hai thành td két hpp vdi nhau thi tao nén mdt y nghla tóng hpp, khài quàt. So sành yéu td do xiim vdi xiém do, dóc de vdi de dóc. Hai thành tó này bình dàng vói nhau, dòng loai vói nha[r]
Trang 1GIOÌ T H I É U T R À T T U Tir GHÉP SONG TIÉT TIENG VIÉT
• • • •
CHO NGUÒI HOC TIENG VIÉT NHl/ MOT NGOAI NGCT
• • • •
Le Thi Cùc
Khoa Tiihg Viet vd Vdn hod Viet Nam cho ngUdi nude ngodi
Trudng DHKHXH&NV, DHQG Ha Noi
MÒDAU
Ngòn ngù là pbuong tién giao tiép quan trpng nhàt cùa con ngudi
Cùng vói su phàt trièn cùa tri tue cùng nbu cùa khoa hpc cóng nghe thi
ngòn ngù cùng ngày mot hoàn thién Su boàn thién cùa ngòn ngù ngù
là su nàng càp eà ve so lupng va chat lupng trong ngòn tu Vò ngù àm
cùa ngòn ngù thi co ban nhimg nbu càu thòng bào, nbu càu bièu dat tu
tudng cùa con ngudi ngày càng cao nén viée tao thém tu là tàt yéu
Pbuong thùc tao tu co ban nhàt trong tiéng Viet là ghép càc yéu td ed
san vói nhau Nhimg bay nbiéu dudng nhu vàn ebua dàp ùng dupc nbu
càu bièu dat nhùng y tudng phong phù cùa con ngudi nén xày ra hien
tupng trong ngòn ngù là su dào qua dào lai trat tu cùa hai thành tò càu
tao tu ghép kièu nhu: t _
Duoi theo - theo diidi An di - di dn
Màt xanh - xanh mdt Hoa dào - dào hoa '
Diéu dàng nói d day là khi dào tràt tu càc thành to' trong tu ghép
thi co thè cho ta mot tu vói nghla tuong duong nhung da so lai cho ta
mot tu ghép hoàn toàn khàc cà ve ngù ngbia làn ngù phàp Mot càu bòi
dat ra dò'i vói càc hpc vién nuóe ngoài là trudng bop nào ed the su
dung song song hai tràt tu trong cùng mot hoàn cành va trudng bop
nào là khdng thè? Nhùng nguyén tàc nào chi phdi hien tupng dò?
Trang 2l.Thuctévafndé
Trong thdi dai ngày nay, ngòn ngù kbòng chi don thuàn là pbuong tién giùp cho con ngudi dat dupc hiéu qua cao trong giao tiép nùa ma nd cdn dat tdi mot Uinh dò nghe thuàt bièu dién ngòn tu Vi vày, khi giao tiép ngudi ta khdng chi nhàm truyén dat thdng tin mot càcb chinb xàc nhàt ma cdn bay nhàt, de lai à'n tupng nbiéu nbà't dèi vói ngudi tiép nhan Qua qua trinh truyén dat thdng tin, bay giao tiép vói nhau, phong càcb cùa mòi con ngudi càn dupc thè hien; tue là, ban nói nhu thè nào se thè bién ban là ai? Càcb giao tiép sé nói lén tàm bón va tinh càcb cùa mòi ngudi Vi thè, ed nbiéu tàc già dà ngbién cihi
va dua ra nhCmg cud'n cim nang ve ngbè thuàt giao tié'p va dà dupc
khdng it còng chùng nbiét tình dòn nhàn
Hpc ngoai ngù là hpc mot phucfng tién giao tié'p mói gàn lién vói Idi tu duy va vàn boa cùa ngudi bàn ngù Truóc khi co thè su dung ngòn ngù mói này mot càcb diéu luyén thi dàu tién ngudi hpe co nbiém vu pbài ed gang su dung cho dùng; tue là, pbài tuàn thù theo nhùng cdng thùc (càu trùc ngù phàp), nhùng nguyén tàc càu tao tu, càu
tao càu j jf h - j '
Tuy nhién, vi ngòn ngù vùa mang tinb xà bòi, lai vùa mang tinh
cà nbàn, va ngòn ngù dupc coi là bé thdng tin bièu dàc biét, ngù tri cùa
nd khdng pbài 1 = 1 ma 1 = n nén nd kbòng luòn luòn nàm vùa khft càc còng thùc ma chùng ta dàt ra Nói càcb khàc là kbòng thè co cóng thùc cho mpi trudng bop Day ehinb là tinh vò doàji cùa ngòn ngù Chàng ban nhu de thành làp ngói thù 3 trong tiéng Viét, theo
nguyén tàc chùng ta chi viéc su dung càc dai tu xung ho va thém ay boàc ta vào sau mòi tu dò
Vfdu:
Ann
Chi
Bà
tino
ung
>
\ /
w
T
T
anh ay, anh ta chi ay, chi ta
bà ay, bà ta dng ay, dng ta
j i j
M <
Nhung sé bi dànb dàu trong trudng hpp:
76
Trang 3\nn
Em
con ay, *con ta
em dy, *em ta thàng dy, *thang ta
Hoàc nbu trong trudng hpp thém sd tu vào càc tu ghép chi quan hénhu:
Ong bd • hai dng bà
Bdme • hai bdme
Va chóng • hai va chéng
Me con • hai me con
Bd con • hai bd con
Anh em • hai anh em
Chi em > hai chi em
Ong chdu • hai dng chdu
Trong dd, nbihig tu ghép chi quan he càp ddi nhu: dng bà, vg
chóng, bdme né'u so' tu vupt qua 2 thi chùng ta co thè su dung lupng tu cdc va pbài thém tu cdp hoàc ddi trong trudng hpp vg chéng Nhùng tu
ghép cdn lai chùng ta ed thè thành làp vói càc sd tu khàc nhu 3, 4, 5 Vidu:
ba me con
bdn óng chdu
ndm anh em
Tuy nhién, chùng ta sé tbày bi dành dàu khi mdt ngudi nude
ngoài su dung ''hai em con" trong vi du sau:
- Chdo hai em con, anh nhdhai em con rat nhiéu!
(Trong dd em là ngudi yéu va con là con ebd)
Diéu dàng nói là khi nhihig gì vupt ra ngoài cóng thùc ma ngudi hpc ngoai ngù lai àp dung cóng thùc cho nd thi sé gay cuòi cho ngudi
Trang 4nghe bay cùng cbmb là dièm khàc biét giùa ngudi bàn ngù va nguòi nude ngoài Dua vào khà nàng su dung nhihig tu ngù khóng co quy tàc Uong ngòn ngù, ngudi ta co thè dành già dupc trình dò ngoai ngù cùa hpc vién
Dièm kbòng tuàn theo nguyén tàc cùa sót sd trudng hpp dà chùng minh ngdn ngù nhàm phue vu cho ngudi bàn ngù va vi nguòi bàn ngù Vi thè ngudi bàn ngù ed bai pbuong dién:
- Hp rat ebù quan, ddi khi tuy tién, tuy y va tuy nghi Uong càch
su dung
- Hp luòn luòn dùng trong mpi trudng bop (ndi gì ma ngudi bàn ngù khdng ndi déu là ndi sai)
Hòi ràng tai sao gpi là viin phdn ma kbòng gpi là viin nem, vién
son thi càu tra Idi sé là khdng biét
Vói tràt tu cùa mot tu ghép, dói khi ngudi bàn ngù su dung làn lón hai tràt tu ma rò ràng chùng co nghla khàc nhau nhu:
- Di xem bdng dd bay di xem dd bdng là nhu nhau
Cùng vày, tình trang hpc vién su dung làn lón hai tràt tu'là ril phó bién nhu:
- Cdng an dang theo duoi mot tin dn trdm
2 Trat tu tur ghép tiéng Viét
Tràt tu tu luòn dupc coi là niém luàt chat chi nbà't cùa ngòn ngil don làp Nhung cbinb cài ma ngudi ta cho ràng nd ed mdt nguyén tàc
rò ràng, thay dói nd sé làm thay dói ngù nghla thi ddi khi nd cùng rit màp md Dói vói ngudi bàn ngù, viéc lua cbpn va su dung tràt tu nào trong hoàn cành nào là diéu hét sue don giàn va khdng càn biét tai sao Nhung day lai là diéu phùc tap va gay lùng tùng nhàt ddi vói ngUÒi hpe tiéng Viét nhu mot ngoai ngù
2.7 Nguyin tdc trdt ttidtùghép tiéng Viét
Phàn tich càc tu ghép song tiét trong tiéng Viét co thè thày ràng tràt tu càc thành tó cùa chùng dupc quy dinh bòi bang loat nhùng nhàn
tó Tàc già Hoàng Vàn Hành dà néu lén nhùng nguyén tàc sau:
78
Trang 5TJ pham vi nhihig tu ghép phu nghia, nhu mot quy tàc, thành td thù nhàt (ki hiéu là A) tbuòng bièu thi khài lùém co tinb chat pham trù
bao giò cùng dùng truóc Con thành td thù hai (ki hiéu là B) bièu thi nghla cbuyén biét nbd su bièu trung hoà dudi mot bình tbài nào day, bao giò cùng dùng sau
Vi du: xè dgp, xe mdy, xe hai, Trèn quan dièm giao tiép ngòn
ngù thi thành td B trong tu ghép phu nghla là thành td mang tai trpng thòng tin
O pham vi nhùng tu ghép dàng làp (lày nghla) tình bình co ve phùc tap hon nhiéu Vi trong càc tu này dang dién ra mot sd qua trinh
ngù nghla nhu qua trinh In du hoà kièu gang thép (trong y chi gang
thép), qua trinh tó hpp ngù nghla, kéo theo su nbupe hoà d bd phàn
này, trdi hoà d bd phàn kia, nhu dn thua, khà de Màc dù ed su phùc
tap nhu vày, nhùng xu huóng sàp xé'p tràt tu càc thành td vàn theo càc nguyén tàc sau:
- Nhùng tu ma càc thành td' cùa chùng bièu thi càc khài niém thuòc cùng mot pham trù, thi thành tó' nào bièu thi khài niém ròng hon hoàc chung hon sé dùng truóc thành td bièu thi khài niém bep hon, hoàc chi ed tinh bd phàn
Vi du: nhd cùa, rugng vudn, cam chdo, xinh dep, vui mìCng
- Nhùng tu chi ngudi, ebùc vu, quan he hp bang thi thành td nào chi ngudi hoàc ebùc vu thude bàc cao sé dùng trudc thành td chi ngudi hoàc ebùc vu tbuóc bàc thà'p
Vi du: cha con, tudng td, trin dudi
- Nhùng tu ma càc thành td cùa chùng chi nguòi ngang bàc, thi thành td chi nam dùng truóc, thành td chi nù dùng sau
Vi du: dng bà, cha me, chu thim, càu mg
- Nhùng tu ma càc thành to' cùa chùng vò'n là tu trai nghla thi càc thành td bièu thj khài niém ve phim chat dupc dành già thuòc cue duong trén thang dò thudng dùng uuóc càc thành td bièu thj khài niém dupc dành già thuòc cuc àm
Vi du: trai gdi, anh chi, vui buon, dùng sai, xudi ngicgc, tot xdu
Trang 6- Nhùng tu ma càc thành td cùa chùng bièu thi khài niém ve thòi \
gian thi càc thành td dupc sàp xé'p theo trình tu dién tién thdi gian ;
Vi du: sdm tdi, xua nay, sdng chet, dua dòn !
- Nhùng tu ma càc thành td cùa chùng vdn là nhùng tu dóng
nghla, thi thành td nào mang nghla chung hon va trung hoà ve sàc thài
phong càch sé dùng trudc thành td mang nghla cbuyén biét va khóng \
trung hoà ve sàc thài phong càcb 1
Vi du: dudng sd, xinh dep, yiu thicang \
Trong tbuc té tòn tai mdt sd trudng hpp ma ngudi ta quen gpi ìi \
ngoai le Dd là viéc ed thè su dung dóng thdi cà hai tràt tu AB va BA
mdt càch bình tbuòng tu nhién so vdi chuin ' ]
j , Vi du: óng cha - cha dng, yiu thicang - thicang yeu
Khi tràt tu trudc sau ed bai yéu td A, B ed the linh ddng, thay dói
thi nhàn td chù dao chi phdi o day là su bài boa ve ngù àm trong càu '
Su bài hoà này ed thè khdng lién quan dén dò ngàn dai cùa càc thành i
tó Ò mot sd don vi khàc lai thày ed su ón dinh tràt tu cùa càc thành tó \
theo cbiéu trai vdi xu hudng chung [11, tr 18] ^^ fj
Vfdu: ed chù, vg chóng, /i-, - • : i ^
Trong tràt tu này néu tìm bièu kl ve nguyén nhàn ta sé tìm X\A) i
mói quan he giùa tu ngù va yéu td vàn hoà ed o cdng dóng ngudi Viét j
Theo quan he tón ti giùa càc yéu td thi yéu td dùng trudc bièu thi sif '
vàt ed thù bàc cao hon, tue là ngudi phu nù dupc dành già cao hon
nam gidi Day là bang chùng ve su tòn tai xà bòi màu he ò Viét Nam i
Cho dù xà hdi ày ành hudng Nho giào Trung Qude dà cbuyén sang
phu quyén thè bién d tràt tu truóc sau nhu: óng bd, cha me, anh chi
nam nd, thay ed, càu mg, nhung do là xà boi phu quyén d Viét Nam \
vùa mang tình phu quyén vùa mang tinh màu quyén ^^
Khi xàc djnb càc quy tàc va kièu loai tràt tu tu trong mot ngòn \
ngù, càc nhà ngù phàp hpc thudng xuàt phàt tu: bàn chat tdn ti cùa mèi ;
quan he giùa càc thành td; tinh ngù phàp cùa mòi quan he giùa eie
thành tò, kièu quan he ngù phàp giùa càc thành td; sd lupng càc quan
he ngù phàp giùa càc thành td; tfnh chat trung hoà - bi dành dàu cùa |
tràt tu tu [26, U 17] i
80
Trang 7^) Bdn chat tòn ti cùa mdi quan he cu phdp
Khi ngbién cùu Uàt tu tu, bàn chat tdn ti cùa mtì quan he eù phàp giùa càc thành tÓ tbuòng dupc bièu nhu sau: già su ta ed bai thành td eù phàp là A va B giùa chùng ed càc khà nàng quan he tòn ti nhu:
- Tràt tu tu theo quan bé eù phàp chinh phu: A là thành td chinb,
B là thành td phu Vi du ta so sành: giéng nude va nude giéng, cao
diém (tràt tu tiéng Hàn) va diém cao (tràt tu tiéng Viét)
- Tràt tu tu theo quan bé kbòng pbài chinh phu: A va B là nhùng thành td bình dàng két bop vói nhau theo quan he qua lai va quy dinh làn nhau Vi du: gió thói; A va B là nhùng thành td bình dàng két hpp
vói nhau theo quan bé lién hpp (dàng làp) Vi du: yeu thuang
2) Tinh ngù phàp cùa mdi quan hi giùa cdc thành td
Trong nhùng ngbién cùu ve tràt tu tu, khài niém ve tinh ngù phàp thudng dupc bièu nbu tbinh dùng/sai cùa mòi quan bé ngù phàp giùa càc thành td tham già vào két càu eù phàp cùa tu khi co nhiJng bién dói
ve thù tu sàp xé'p cùa nhihig thành td dd Chàng han ta ed cum dóng tu
'"sap dC néu ta dào vi tri cùa hai thành td thành "di sap" thi rò ràng là
mdi quan he ngù phàp giùa chùng dà bi phà vò Diéu này khàc vdi
truòng hpp "yiu thuang" va 'Uhuang yiu " Ò day viéc dào vi chi càc
thành td khdng dàn dén su vi pham tdi quan he eù phàp (nd chi tao ra nhùng he qua ngù nghla nbà't dinh nào dd)
3) Kiéu quan hi ngù phdp giùa cdc thành td
Khi thù tu sàp xép càc thành td bi thay dói, diéu này ed thè làm cho két cà'u cu phàp cùa tu cbuyén tu mot kiéu quan he ngù phàp này sang mot kièu quan bé ngù phàp khàc Chàng ban ta co cum dòng tu
*^'udng nude" né'u ta dào vi tri càc thành td thành ''nude uong" thi rò
ràng quan bé ngù phàp ò day dà khdng cdn là quan he "dòng tu - bó ngiJ" nhu lue ban dàu ma dà bién thành nhùng quan bé "danh tu - dinh ngù" (màc dù ò bàc khài quàt cao hon, day vàn là nhùng quan bé tón ti)
4) Sdluang cdc quan hi ngù phdp giùa cdc thành td
Trong ngbién cùu ve tràt tu tu càn chù y tdi sd lupng càc mdi quan bé ngù phàp giùa càc thành td dò Sd lupng dò phu thuòc vào sd lupng càc thành td tham già càu tao Ò tu ghép song tiét chùng chi ed hai thành to' truc tié'p nén chùng chi co mot quan he ngù phàp
Trang 8Vi du: hoa nd ta co bai thành td va mot quan he chù - vi |
5) Tinh chat trung hodibi ddnh ddu cùa trdt tu tu %
Khi dào vi tn' càc thành td trong mot két càu eù phàp, tuy diéu dói
ed the kbòng vi pham dén tinh dùng sai cùa mdi quan bé ngù phàp
nhung lai dua tdi mot he qua khàc: làm cho két càu eù phàp vói tràt ttf i
tu mói dupc càm nhàn nhu co sàc thài nhàn manb hon nhiéu hoàc biéu !
càm hon, tu tu hon (bay nói càcb khàc - "bi dành dàu") ^-^^
Dua vào 5 càn cu dò càc nhà ngbién cùu dà phàn biét ra 4 loai ;
quy tàc tràt tu tu khàc nhau:
- Quy tdc chùc nàng: su dung khi su ddi làp giùa hai pham trii
ngù phàp dupc tbuc bién nhd vào su khàc biét vi tri cùa bai yéu td'
- Quy tdc pili chùc nàng: Su dung khi tràt tu càc yéu td ciia kél
cà'u ed thè dao dòng do nhùng diéu kién phi ngù phàp
- Quy tdc kim: Su dung khi vi tri càc yéu td cùa két cà'u dupc xàc
djnb bòi mdt quy tàc nhàt dinh, nhung vice vi pham nd kbòng làm bién
dói két cà'u thành mot két cà'u mdi
- Quy tdc yéu: Su dung khi mòi su thay dói tràt tu dà cho cùa eie
yéu td (vdn do nhùng diéu kién phi ngù phàp dàc thù gay ra) déu gcri
à'n tupng kbòng trung hoà cùa phàt ngòn mói dupc tao ra
2.2 Hien tugng dao trdt tu vd nguyin tdc chi phdi
Khi thay dói tràt tu cùa mot tu ghép song tiét tiéng Viét sé xày ra
2 truòng hpp:
a) Giù nguyin nghla cùa trdt tu ban ddu
Co nhùng trudng hpp eó thè thay dói tràt tu ma kbòng làm thay
dói nghla
Vidu:
cha me yiu thuang
ngicgc xudi cha óng
dUa dòn ^ hiém nguy
sdm tdi • - '
.- ;;,
82
Trang 9Nguyén tàc chi phdi
Co nhùng tu ghép khi dào tràt tu ma tu loai cùng nhu nghla
kbòng he thay dói Càn cu vào tich chat cùng nhu quan bé giùa càc
thành td truc tiép thi nhihig truòng hpp này là mot bd phàn rat nhd cdn
tón tai trong tu loai ghép lày nghla dua theo càcb phàn loai tu ghép cùa
Nguyén Tài Cin Chùng ed dàc dièm là rat bàp bénh ve tràt tu Hién
tupng này bàt nguón tu mdi quan bé bình dàng giùa hai thành td truc
tiép càu tao So di chùng tòi eó thè quy tàt cà càc truòng hpp này vào
tu loai ghép lày nghla là vi chùng mang day dù tinh chat, dàc dièm
cùng nhu vai trò va chùc nàng cùa tu ghép loai này
Tu ghép lày nghia là kièu tu ghép trong dò càc thành td truc tiép
ed vai trd bình dàng vói nhau va lày y nghla cùa nhau: hoàc là chùng
eó y nghla tuong tu nhau (vd: ddu tranh, hóm sdm, yiu thuang ) ;
hoàc vi chùng co y nghla càp dói (vd: di tình, di dn, ao icdc, gang
thép ) ; hoàc vi chùng eó y nghla trai ngupe nhau (vd: gdn xa, dua
dòn ) Hai thành td này déu ed nghla va ed thè tòn tai dde làp Khi
hai thành td két hpp vdi nhau thi tao nén mdt y nghla tóng hpp, khài
quàt So sành yéu td do xiim vdi xiém do, dóc de vdi de dóc Hai thành
tó này bình dàng vói nhau, dòng loai vói nhau, nén chi càn biét nghla
mot yéu td dàu là bièu dupc nghla cùa toàn tó hpp
Nhu vày, dua trén nhùng li thuyét ve ghép lày chùng tdi ed thè
két luàn ràng: trudng hpp dào tràt tu tu ghép ma khdng ed su thay dói
nào ve nghla cùng nhu ve tu loai là mot hien tupng bàt nguón tu mdi
quan bé bình dàng giùa bai thành td truc tiép Vi trén nguyén tàc bé ed
quan bé bình dàng thi tràt tu giùa càc thành td truc tiép ed thè là mot
tràt tu tu do Diéu này nói rò nhàt là d dia hat quan he eù phàp: ed thè
ndi mot co gdi ngdy tha, trong trang cùng ed thè ndi mot ed gdi trong
trang, ngdy tha Tuy nhién ò dja hat tu thi khà nàng linh ddng ve màt
tràt tu dà bi ban che nhiéu, vi trong tu ed yéu càu ve su ed dinh hoà tó
chùc Trong trudng hpp này ngù ngdn cho phép eà hai khà nàng va cà
hai khà nàng ày déu song song tón tai, chudn muc ebua quyét dinh
cbpn ben nào va bò ben nào Da sd càc yéu to' tham già cà'u tao nén tu
ghép loai này déu là nhihig yéu td thuàn Viét /
Trang 10b) Thay ddi nghla cùa trai tu ban dàu
Ngupe vdi trudng hpp trén lai là da sd nhùng trudng bop khi thay
dói tràt tu, kéo theo su thay dÓi sàc tbài nghla hoàc thay dói hoàn toàn ngù nghla so vói nghla ban dàu
Tu ghép eó khà nàng dào Uàt tu càc thành td truc tiép nhung khi dào thi xày ra su thay dói ve nghla so vói tu nguyén màu Càn eù vào tich chat cùng nhu quan bé giùa càc thành td truc tiép cà'u tao thi nhùng trudng hpp này OS Nguyén Tài C£n gpi là càc tu ghép phu nghla
Vidu:
tay trang - trang tay màt xanh - xanh màt
theo dudi - dudi theo hoa dào - dào hoa
Nguyin tdc chi phdi
Tu ghip phu nghla là kiéu tu ghép phó bién nhàt trong tiéng
Vici, dal theo quan he phu nghla Dd là kièu tu ghép nghla eó mot thành td truc tiép dùng làm nòng cò't, ròi ben canh ghép thém mot
thành td khàc, dùng làm thành td phu nghla Vi du: làp cdng, bình
qiidn
Khàc vdi tu ghép lày nghla là nhùng tu ghép dupc xày dung trén
co sd càc thành td truc tiép dòng loai va cùng tinh chà't, tu ghép phu nghla lai xày dung trén càc thành td truc tié'p kbòng dòng loai, co thè ciing tinh chat nhung khóng ed quan he bình dàng vdi nhau
Vai trd va chùc nàng kbòng bình dàng giùa càc thành td truc tiép thudng dupc thè bién d nhùng dàc diém nhu mot thành td ed vai trò nói lén làm thành td chinh Nd quyét dinh tinh chat cùa toàn bó tÓ hpp:
nò chi su vàt thi toàn bó tó hpp cùng chi su vàt, nò chi hành dóng thi toàn bó tó hpp cùng chi hành dòng vi nò néu lén nói dung y nghla góc cùa cà tó hpp (thành tó con lai ehi bó sung thém mot chi tiét phu làm cho y nghla cùa cà tó hpp thành cu thè hon)
Càn cu vào nhùng dàc diém nhu Uén chùng ta co thè nhàn biét tir ghép phu nghla Tuy nhién kbòng pbài lue nào cùng nhàn dién dupc mot càch de dàng dua trén nhùng dàc diém dà nói trén day
VI du: qiiàn dòn
84