- Các quyền tự do dân chủ của công dân như quyền lập hội, quyền tự do xuất bản, quyền tự do ngôn luận, quyền biểu tình là những quyền con người và công d[r]
Trang 1HIẾN PHÁP VIỆT NAM NĂM 2013
VÀ VẤN ĐỀ KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC
GS.TS Thái Vĩnh Thắng
Trường Đại học Luật Hà Nội
Hiến pháp Việt Nam năm 2013 tại Khoản 3 Điều 2 đã quy định: “Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp” Tuy nhiên, trong thực tiễn cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước còn lỏng lẻo, việc lạm dụng quyền lực và vi phạm pháp luật còn khá phổ biến Bài viết sau đây sẽ đề cập đến thực trạng lạm dụng quyền lực và vi phạm pháp luật, chỉ ra các nguyên nhân và đề xuất các giải pháp nhằm khắc phục tình trạng này, thực hiện tốt việc kiểm soát quyền lực nhà nước
1 Thực trạng vi phạm pháp luật vì lạm dụng quyền lực nhà nước, quyền lực chính trị ở Việt Nam hiện nay
Trong những năm gần đây việc lạm dụng quyền lực nhà nước, vi phạm pháp luật, đặc biệt là lợi ích nhóm quấy đảo xã hội Cụm từ “lợi ích nhóm” được nói đến, nhắc đến ngày càng nhiều hơn, không những trong các văn kiện của Đảng mà còn được nói đến, nhắc đến trong các bài viết, các công trình nghiên cứu liên quan đến quyền lực nhà nước và sự lạm dụng quyền lực nhà nước, quyền lực chính trị Hàm nghĩa của cụm từ “lợi ích nhóm” được hiểu là một nhóm người nào đó lấy lợi ích nhóm của mình làm trung tâm, làm mục tiêu, xa rời lợi ích chung của đất nước, của xã hội Lợi ích nhóm khi được đặt lên hàng đầu là biểu hiện của chủ nghĩa ích kỷ, chỉ biết đến mình, không đoái hoài đến lợi ích của người khác và bất chấp lợi ích của đất nước, quốc gia, dân tộc Do sơ hở của pháp luật và bộ máy kiểm soát quyền lực chính trị, quyền lực nhà nước, một bộ phận không nhỏ cán bộ, công chức, viên chức nhà nước đã thao túng quyền lực, lạm dụng quyền lực vì lợi ích cá nhân và lợi ích nhóm đã làm khuynh đảo quyền lực nhà nước và làm thiệt hại và thất thoát lớn cho tài sản quốc gia, hủy hại môi trường làm cho nhân dân oán giận, mất lòng tin vào bộ máy công quyền
Những vụ án tham nhũng trong thời gian vừa qua từ Vinashin, Vinalines, đến Oceanbank, Công ty xây lắp dầu khí, Đường dây đánh bạc nghìn tỷ sử dụng công nghệ cao,
vụ án AVG, vụ án Vũ Nhôm (Phan Văn Anh Vũ), thảm họa môi trường Miền Trung do công
ty luyện thép Formosa gây ra cho thấy quyền lực nhà nước đang bị lạm dụng, kiểm soát quyền lực nhà nước lỏng lẻo và lợi ích nhóm hoành hành Điều đáng lưu ý là trong thời gian vừa qua với quyết tâm chính trị cao của Ban chấp hành trung ương Đảng, Bộ chính trị và Chính phủ đặc biệt là Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng và Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc, nhiều quan chức cấp cao của Đảng và nhà nước lần lượt bị khởi tố và chịu trách nhiệm trước pháp luật Điển hình là các quan chức như Đinh La Thăng, nguyên Ủy viên Bộ chính trị, Bí thư thành ủy thành phố Hồ Chí Minh, khi làm Giám đốc Tổng công ty dầu khí Việt Nam đã làm thất thoát hàng trăm tỷ đồng của Nhà nước, cựu trung tướng Phan Văn Vĩnh, Thiếu tướng Nguyễn Thanh Hóa, nguyên cục trưởng cục phòng chống tội phạm đã bảo kê cho đường đây đánh bạc qua mạng Internet với quy mô hàng nghìn tỷ đồng, Vũ Nhôm (tức Phan Văn Anh Vũ) đã lợi dụng chức vụ sĩ quan tình báo và lợi ích vật chất để làm khuynh đảo bộ máy chính quyền địa phương một thành phố lớn trực thuộc trung ương, sử dụng hàng nghìn m2 đất công làm công cụ làm giàu cho bản thân và gia đình Trần Văn Minh, Văn Hữu Chiến nguyên là các cựu Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẳng lại là những kẻ lợi dụng chức
vụ, quyền hạn của mình để vi phạm pháp luật, tiếp tay cho tham nhũng, coi lợi ích nhóm hơn lợi ích của cộng đồng, của quốc gia Trịnh Xuân Thanh, nguyên Phó Chủ tịch tỉnh Hậu Giang, trong thời kỳ làm Giám đốc công ty xây lắp dầu khí đã vi phạm pháp luật, làm thất
Trang 2thoát tài sản của nhà nước hàng trăm tỷ đồng Hà Văn Thắm, cựu Chủ tịch Hội đồng quản trị Oceanbank trong giai đoạn 2010-2014 đã chỉ đạo các chi nhánh, phòng giao dịch Oceanbank thực hiện việc chi lãi ngoài, ngân hàng đã chi trái quy định hơn 1500 tỷ đồng, gây thiệt hại, làm ảnh hưởng xấu đến an ninh tiền tệ31 Trong vụ việc AVG, Công ty dịch vụ viễn thông Mobile Phone đã mua 95% cổ phần của Công ty nghe nhìn toàn cầu An viên (AVG) với một
số tiền khủng đã làm thất thoát hơn 7000 tỷ đồng vì thực chất giá trị của công ty tư nhân này chỉ có khoảng mấy trăm tỷ đồng.32
Bên cạnh các vụ án tham nhũng mà số tiền lên đến hàng nghìn tỷ đồng, việc thao túng và lạm dụng quyền lực còn dẫn đến việc ưu ái đưa con cháu, người nhà các quan chức lãnh đạo vào giữ các chức vụ quan trọng trong bộ máy nhà nước như các trường hợp Nguyễn Xuân Anh, Lê Phước Hoài Bảo, Huỳnh Thanh Phong, Vũ Quang Hải
Việc không kiểm soát được quyền lực cũng dẫn đến hiện tượng quan chức hóa bộ máy các cơ quan chuyên môn mà lẽ ra lực lượng chủ yếu của các cơ quan này là công chức chuyên môn như Sở lao động, thương binh- xã hội của Hải Dương có 46 cán bộ thì có đến 44 cán bộ là lãnh đạo từ cấp phòng trở lên
Việc buông lỏng kiểm soát quyền lực cũng dẫn đến hiện tượng người có chức vụ quyền hạn ký kết các dự án lớn đã bỏ qua các khâu thẩm tra cần thiết về tư cách chủ thể đầu
tư, về các điều kiện cần thiết của dự án nên Công ty FORMOSA là công ty đã có nhiều tai tiếng về gây ô nhiễm môi trường ở những nơi mà công ty này thực hiện các dự án của mình nhưng vẫn được Việt Nam ký kết xây dựng trung tâm luyện thép tại Vũng Áng, Hà Tĩnh gây nên thảm họa môi trường biển bốn tỉnh Miền Trung trong thời gian vừa qua và hiện nay vẫn
có dư luận tiếp tục gây ô nhiểm
Sẽ là thiếu sót nếu không nói đến vấn đề lạm dụng quyền lực trong quản lý đất đai
Do đất đai thuộc sở hữu nhà nước, người dân chỉ có quyền sử dụng nên trong thời gian vừa qua tham nhũng trong lĩnh vực quản lý đất đai cũng gia tăng cùng với sự phát triển của đô thị
và công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Trên 70% khiếu kiện của công dân liên quan đến lĩnh vực đất đai Sau sự kiện Đồng Tâm ở Hà Nội là Dự án Thủ Thiêm của thành phố HCM là những ví dụ điển hình về những bất cập hiện nay trong quản lý đất đai, nhiều dự án xen lẫn với lợi ích quốc gia, cộng đồng là lợi ích tập đoàn, lợi ích nhóm, đôi khi lợi ích nhóm rất lớn nhưng nấp sau mặt nạ lợi ích quốc gia, cộng đồng nên khó nhận biết
Về kiểm soát quyền lực tư pháp, những vụ án oan sai như các vụ án Nguyễn Thanh Chấn, Huỳnh Văn Nén, vụ án bà Ba Sương, vụ án thiếu tướng Trần Văn Thanh, vụ án đất đai
Đồ Sơn cho thấy quyền lực tư pháp trên thực tế chưa hoàn toàn độc lập mà còn bị các nhánh quyền lực khác chi phối Để phá án nhiều cơ quan công an còn dùng các biện pháp bức cung, nhục hình dẫn đến một số bị can bị buộc phải nhận các tội phạm mà họ không thực hiện Các
cơ quan kiểm sát và tòa án do tin tưởng vào kết quả điều tra của cơ quan công an nên nhiều khi nghiên cứu hồ sơ không kĩ lưỡng và xét xử thiếu sự tranh luận công khai, dẫn đến nhiều
vụ án đã xét xử nhiều người không đúng người, đúng tội Do đó đã có nhiều hiện tượng oan sai đã xảy ra trong thời gian vừa qua Để khắc phục các hiện tượng nói trên Hiến pháp 2013
và Luật tổ chức tòa án năm 2014 đã bổ sung thêm các quy định về chức năng bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, đảm bảo nguyên tắc tranh tụng trong hoạt động xét xử, đảm bảo quyền bào chữa không những cho các bị cáo mà còn đảm bảo cho các bị can từ giai đoạn khởi tố vụ án Hệ thống tòa án được thành lập thêm một cấp là Tòa án cấp cao, chuyên xét
xử phúc thẩm các bản án của tòa án tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương bị kháng nghị, kháng cáo và xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm các bản án của tòa án tỉnh, huyện đã có hiệu lực pháp luật nhưng được phát hiện có sự oan sai
31 VietnamExpress thứ 5 ngày 19/4/2018
Trang 32 Tìm hiểu các nguyên nhân lạm dụng quyền lực và vi phạm pháp luật
Tình hình tham nhũng và lạm dụng quyền lực đã trình bày trên đây do nhiều nguyên nhân khác nhau tạo ra, chúng tôi xin phân tích và chỉ ra một số nguyên nhân chủ yếu sau đây:
2.1 Thiếu thiết chế chuyên trách có tư cách độc lập giám sát quyền lực
Nguyên tắc cơ bản và cần thiết nhất cho việc giám sát quyền lực có hiệu quả là cơ quan giám sát phải chuyên trách và độc lập với cơ quan bị giám sát Đây là lý do lý giải vì sao nhà nước phong kiến thành lập ra Đô sát viện hoặc Ngự sử đài để đàn hạch các quan lại,
và Trưởng đô ngự sử mặc dù là chức quan thấp hơn Tể tướng nhưng báo cáo hoạt động của mình trực tiếp lên Vua mà không phụ thuộc vào Tể tướng Trong nhà nước tư sản, việc thành lập ra Thanh tra quốc hội (Ombudsman) để thực hiện chức năng giám sát cũng theo nguyên tắc là cơ quan này độc lập với hệ thống cơ quan hành pháp Ở nước ta, trước năm 2001 (trước khi sửa đổi Hiến pháp 1992) bên cạnh chức năng công tố, Viện kiểm sát nhân dân còn
có chức năng giám sát chung, giám sát việc chấp hành pháp luật của các bộ, cơ quan ngang
bộ, các lực lượng vũ trang, các tổ chức chính trị- xã hội và mọi công dân Sự giám sát này hoàn toàn độc lập với hệ thống cơ quan hành pháp nên việc giám sát quyền lực nhà nước có hiệu quả cao hơn rất nhiều so với sự giám sát của cơ quan thanh tra hiện nay Tuy nhiên, trong giai đoạn mới xây dựng nền kinh tế thị trường, việc nghe thông tin một chiều từ phía các doanh nghiệp và thiếu sự phân tích sâu sắc, chúng ta đã bỏ chức năng giám sát chung của Viện kiểm sát nhân dân, chỉ giữ lại chức năng công tố và giám sát hoạt động tư pháp Việc hủy bỏ chức năng giám sát chung của Viện kiểm sát nhân dân nhưng lại không thành lập cơ quan giám sát độc lập để thay thế đã tạo ra lỗ hỏng lớn trong việc kiểm soát quyền lực Các
cơ quan thanh tra ở Việt Nam, tùy theo từng cấp, thanh tra chính phủ làm việc theo sự chỉ đạo của Thủ tướng, thanh tra bộ theo sự chỉ đạo của Bộ trưởng, thanh tra tỉnh theo sự chỉ đạo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh, thanh tra huyện theo sự chỉ đạo của Chủ tịch UBND huyện Trong bối cảnh như vậy, quyền lực của thanh tra khá hạn chế, không đáp ứng được nhu cầu chống tham nhũng trong bộ máy nhà nước hiện nay
2.2 Thiếu Luật về tổ chức và hoạt động của Đảng
Đảng là lực lượng lãnh đạo nhà nước, lãnh đạo xã hội một cách toàn diện nhưng
thiếu luật tổ chức và hoạt động của Đảng, nên trách nhiệm của Đảng không rõ ràng, khó xác định trách nhiệm của Đảng, ranh giới trách nhiệm của Đảng và của chính quyền nhà nước khi xảy ra các hiện tượng tham nhũng, lạm dụng quyền lực hoặc sự trì trệ trong hoạt động của cả hệ thống chính trị Ví dụ, trong hoạt động xây dựng luật, phần lớn các dự luật được
Bộ chính trị, Ban bí thư hoặc Ban chấp hành trung ương Đảng cho ý kiến tuy nhiên chưa có luật quy định về vấn đề này như Đảng cho ý kiến về tinh thần của luật, về các nguyên tắc chủ yếu của luật hay cho ý kiến về các vấn đề cụ thể, thời gian cho ý kiến là bao lâu để đảm bảo
tiến độ thời gian cho hoạt động lập pháp
2.3 Việc tuyển chọn và sử dụng cán bộ, công chức, viên chức còn nhiều khiếm khuyết và bất cập
Trong thời gian vừa qua việc tuyển chọn và sử dụng cán bộ, công chức, viên chức còn có nhiều biểu hiện lệch lạc Trong dân gian người ta thường nói: “Nhất hậu duệ, nhì tiền tệ, ba quan hệ, bốn trí tuệ” Hiện tượng về mặt hình thức thì đúng quy trình nhưng con
em những người có chức, có quyền mặc dù không đủ trình độ nhưng được bố trí vào các chức vụ cao trong bộ máy nhà nước như Nguyễn Xuân Anh (Bí thư thành ủy thành phố Đà Nẵng là con ruột của ông Nguyễn Văn Chi, Chủ nhiệm ban kiểm tra trung ương đảng), Vũ Quang Hải (con trai Bộ trưởng bộ công thương Vũ Huy Hoàng) khi mới 28 tuổi đã được bổ nhiệm Phó tổng giám đốc Sabeco – công ty cổ phần bia- rượu, nước giải khát Sài Gòn và được bổ nhiệm hàm Phó vụ trưởng tại Bộ công thương) Lê Phước Hoài Bảo con trai của
Trang 4cựu bí thư tỉnh ủy Quảng Nam Lê Phước Thanh được bổ nhiệm làm Giám đốc Sở kế hoạch
và đầu tư khi mới 30 tuổi Lê Phước Hoài Bảo đã bị khai trừ ra khỏi Đảng vì không trung thực trong kê khai quá trình công tác Huỳnh Thanh Phong con trai Bí thư tỉnh ủy Hậu Giang Huỳnh Minh Chắc cũng có đường quan lộ thần tốc, được bổ nhiệm làm Giám đốc
Sở Công thương Hậu Giang lúc 33 tuổi Chỉ trong vòng 7 năm từ nhân viên ngân hàng Huỳnh Thanh Phong đã trở thành Giám đốc sở Ở nhiều địa phương có huyện ba anh em ruột đều ở trong ban chấp hành huyện ủy, có tỉnh nhiều anh em trong một gia đình đều làm cán bộ lãnh đạo Nguyên nhân của hiện tượng này là việc Bí thư tỉnh ủy hay Chủ tịch ủy ban nhân dân tỉnh đều là người của địa phương nên trong nhiều trường hợp nếu không bổ nhiệm người nhà là anh, em ruột thịt của mình thì cũng bổ nhiệm người đồng hương cùng huyện, cùng xã để tạo ê-kíp (equipe) làm việc mà họ tin tưởng Đây là điều mà pháp luật phong kiến cấm kị Bộ luật Gia Long và bộ luật Hồng Đức đều có quy định về quy chế quan chức, theo đó quan lại không được bổ nhiệm làm quan tại quê hương bản quán của mình, không được mua nhà, tậu vườn, lấy vợ ở nơi trị nhậm, không được bổ nhiệm vợ, con, người nhà làm cấp dưới của mình Còn phổ biến hiện tượng chạy chức, chạy quyền, chạy bằng cấp, chạy dự án, chạy án, chạy tuổi do đạo đức công vụ chưa được đề cao, luật pháp được xây dựng rất nhiều tuy nhiên lại thiếu Luật về đạo đức công vụ, đạo đức cán bộ, công chức, viên chức chưa được quan tâm đúng mức Nhiều cán bộ lãnh đạo thiếu gương mẫu trong lối sống để làm gương cho cán bộ, công chức cấp dưới
2.4 Quyền lực tư pháp chưa được tổ chức một cách khoa học và hợp lý đảm bảo
sự độc lập trong xét xử của thẩm phán và hội thẩm nhân dân
Thẩm phán và hội thẩm nhân dân là những người cầm cán cân công lý vì vậy họ là những công chức đặc biệt, khác với công chức hành chính Ở các nước châu Âu, châu Mỹ thông thường thẩm phán được bổ nhiệm suốt đời và họ không thể bị điều động từ nơi này sang nơi khác nếu họ không đồng ý Ngược lại, ở Việt Nam thẩm phán có thể bị điều động từ tỉnh này sang tỉnh khác, từ huyện này sang huyện khác Các thẩm phán hành chính khi xét xử cho các cơ quan nhà nước thua kiện, công dân thắng kiện thường bị lãnh đạo chính quyền địa phương và cấp ủy Đảng nhắc nhở Nếu các thẩm phán vẫn tiếp tục xét xử độc lập, chỉ tuân theo pháp luật mà không nghe theo sự chỉ đạo của chính quyền địa phương họ sẽ bị điều động đến địa phương khác, sống xa gia đình và sẽ gặp nhiều khó khăn trong cuộc sống Ở nước ngoài để thẩm phán độc lập, không bị tác động bởi bất kì lực lượng chính trị nào, các thẩm phán không được tham gia các đảng phái chính trị Ở Việt Nam do chỉ có một đảng chính trị nên không có quy định cấm các thẩm phán tham gia hoạt động chính trị mà ngược lại tiêu chuẩn đảng viên được quan niệm như là tiêu chuẩn đương nhiên khi bổ nhiệm thẩm phán Trên thực tế lãnh đạo đảng các cấp phần lớn nằm ở các cơ quan chính quyền (HĐND-UBND) nên thông qua tổ chức đảng cơ quan chính quyền có thể tác động đến các thẩm phán
là các đảng viên dưới sự lãnh đạo của mình Việc tổ chức phiên tòa sơ thẩm với thành phần một thẩm phán, hai hội thẩm mà xét xử theo nguyên tắc quyết định theo đa số thì bản án có thể là kết quả phán xét của hai hội thẩm chứ không phải của thẩm phán Nếu đương sự chạy
án họ chỉ cần thông đồng với hai hội thẩm là có thể thắng kiện Trên thực tế nhiều bản án bị hủy bỏ là do “sai lầm” của hai hội thẩm chứ không phải của thẩm phán Ở nhiều nước Tòa án hiến pháp có thể tuyên bố một luật nào đó là vi hiến và làm vô hiệu hóa văn bản pháp luật
đó, thẩm phán tòa án hành chính có thể tuyên bố một văn bản của cơ quan hành chính nhà nước là vi hiến hoặc trái với văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên và làm vô hiệu hóa văn bản đó Ở Việt Nam cho đến nay vẫn chưa có Tòa án hiến pháp nên tình trạng luật vi hiến, văn bản pháp luật cơ quan nhà nước cấp dưới trái với cơ quan nhà nước cấp trên khá phổ biến nhưng không có thiết chế chuyên trách để xử lý, tòa án nhân dân các cấp cũng không có thẩm quyền phán xét tính hợp hiến, hợp pháp của các văn bản quy phạm pháp luật
Trang 52.5 Chế độ bầu cử còn nhiều bất cập
Cho đến nay, mặc dù luật bầu cử đã nhiều lần sửa đổi nhưng vẫn bị các chuyên gia nghiên cứu về luật bầu cử ở trong nước cũng như nước ngoài đánh giá thấp Nghiên cứu chế
độ bầu cử ở Việt Nam hiện nay chúng ta có thấy một số bất cập sau đây:
2.5.1.Thiếu nguyên tắc bầu cử tự do
Nguyên tắc bầu cử tự do được hiểu là công dân có quyền tự do trong bầu cử và ứng
cử Ở Việt Nam, ngoại trừ Hiến pháp năm 1946 còn các Hiến pháp về sau, kể cả Hiến pháp năm 2013 không ghi nhận nguyên tắc bầu cử tự do Trên thực tế do không ghi nhận nguyên tắc này nên quyền bỏ phiếu thì tự do nhưng quyền ứng cử thì còn bị hạn chế Quốc hội Khóa
12 có 225 người tự ứng cử nhưng sau 3 lần hiệp thương chỉ còn có 30 ứng cử viên tự ứng cử
và kết quả cuối cùng chỉ có 2 người trúng cử Quốc hội Khóa 14 hiện hành (nhiệm kì 2016-2021) có 496 đại biểu cũng chỉ có 2 đại biểu tự ứng cử Trong số 496 đại biểu trúng cử có đến 475 người là đảng viên chiếm 95, 75% như vậy ngoài đảng chỉ có 21 người chiếm tỉ lệ 4, 25% Điều này không thật hợp lý vì Đảng cộng sản chỉ có khoảng 4, 5 triệu đảng viên còn dân số Việt Nam có khoảng 90 triệu người, tỷ lệ tham nhũng trong số các đảng viên cao hơn
tỷ lệ tham nhũng của người ngoài đảng vậy nên tỷ lệ đảng viên cao như vậy trong Quốc hội Việt Nam là quá bất hợp lý Trong số những người tự ứng cử bị quá trình hiệp thương loại khỏi danh sách có những người có năng lực và có uy tín như ứng cử viên Nguyễn Cảnh Bình, tác giả quyển sách “Hiến pháp Mỹ được làm như thế nào” là người am hiểu sâu sắc về hoạt động lập pháp, có uy tín cao trong thăm dò ý kiến ở nơi làm việc cũng như nơi cư trú nhưng bị loại khỏi danh sách vì không có cơ cấu Trong khi đó những ứng cử viên do trung ương giới thiệu như Trịnh Xuân Thanh, Nguyễn Quốc Khánh, Đinh La Thăng sau này phạm tội đã bị kết án và bị truất chức vụ đại biểu Quốc hội Vấn đề tôn giáo và vấn đề dân tộc đều
là những vấn đề quan trọng nhưng trong khi vấn đề dân tộc được Đảng, nhà nước đặc biệt quan tâm, Quốc hội có Hội đồng dân tộc, dân tộc thiểu số có 86 đại biểu chiếm 17, 3% tổng
số đại biểu Quốc hội, tuy nhiên về tôn giáo không có hội đồng cũng chẳng có ủy ban, 6 triệu người công giáo chỉ có 1 đại biểu là linh mục Gioan Baotixita Nguyễn Văn Riêng33
2.5.2 Khả năng lựa chọn của cử tri trong bầu cử bị hạn chế
Theo thực tiễn bầu cử hiện nay sau khi hiệp thương, số lượng đại biểu được bầu trên
số lượng ứng cử viên trong lá phiếu mà người dân bầu trực tiếp đối với bầu cử Quốc hội là 3/5 và số lượng tương tự trong bầu cử Hội đồng nhân dân các cấp là 5/7 Một số nhà nghiên cứu về luật hiến pháp đã có lý khi cho rằng như vậy tổ chức bầu cử đã lựa chọn trước 60% còn người dân thì được phép lựa chọn 40%, tỷ lệ tương tự trong bầu cử Hội đồng nhân dân là 72% và 28%.34
2.5.3 Công dân Việt Nam ở nước ngoài bị mất quyền bầu cử
Trong khi phần lớn các quốc gia trên thế giới đều tổ chức cho công dân nhà nước mình lưu trú hoặc làm việc ở nước ngoài bầu cử thì Việt Nam chưa có cuộc bầu cử nào cho phép công dân nhà nước mình ở nước ngoài tham gia bầu cử mặc dù là làm việc ở nước ngoài theo nhu cầu của nhà nước hoặc do nhu cầu của hoạt động kinh doanh, thương mại Một số nước trên thế giới như Pháp còn cho phép kiều bào của họ có đại diện trong Nghị viện Bất kì quốc gia nào cũng vậy vì những lí do khác nhau có một bộ phận dân cư sống ở nước ngoài nhưng họ vẫn luôn luôn hướng về Tổ quốc đóng góp trí tuệ và tài sản cho đất nước Hiến pháp Việt Nam năm 2013 quy định đồng bào Việt Nam ở nước ngoài là một bộ phận của cộng đồng các dân tộc Việt Nam vì vậy nhà nước cần khẩn trương bổ sung các quy
33 Báo cáo kết quả bầu cử Quốc hội Khóa 14 của Hội đồng bầu cử quốc gia
34 Đề tài khoa học cấp bộ năm 2012-2013 – Cơ sở lý luận và thực tiễn đổi mới chế độ bầu cử ở Việt Nam hiện nay,
Cơ quan chủ trì Viện khoa học pháp lý, Bộ tư pháp, Chủ nhiệm đề tài GS-TS Thái Vĩnh Thắng, tr.46
Trang 6định cần thiết vào luật bầu cử để người Việt Nam ở nước ngoài cũng được tham gia bầu cử thực hiện các quyền chính trị của mình
Cần thiết phải đổi mới luật bầu cử theo phương hướng sau đây: bổ sung nguyên tắc bầu cử tự do để mở rộng quyền tự ứng cử của công dân Việt Nam Thay thế chế độ hiệp thương bằng chế độ bầu cử hai vòng, khuyến khích những người có tâm, có tài ứng cử vào Quốc hội và Hội đồng nhân dân để xây dựng một chính quyền thực sự của dân do dân và vì dân Coi bầu cử là một hình thức quan trọng kiểm soát quyền lực nhà nước, là hình thức sáng suốt lựa chọn những người có tâm có tài vào các cơ quan quyền lực nhà nước xây dựng bộ máy nhà nước trong sạch, vững mạnh Xây dựng một hệ thống cơ quan giám sát độc lập với
hệ thống cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp để phòng chống tham nhũng, phòng, chống lợi ích nhóm và các biểu hiện tiêu cực khác trong bộ máy nhà nước
2.6 Cải cách bộ máy hành chính nhà nước và hệ thống chính trị không triệt để, chưa phù hợp với nền kinh tế thị trường và xu thế hội nhập quốc tế
Đặc thù của đội ngũ công chức ở Việt Nam là không những làm việc cho các cơ quan nhà nước mà còn làm việc trong các cơ quan của Đảng, Mặt trận tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị xã hội là thành viên của mặt trận như Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh, Hội liên hiệp phụ nữ Việt Nam, Tổng liên đoàn lao động Việt Nam, Hội nông dân Việt Nam, Hội cựu chiến binh Các tổ chức chính trị xã hội nói trên đều sử dụng ngân sách nhà nước vì thế nguồn ngân sách nhà nước phải trang trải cho quá nhiều chủ thể được thụ hưởng Trong bối cảnh đó mức lương của các bộ, công chức, viên chức Việt Nam nhìn chung là thấp so với các nước trên thế giới và trong khu vực Cần phải kiên quyết cải cách bộ máy nhà nước và hệ thống chính trị làm gọn nhẹ hơn bộ máy cán bộ công chức, viên chức nhà nước qua đó có điều kiện tăng lương cho cán bộ, công chức, viên chức Các cơ quan chính trị- xã hội cần giảm bớt biên chế và phát triển theo hướng chung của các nước trên thế giới là tổ chức của
xã hội dân sự (phi nhà nước) hoạt động theo luật về hội Ở các cơ quan hành chính nhà nước trung ương cần giảm bớt cấp phó và tăng cường thẩm quyền cho Thủ trưởng các cấp Ở chính quyền địa phương cấp tỉnh chúng ta có thể làm cho bộ máy gọn nhẹ hơn bằng cách nhập bộ máy của đảng vào bộ máy của chính quyền Để nâng cao chất lượng của đội ngũ cán
bộ công chức, viên chức, các chức vụ quản lý nên tổ chức thi tuyển, phân biệt rõ cán bộ chính trị và công chức hành chính Cán bộ chính trị giữ chức vụ theo nhiệm kỳ thông qua bầu cử còn công chức chuyên môn thì giữ vị trí làm việc lâu dài và chuyển đổi mức lương theo ngạch, bậc thông qua các kì thi sát hạch
2.7 Chưa phát huy hết năng lực chủ động, sáng tạo của chính quyền địa phương
Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (Provincial Competitiveness Index), viết tắt là PCI để áp dụng cho các tỉnh Bộ chỉ số này gồm 10 tiêu chí:
1) Gia nhập thị trường;
2) Tiếp cận đất đai và sự ổn định trong sử dụng đất;
3) Tính minh bạch;
4) Chi phí thời gian;
5) Chi phí không chính thức;
6) Tính năng động và tiên phong của lãnh đạo tỉnh;
7) Cạnh tranh bình đẳng;
8) Dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp;
Trang 79) Đào tạo lao động;
10)Thiết chế pháp lý
Căn cứ vào 10 tiêu chí trên đây, các địa phương đã xây dựng các chương trình nâng cao chỉ số năng lực cạnh tranh và nhiều địa phương đã có các tiến bộ vượt bậc trong nâng cao năng lực cạnh tranh của địa phương mình, thu hút đầu tư nước ngoài như Quảng Ninh, Lào Cai, Bình Dương, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Đà Nẳng, Vĩnh Phúc Bên cạnh đó cũng có những tỉnh có năng lực cạnh tranh rất hạn chế như Đak-nông, Bắc Cạn Thực hiện tốt 10 tiêu chí trên đây, trong đó có những tiêu chí như tính minh bạch, chi phí không chính thức thấp gắn liền với công cuộc chống tham nhũng và lợi ích nhóm Tiêu chí tính năng động và tiên phong của lãnh đạo tỉnh đòi hỏi phải có phương pháp đúng để lựa chọn được những cán
bộ vừa hồng vừa chuyên Xu hướng chung của các nước trên thế giới là xây dựng chính quyền địa phương tự quản và đề cao tính năng động, sáng tạo của chính quyền địa phương Muốn có được điều này, cần phải xây dựng được bộ tiêu chuẩn thật khoa học và cụ thể về cán bộ lãnh đạo các địa phương, trên cơ sở đó với phương pháp lựa chọn dân chủ, công khai, minh bạch chúng ta sẽ chọn được những cán bộ tài năng
3 Các giải pháp tăng cường kiểm soát quyền lực nhà nước, phòng chống tha hóa quyền lực và tham nhũng
Từ những phân tích về các nguyên nhân lạm dụng và tha hóa quyền lực trên đây chúng ta có thể đề ra các giải pháp sau đây nhằm hạn chế tình trạng tha hóa và lạm dụng quyền lực của các cơ quan và quan chức nhà nước:
- Thành lập Hội đồng bảo hiến để kiểm soát, phán xét về tính hợp của các văn bản luật của Quốc hội và các văn bản dưới luật do Chính phủ và các Bộ ban hành, phòng chống lợi ích nhóm có thể lồng ghép trong các văn bản pháp luật;
- Thành lập Viện giám sát tối cao, Viện trưởng do Quốc hội bầu và bãi miễn, chịu trách nhiệm trước Quốc hội, hoàn toàn độc lập với các cơ quan nhà nước khác;
- Xây dựng Luật về tổ chức và hoạt động của Đảng cộng sản Việt Nam trong đó quy định rõ chức năng nhiệm vụ, quyền hạn của các tổ chức Đảng nhằm tránh các hiện tượng chồng chéo giữa chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Đảng với chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan nhà nước;
- Cải cách cơ bản chế độ công vụ, xây dựng khái niệm chuẩn về công chức, theo
đó công chức chỉ bao gồm những người làm việc thường xuyên cho các cơ quan nhà nước và hưởng lương từ ngân sách nhà nước, các cán bộ và nhân viên làm việc cho các tổ chức Đảng và các tổ chức chính trị xã hội, không phải
là công chức, không hưởng lương từ ngân sách nhà nước mà hưởng các chế độ chính sách từ ngân quỹ của các tổ chức đó Cải cách cơ bản chế độ công vụ nhằm tinh giản đội ngũ công chức và trả lương xứng đáng cho đội ngũ công chức, cải cách các tổ chức chính trị- xã hội theo hướng xác định các tổ chức này là các tổ chức tự nguyện, tự chủ, tự trang trải hoạt động của mình bằng lệ phí của các hội viên
- Hợp nhất hóa bộ máy Đảng và bộ máy chính quyền, theo đó các chức vụ của của Đảng gắn liền với chức vụ trong chính quyền, hòa nhập trong chính quyền, không có cơ quan của Đảng tồn tại ngoài chính quyền Đây là giải pháp hữu hiệu nhất để giảm biên chế và làm gon nhẹ bộ máy công quyền;
- Đổi mới chế độ bầu cử theo hướng tăng cường khả năng tự ứng cử, khả năng lựa chọn rộng rãi của người dân, thay chế độ hiệp thương bằng chế độ bầu cử hai vòng, hạn chế các quan chức hành chính trong các cơ quan dân cử
Trang 8- Xây dựng chính quyền địa phương cấp xã tự quản, người đứng đầu cơ quan hành chính cấp xã do nhân dân trực tiếp bầu ra
- Để đảm bảo tính độc lập của các cơ quan Tòa án, các thẩm phán cần được bổ nhiệm vô thời hạn, các thẩm phán có vị trí làm việc ổn định, không bị điều động đến các địa phương khác nếu không có sự đồng ý của họ
- Các quyền tự do dân chủ của công dân như quyền lập hội, quyền tự do xuất bản, quyền tự do ngôn luận, quyền biểu tình là những quyền con người và công dân thể hiện trong Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền năm 1948, trong Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị cần được cụ thể hóa bằng các văn bản luật qua đó nâng cao tinh thần dân chủ là điều kiện tiên quyết để xây dựng một hệ thống pháp luật Việt Nam hoàn thiện, kiểm soát được quyền lực
và duy trì quyền lực bảo vệ quyền lợi của quốc gia, dân tộc và phù hợp với xu hướng hội nhập quốc tế
- Một trong các quyền cơ bản của con người và công dân là quyền sở hữu tài sản, trong đó có sở hữu đất đai Cần đa dạng hóa các hình thức sở hữu đất đai, bằng cách đó đảm bảo cho nông dân có quyền sở hữu đất đất đai là điều kiện tiên quyết để nông dân duy trì và bảo vệ đất đai, chống các hiện tượng làm ô nhiểm môi trường, duy trì nền nông nghiệp sạch và an toàn và kiên quyết chống lại các hiện tượng tham nhũng, ví lợi nhuận trước mắt mà phá hủy môi trường
- Trao quyền phủ quyết luật cho Chủ tịch nước nhằm ngăn cản các dự luật có chất lượng kém, những dự luật còn có các lổ hổng hoặc sơ hở bị các nhóm lợi ích lợi dụng, gây tổn thất cho lợi ích hoặc an ninh quốc gia quốc gia./