền trong hoạt động của các cơ quan nhà n-ớc Khiếu nại t- pháp - Khiếu nại về quyết định trái pháp luật hoặc hành vi trái pháp luật trong hoạt động t- pháp Luận án nhận dạng và phân biệt khiếu nại với các tranh chấp hợp đồng và khuyến cáo về việc sử dụng khái niệm khiếu nại trong thực tiễn

1.1.1.2 Khái niệm tố cáo Tố cáo là việc công dân, cá nhân báo với cơ quan, tổ chức,

ng-ời có thẩm quyền về bất kì hành vi của cơ quan, tổ chức, cá nhân mà họ cho rằng hành vi

ấy vi phạm pháp luật hoặc vi phạm qui định của tổ chức, cộng đồng đã gây ra thiệt hại hoặc đe doạ gây thiệt hại đến lợi ích Nhà n-ớc, tổ chức, cộng đồng hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của

cá nhân, công dân Tố cáo đ-ợc nhận dạng gồm: Tố cáo hành chính là tố cáo về các hành vi vi

phạm pháp luật thuộc phạm vi quản lý của các cơ quan nhà n-ớc; hậu quả pháp lý mà ng-ời bị

tố cáo phải gánh chịu chỉ có thể là trách nhiệm hành chính hoặc trách nhiệm kỷ luật Tố cáo nội bộ là tố cáo về các hành vi vi phạm quy định của nội bộ các tổ chức; hậu quả đối với ng-ời

bị tố cáo chỉ có thể là xử lý kỷ luật theo quy định nội bộ tổ chức đó Tố cáo tội phạm là tố cáo

về các hành vi vi phạm pháp luật đ-ợc pháp luật hình sự quy định

1.1.2 Quyền khiếu nại, quyền tố cáo Quyền KNTC là quyền Hiến định, quyền cơ bản của

công dân Quyền KNTC là một khía cạnh của quyền con ng-ời, quyền công dân ở mức độ cao của nhận thức, của chính trị, xã hội Ghi nhận quyền KNTC là quyền cơ bản là việc Nhà n-ớc thừa nhận sự phản kháng theo pháp luật của công dân đối với việc làm trái pháp luật Quyền KNTC là quyền dân chủ trực tiếp, là quyền bảo vệ quyền của mỗi chủ thể Quyền khiếu nại và

quyền tố cáo là những quyền riêng biệt: khác nhau về đối t-ợng, mục đích, mối quan hệ giữa các bên có liên quan

1.2 Pháp luật KNTC

1.2.1 Khái niệm về pháp luật KNTC Pháp luật KNTC là hệ thống các quy phạm pháp luật

điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong KNTC và giải quyết KNTC, bao gồm hệ thống các quy định về quyền khiếu nại, quyền tố cáo; quyền, nghĩa vụ các bên trong KNTC; thẩm quyền, trách nhiệm và trình tự, thủ tục giải quyết KNTC

Pháp luật KNTC có các đặc điểm sau: Các quy phạm pháp luật hình thức giữ vai trò chủ đạo; phản ánh tính chất của nền dân chủ, tính chất của chế độ chính trị nhà n-ớc; là công

cụ, ph-ơng tiện đấu tranh, phòng chống các hành vi vi phạm pháp luật và tăng c-ờng pháp chế; pháp luật KNTC đ-ợc mở rộng hoàn thịên theo theo hệ thống các quy định về quyền, lợi ích của các chủ thể

1.2.2 Hệ thống các quy định của pháp luật KNTC Các quy định của pháp luật KNTC đ-ợc

quy định rải rác, bằng cách nhìn tổng thể, Luận án chia thành ba nhóm:

- Quy định về KNTC trong Hiến pháp 1992 bao gồm quy định về quyền khiếu nại, quyền tố cáo của công dân và trách nhịêm xem xét giải quyết của cơ quan Nhà n-ớc tại các

Điều 74, 97, 121

- Quy định về KNTC trong các văn bản pháp luật về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan nhà n-ớc gồm: Luật Tổ chức Quốc hội, Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội; Luật Tổ chức Chính phủ, các nghị định của Chính phủ quy định cụ thể về cơ cấu tổ chức

và nhiệm vụ, quyền hạn của các bộ, cơ quan ngang bộ; Luật tổ chức HĐND và UBND Luật

Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân, Luật Tổ chức Toà án nhân dân, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng Hình sự

- Quy định về KNTC trong hoạt động của các cơ quan hành chính nhà n-ớc Những quy định chung về KNTC và giải quyết KNTC, bao gồm Luật KNTC, Nghị định 136/2006/NĐ-CP và các văn bản h-ớng dẫn thi hành , thuộc phạm trù quy phạm pháp luật thủ tục Những quy định cụ thể về nội dung KNTC bao gồm các quy định đ-ợc ghi trong các văn bản pháp luật trên từng lĩnh vực cụ thể thuộc phạm trù quy phạm pháp luật nội dung Quyết

định, chỉ thị của Thủ t-ớng Chính phủ và Uỷ ban nhân nhân các cấp về KNTC Đây là các quy định cụ thể hoá các văn bản pháp luật của các cấp có thẩm quyền trong tổ chức, chỉ đạo công tác giải quyết KNTC

1.2.3 Nội dung cơ bản của pháp luật KNTC Luận án xác định những nội dung cơ bản pháp

luật KNTC bao gồm các chế định về: Chủ thể quyền khiếu nại, quyền tố cáo; Đối t-ợng của quyền khiếu nại, quyền tố cáo; Quyền, nghĩa vụ của ng-ời KNTC và ng-ời bị KNTC; Thẩm quyền, trách nhiệm của các cơ quan nhà n-ớc trong giải quyết KNTC; Thủ tục giải quyết KNTC; Giám sát thi hành pháp luật KNTC Pháp luật KNTC bao gồm các QPPL nội dung

đ-ợc tìm thấy trong các văn bản của luật chuyên ngành; các QPPL hình thức chủ yếu trong văn bản Luật Khiếu nại, tố cáo

1.3 Những yêu cầu đặt ra đối với pháp luật KNTC trong điều kiện xây dnựg Nhà n-ớc pháp quyền ở n-ớc ta hiện nay

1.3.1 Quan điểm của Đảng và Nhà n-ớc ta về xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền ở Việt Nam Trên cơ sở phân tích các quan điểm khác nhau, Luận án đ-a ra các nguyên tắc cơ bản

để xác định Nhà n-ớc pháp quyền, bao gồm: Nhà n-ớc tuyên bố ở đó pháp luật là tối cao; quyền lực thuộc về nhân dân; hệ thống pháp luật đồng bộ, hoàn chỉnh; phân công, phối hợp việc thực hiện giữa các quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền t- pháp trong thực hiện quyền lực nhà n-ớc; tôn trọng, bảo vệ quyền công dân, quyền con ng-ời

Đảng và Nhà n-ớc ta xác định Nhà n-ớc pháp quyền là giá trị chung của nhân loại về

tổ chức quyền lực nhà n-ớc vì sự phát triển tự do của con ng-ời, phù hợp với mục tiêu xây

dựng xã hội công bằng, dân chủ, văn minh ở Việt Nam: Thứ nhất là, xác định mục tiêu, nhiệm

vụ xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền với bản chất chính trị là Nhà n-ớc của nhân dân, do nhân

dân, vì nhân dân Thứ hai, Nhà n-ớc quản lý xã hội bằng pháp luật, không ngừng tăng c-ờng pháp chế xã hội chủ nghĩa Thứ ba, Nhà n-ớc bảo đảm và không ngừng phát huy quyền làm

chủ về mọi mặt của nhân dân Nhà n-ớc tôn trọng và h-ớng đến sự phát triển tự do, toàn diện của con ng-ời, bảo đảm thực tế các quyền con ng-ời, các quyền, lợi ích cơ bản của công dân,

nghiêm trị mọi hành vi xâm phạm lợi ích của Tổ quốc và nhân dân Thứ t-, Nhà n-ớc đ-ợc tổ

chức theo nguyên tắc quyền lực Nhà n-ớc là thống nhất, có phân công và phối hợp giữa các cơ

quan Nhà n-ớc trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và t- pháp Thứ năm, Nhà

n-ớc với hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất thể hiện ý chí, nguyện vọng của nhân dân,

phù hợp với những điều kiện có tính khách quan của đời sống xã hội Thứ sáu, khẳng định vai

trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với Nhà n-ớc và xã hội

1.3.2 Những yêu cầu đặt ra đối với pháp luật KNTC Tiến trình xây dựng Nhà n-ớc pháp

quyền đặt ra những yêu cầu đối với hệ thống pháp luật nói chung và pháp luật KNTC nói

riêng, các yêu cầu đ-ợc thể hiện: Yêu cầu 1 Pháp luật KNTC phải là công cụ, ph-ơng thức để

nhân dân thực hiện quyền dân chủ, quyền kiểm soát bộ máy nhà n-ớc Xuất phát từ bản chất

chính trị của Nhà n-ớc pháp quyền Việt Nam là Nhà n-ớc của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, pháp luật KNTC phải là pháp luật về thực hiện quyền dân chủ, tạo ra cơ chế tiếp nhận và phản hồi thông tin về hoạt động của các cơ quan Nhà n-ớc, đấu tranh, phòng ngừa các hành vi

vi phạm pháp luật góp phần quan trọng vào quá trình kiểm soát bộ máy Nhà n-ớc Yêu cầu 2

Các quy định của pháp luật KNTC phải đạt đ-ợc tính thống nhất, chuẩn mực, góp phần nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật trong các cơ quan nhà n-ớc và trong xã hội Pháp luật KNTC phải là quy tắc pháp lý chuẩn mực đ-ợc sử dụng mỗi khi các chủ thể cần bảo vệ quyền, lợi ích của mình và của xã hội Pháp luật KNTC chỉ có thể là quy tắc để điều chỉnh quan hệ xã hội có liên quan khi nó phản ánh đ-ợc thực tiễn về KNTC và giải quyết KNTC, phản ánh đ-ợc yêu

cầu có tính khách quan trong quyết định của các cơ quan có thẩm quyền Yêu cầu 3 Về tính

hệ thống, đồng bộ đối với pháp luật KNTC Yêu cầu 4 Pháp luật KNTC phải là công cụ,

ph-ơng thức bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân Nhà n-ớc pháp quyền tạo ra khả năng cho xã hội, công dân kiểm soát Nhà n-ớc bằng pháp luật; hình thành cơ chế tự vệ hợp pháp bằng các công cụ pháp lý đẩy đủ Từ đó, pháp luật KNTC phải thực hiện đ-ợc vai trò là công cụ bảo vệ các quyền, lợi ích của công dân trên tất cả các lĩnh vực của đòi sống xã hội Khi các quyền cơ bản, quyền con ng-ời đ-ợc quy định đến đâu thì các chế định của pháp luật KNTC phải đi theo bảo vệ đến đó

1.4 Những tiêu chí đánh giá sự hoàn thiện của pháp luật KNTC

1.4.1 Về tính toàn diện, đầy đủ của pháp luật KNTC Thể hiện ở cơ cấu, nội dung của các

chế định pháp luật đ-ợc đề cập; sự thống nhất của các quy phạm pháp luật trong hệ thống các quy định về KNTC, bao quát đ-ợc, điều chỉnh đ-ợc hầu hết các KNTC

1.4.2 Về tính đồng bộ, thống nhất của pháp luật KNTC Tr-ớc hết là, sự đồng bộ, thống

nhất giữa pháp luật KNTC với các bộ phận khác trong toàn bộ hệ thống pháp luật Sự đồng

bộ, thống nhất giữa các quy định của pháp luật trong các văn bản pháp luật khác với văn bản

pháp luật chủ đạo là Luật KNTC Thứ hai là, sự đồng bộ, thống nhất ngay trong nội tại từng

các chế định và giữa các chế định của pháp luật KNTC Mỗi chế định pháp luật về quyền, về thẩm quyền, về trình tự, thủ tục, về giám sát, kiểm tra cần phải đạt đ-ợc sự thống nhất, đồng

bộ chung trên nền của Hiến pháp và Luật KNTC Thứ ba là, sự đồng bộ, thống nhất thể hiện

qua trật tự pháp lý xác định trong hệ thống các văn bản pháp luật về KNTC

1.4.3 Về tính phù hợp, khả thi của pháp luật KNTC Mức độ chung, pháp luật KNTC phải

phù hợp với điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội, xu h-ớng vận động của quá trình dân chủ hoá hiện nay Các quy phạm pháp luật KNTC phản ánh đúng, đủ các quan hệ xã hội liên quan

Mức độ cụ thể, các quy định phải đ-ợc thực hiện một cách thuận lợi; phù hợp với trình độ, năng lực, điều kiện kinh tế, xã hội cụ thể; phù hợp với trình độ dân trí

1.4.4 Về tính ổn định và minh bạch Tính ổn định của pháp luật KNTC là các quy phạm đủ tầm khái quát, giúp cho con ng-ời có thể định h-ớng, dự báo đ-ợc hành vi Tính minh bạch

của pháp luật KNTC là sự tuyên ngôn rõ ràng về quyền, nghĩa vụ các chủ thể và tạo ra cơ hội giám sát việc thực thi pháp luật

1.4.5 Về yếu tố kỹ thuật pháp lý Thứ nhất là, xác định một quy trình chuẩn mực, tối -u là

cơ sở cho quá trình xây dựng pháp luật Thứ hai là, lựa chọn cơ cấu thể hiện quy phạm và khẳ năng sử dụng đúng, chính xác quy phạm pháp luật để điều chỉnh quan hệ xã hội Thứ ba là,

khẳ năng trình bày hệ thống các quy phạm và việc diễn đạt ngôn ngữ trong từng quy phạm pháp luật Nội dung này đòi hỏi việc thiết kế lôgic của hệ thống và tính rõ ràng, cụ thể của từng văn bản pháp luật trong hệ thống Diễn đạt rõ ràng, dễ hiểu và đơn nghĩa là những yêu

cầu có tính nguyên tắc trong kỹ thuật pháp lý Thứ t- là, bảo đảm tính cụ thể, giảm tối đa việc diễn đạt qua yếu tố trung gian hoặc quan nhiều văn bản h-ớng dẫn Thứ năm là, bảo đảm tính

ổn định và có đ-ợc hệ thống các khái niệm rõ ràng, chính xác

Kết luận ch-ơng 1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về pháp luật KNTC trong điều kiện xây dựng

Nhà n-ớc pháp quyền Việt Nam, Luận án đã đ-a ra các khái niệm khiếu nại, khái niệm tố cáo, phân tích về quyền KNTC; khái niệm, đặc điểm, nội dung của pháp luật KNTC; những yêu cầu và tiêu chí đánh giá sự hoàn thiện của pháp luật KNTC

Ch-ơng 2

Sự hình thành, phát triển và

thực trạng của pháp luật KNTC việt nam

2.1 Sự hình thành, phát triển của pháp luật KNTC

2.1.1 T- t-ởng về khiếu kiện và giải quyết khiếu kiện của dân trong một số triều đại phong kiến Các vị vua anh minh, và triều đình thịnh v-ợng luôn coi việc an dân, giải quyết

an khuất của dân nh- một công việc của triều chính; Nhà n-ớc phong kiến cũng đã cụ thể việc khiếu kiện của dân bằng các qui định đơn giản, hiệu quả, dễ áp dụng và cũng quy định về

chức trách, nhịêm vụ của cơ quan trong giải quyết khiếu kiện của dân

2.1.2 Sự hình thành, phát triển của pháp luật KNTC từ năm 1945 đến nay đ-ợc chia

thành các giai đoạn: Từ 1945 - 1980 (có Hiến pháp 1946 và Sắc lệnh 64/SL ); từ 1980-1992 (có Hiến pháp 1980 và Pháp lệnh năm 1981, Pháp lệnh Thanh tra 1990, Pháp lệnh 1991); từ 1992-nay (có Hiến pháp 1992 và Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các VAHC 1996, Luật KNTC

1998 và sửa đổi, bổ sung 2004, 2005)

2.1.2.1 Sự hình thành và phát triển của pháp luật KNTC từ năm 1945 đến năm 1980 Pháp lụât KNTC từ năm 1945 đến năm 1959, Luận án có nhận xét: Quy định về KNTC

xuất hiện rất sớm, và h-ớng vào xử lý, chống phiền hà, nhũng nhiễu dân; các quy định của pháp luật KNTC gắn liền với thành lập thanh tra từ Trung -ơng đến địa ph-ơng Quyền KNTC ch-a đ-ợc quy định riêng, nh-ng Hiến pháp 1946 đã đặt cơ sở hình thành các t- t-ởng về pháp luật KNTC của Nhà n-ớc ta sau này

Pháp luật KNTC từ năm 1959 đến năm 1980 Hiến pháp 1959 ghi nhận KNTC là quyền cơ

bản của công dân, nhiều văn bản đ-ợc ban hành bảo đảm quyền KNTC; cùng với việc củng cố các cơ quan thanh tra, các quy định về trình tự thủ tục, xét giải quyết KNTC cũng đ-ợc ban hành;

2.1.2.2 Sự hình thành phát triển của pháp luật KNTC từ năm 1980 đến năm 1992 Pháp

lệnh 1981 quy định tập trung vào việc phải làm của các cơ quan nhà n-ớc, ch-a chế định hóa quy định của Hiến pháp thành các quyền, nghĩa vụ cụ thể của công dân; ch-a phân biệt thủ tục giải quyết khiếu nại và tố cáo; quy định về thẩm quyền Sau khi Pháp lệnh 1991 đ-ợc ban hành đã quy định riêng khiếu nại và tố cáo trên tất cả các chế định; quy định chung về xác

định thẩm quyền giải quyết KNTC; quy định chặt chẽ về thẩm quyền và thủ tục giải quyết; Thanh tra là một cấp có thẩm quyền giải quyết; giải quyết khiếu nại có tính thứ bậc: giải quyết lần đầu, lần hai và lần cuối cùng; Thanh tra nhà n-ớc có quyền kháng nghị trong giải quyết khiếu nại

2.1.2.3 Sự hình thành và phát triển pháp luật KNTC từ năm 1992 đến nay Trên cơ sở

Hiến pháp 1992 nhiều văn bản pháp luật về KNTC đã đ-ợc ban hành Trong đó Luật KNTC

và Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các VAHC đóng vai trò chủ đạo với nhiều điểm mới Lần đầu tiên các thuật ngữ về pháp luật KNTC đ-ợc giải thích; quy định chi tiết về quyền, nghĩa vụ của các chủ thể; quy định về thẩm quyền, trách nhiệm giải quyết tập trung vào thủ tr-ởng các cơ

khai, đồi thoại đựơc quy định và giải quyết tại toà án đ-ợc mở rộng cùng với quy định luật s- trong giải quyết khiếu nại tại có quan nhà n-ớc

Nhận xét chung về sự hình thành pháp triển của pháp lụât KNTC ở Việt Nam

Một là, Pháp luật KNTC hình thành gắn liền với quá trình hoàn thiện các chế định cơ bản về quyền con ng-ời, quyền cơ bản của công dân trên cơ sở quy định của các Hiến pháp Hai là, Pháp luật KNTC phát triển gắn liền với quá trình phát triển, mở rộng dân chủ Ba là, pháp luật

KNTC hình thành, phát triển với xu h-ớng dịch chuyển dần việc giải quyết khiếu nại từ cơ

quan hành chính nhà n-ớc sang cơ quan toà án Bốn là, Pháp luật KNTC hình thành, phát triển

gắn liền với tổ chức, hoạt động của Hệ thống các cơ quan Thanh tra nhà n-ớc

2.2 Thực trạng pháp luật KNTC và thi hành pháp luật KNTC ở Việt nam hiện nay 2.2.1 Thực trạng của pháp luật KNTC Trên cơ sở phân tích các quy định của pháp luật

KNTC với vai trò chủ đạo của Luật KNTC và các văn bản pháp luật có liên quan, Luận án

đánh giá -u điểm và hạn chế của pháp lụât KNTC hiện nay

2.2.1.1 Những -u điểm của pháp luật KNTC Pháp luật KNTC đã thể hiện đ-ợc vai trò là

một công cụ pháp lý để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân và bảo đảm thực thi pháp luật trong quản lý nhà n-ớc; các quy định của đã từng b-ớc đ-ợc pháp điển hoá Nhiều quy

định đã bảo đảm dân chủ hơn; tích cực hóa biện pháp bảo đảm quyền KNTC và giám sát thi hành pháp luật KNTC, đáp ứng yêu cầu của quá trình hội nhập

2 2.1.2 Những hạn chế của pháp luật KNTC Pháp luật KNTC ch-a bao quát đ-ợc t-

t-ởng về xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền; thiếu tính hệ thống, đồng bộ; phạm vi điều chỉnh của pháp luật KNTC còn hẹp; về thẩm quyền, trách nhiệm giải quyết khiếu nại còn ch-a phù hợp, khả thi; các quy định về việc tổ chức công tác tiếp công dân đến KNTC còn bất cập; quy

định về các biện pháp bảo đảm thi hành pháp luật KNTC không khả thi

2.2.2 Thực trạng việc thi hành pháp luật KNTC hiện nay

2.2.2.1 Tình hình KNTC Trên cơ sở phân tích tình hình KNTC từ năm 1998 đến nay với

các dữ liệu và dẫn chứng cụ thể cho thấy tình hình KNTC còn diễn biến rất phức tạp, trên diện rộng, số l-ợt ng-ời khiếu kiện và số vụ việc khiếu kiện v-ợt cấp gia tăng, áp lực về KNTC lên một số cơ quan trung -ơng và các tỉnh; thành phần khiếu kiện và việc tổ chức, liên kết của các

đoàn khiếu kiện, các đoàn khiếu kiện đông ng-ời th-ờng chọn những thời điểm nhạy cảm, các

vụ việc KNTC tập trung chủ yếu vào lĩnh vực quản lý, sử dụng đất đai, nhà cửa, các tố cáo liên quan đến vi phạm pháp luật trong hoạt động của bộ máy nhà n-ớc Khiếu kiện về bị bắt oan