ảnh hưởng không nhỏ trong các sáng tác của ông. Trong thời gian đi học và tham gia nội chiến, M.Bulgakov viết nhiều tiểu phẩm và truyện ngắn nhưng tại thời gian đó, ông không giữ lại đ[r]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
TRẦN THỊ THOAN
GIỄU NHẠI TRONG TRUYỆN KHOA HỌC HUYỄN TƯỞNG
CỦA M BULGAKOV
(Những quả trứng định mệnh, Trái tim chó)
LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học nước ngoài
Hà Nội – 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
TRẦN THỊ THOAN
GIỄU NHẠI TRONG TRUYỆN KHOA HỌC HUYỄN TƯỞNG
CỦA M BULGAKOV
(Những quả trứng định mệnh, Trái tim chó)
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học nước ngoài
Mã số: 60 22 30
Người hướng dẫn khoa học:
PGS TS Phạm Gia Lâm
Hà Nội - 2015
Trang 3MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 3
1 Lý do chọn đề tài 3
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5
3 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6
4 Phương pháp nghiên cứu 6
5 Cấu trúc của luận văn 7
Chương 1: GIỄU NHẠI VÀ VẤN ĐỀ THỂ LOẠI CỦA NHỮNG QUẢ TRỨNG ĐỊNH MỆNH, TRÁI TIM CHÓ 8
1.1 Giễu nhại và văn học giễu nhại 8
1.1.1 Khái niệm giễu nhại, các kiểu giễu nhại 8
1.1.2 Văn học giễu nhại Error! Bookmark not defined
1.2.Vấn đề thể loại của Những quả trứng định mệnh và Trái tim chó … Error! Bookmark not defined.
Chương 2: ĐỐI TƯỢNG GIỄU NHẠI TRONG NHỮNG QUẢ TRỨNG
ĐỊNH MỆNH, TRÁI TIM CHÓ Error! Bookmark not defined
2.1 Giễu nhại Kinh Thánh, Faust của Goethe và Biến dạng của KafkaError! Bookmark not defined
2.1.1 Giễu nhại các motif Kito giáo Error! Bookmark not defined
2.1.2 Giễu nhại Faust của Goethe Error! Bookmark not defined
2.1.3 Giễu nhại motif biến dạng của KafkaError! Bookmark not defined
2.2 Giễu nhại hiện thực và con người đương thờiError! Bookmark not defined
2.2.1.Giễu nhại hiện thực xã hội đương thờiError! Bookmark not defined
2.2.2 Giễu nhại con người đương thời Error! Bookmark not defined
2.3 Tự giễu nhại Error! Bookmark not defined.
Trang 4Chương 3: NGUYÊN TẮC GIẢ CARNIVAL TRONG PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN Error! Bookmark not defined 3.1 Cốt truyện giả tưởng Error! Bookmark not defined 3.2 Thủ pháp xây dựng nhân vật nghịch dị Error! Bookmark not defined 3.3 Giọng điệu giễu nhại Error! Bookmark not defined 3.4 Sự kết hợp đặc sắc các mặt đối lập Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 9
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Mikhail Bulgakov (15/5/1891 – 12/3/1940) là một trong những nhà văn lớn nhất và kì bí nhất của nước Nga Cuộc đời và văn nghiệp của ông biểu hiện rõ nhất cho mối quan hệ của nghệ thuật và số phận Mỗi tác phẩm của ông đều có một số phận thăng trầm như chính cuộc đời của ông vậy và luôn là
“những bản thảo không cháy” M.Bulgakov sinh ra và trưởng thành tại thành phố Kiev, ông tốt nghiệp y khoa loại xuất sắc năm 1916 nhưng lại được biết đến nhiều hơn với vai trò của một nhà văn tại Moskva (từ năm 1921 đến cuối đời)
Thủa nhỏ, M.Bulgakov đã sớm có thiên hướng viết văn, ông thích văn
ảnh hưởng không nhỏ trong các sáng tác của ông Trong thời gian đi học và tham gia nội chiến, M.Bulgakov viết nhiều tiểu phẩm và truyện ngắn nhưng tại thời gian đó, ông không giữ lại được nhiều truyện hoặc do chính tay ông đốt bỏ
Những năm 1925 -1929 là giai đoạn vinh quang đỉnh cao của văn nghiệp mà M.Bulgakov được tận hưởng khi còn sống Năm 1925, phần đầu
của tiểu thuyết Bạch vệ được độc giả đón nhận nồng nhiệt Ngay lập tức, ông chuyển thể thành vở kịch Những ngày của anh em Turbin Tác phẩm phản
ánh khách quan quá trình tan rã của những mưu toan chống cách mạng và số phận bi kịch của những tri thức khi bị lầm đường lạc lối Sau sự thành công
vang dội của vở kịch Những ngày của anh em Turbin, M.Bulgakov tập trung
Trang 6vào viết kịch Ông lần lượt cho ra đời các vở: Căn hộ của Zoya (năm 1927, in năm 1928), Chạy trốn (năm 1928, dựng năm 1957, in năm 1962), Molier (năm 1929) Ông trở thành một nhà soạn kịch tầm cỡ thời đó
Nhưng đến cuối năm 1929, các tác phẩm của M.Bulgakov trở thành chủ đề phê bình theo hướng thù địch nhiều hơn là tán đồng, ông bị buộc tội theo Bạch vệ để bôi nhọ cách mạng Những vở kịch của ông bị cấm diễn Cuộc sống của nhà văn trở nên khó khăn và bế tắc Tháng 3/1930, M.Bulgakov viết một bức thư cho Chính phủ Liên Xô tuyên bố ông sẽ im lặng, ngừng viết và xin một công việc, dù là công nhân sân khấu cũng được Nhưng phải tới sau khi vụ tự tử của thiên tài Mayakovsky, J.Stalin mới đích thân gọi điện cho M.Bulgakov và vài ngày sau ông được làm đạo diễn tại Nhà hát nghệ thuật Moskva
Nhưng sự im lặng đó chỉ kìm nén được hơn 1 năm Tháng 5/1931, ông viết cho Stalin một bức thư khác, thông báo “sự lên tiếng” của mình và đề nghị chính phủ giúp đỡ để thực hiện chúng Từ cuối những năm 20 và cho tới khi qua đời mặc dù không được in một dòng nào, nhưng ông vẫn miệt mài
sáng tác, với 14 vở kịch, hai tiểu thuyết (Molier, Những ghi chép của người quá cố) và đặc biệt là tác phẩm bất hủ Nghệ nhân và Margarita
Năm 1962 (22 năm sau ngày ông mất) đánh dấu “sự lên tiếng trở lại” của M Bulgakov Cho tới tận bây giờ, ông vẫn là một “hiện tượng văn học” của Liên Xô Các tác phẩm của ông được in ấn, nghiên cứu và chuyển thể điện ảnh Các nhà văn lớn của thế kỷ, từ Ch.Aitmatov đến G.Marquez, đều công nhận M.Bulgakov có nhiều ảnh hưởng lớn lao tới sáng tác của mình
Khám phá chất thần bí, tìm hiểu, đánh giá và khẳng định tài năng của bậc thiên tài này đang là mối quan tâm của các độc giả, nhà nghiên cứu thời hiện đại Một trong những tài năng được nhắc tới nhiều nhất là khả năng viết
Trang 7truyện khoa học huyễn tưởng, biểu hiện cụ thể qua những tác phẩm được viết
ra trong các năm 1924, 1925: Ổ quỷ, Những quả trứng định mệnh và Trái tim chó Chìa khóa thành công cho các truyện này là sự kết hợp nhuần nhuyễn
giữa hai yếu tố: giễu nhại và huyễn tưởng
Tìm hiểu thủ pháp giễu nhại thông qua nghiên cứu trường hợp 2 tác phẩm của M.Bulgakov về đề tài khoa học huyễn tưởng có ý nghĩa cả về lý luận lẫn thực tiễn Về lý luận, khám phá đề tài này sẽ giúp làm rõ một trong những đặc điểm thi pháp tác giả với tư cách là một bộ phận của chỉnh thể nghệ thuật Về thực tiễn, đề tài nghiên cứu liên quan đến vấn đề luôn mang tính thời sự cấp thiết: vấn đề những thay đổi căn bản trong đời sống xã hội và trong cuộc đời con người dưới tác động của các cuộc cách mạng: cách mạng
và khoa học, cách mạng và kỹ thuật, cách mạng và văn hóa
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
M.Bulgakov đã trở thành mối quan tâm của nhiều độc giả, tác giả, nhà nghiên cứu văn học, điện ảnh… của Nga và nhiều nước trên thế giới, đặc biệt
là từ sau năm 1962 Xuất hiện ngày càng nhiều công trình “Bulgakov học”, nghiên cứu những phương diện phong cách và thi pháp, lịch sử và loại hình, văn bản học và văn hóa học… Ông là một trong số ít nhà văn được làm “Bách
, các tác phẩm của ông được đưa vào giảng dạy ở trong và
Tại Việt Nam, các tác phẩm của M.Bulgakov được biết đến qua bản
dịch của Đoàn Tử Huyến (Những quả trứng định mệnh, Trái tim chó, Nghệ
1 Булгаковская энциклопедия [http://www.bulgakov.ru/]
2
Xem, chẳng hạn, “Chuẩn Liên bang giáo dục phổ thông môn Văn học” [https://ru.wikisource.org/ wiki/Викитека:Школьная_программа] hoặc chương trình của Middlebury College [http://www.middlebury.edu/search?q2=M.Bulgakov],…
Trang 8nhân và Margarita, Thư gửi chính phủ Liên Xô) Các bài nghiên cứu phê bình
của Vũ Công Hảo [29, 30], Phạm Gia Lâm [45], Nguyễn Thị Như Trang [69,
70] tập trung nhiều vào tác phẩm Nghệ nhân và Margarita ở các vấn đề motif,
những liên hệ liên văn bản, vai trò của yếu tố kỳ ảo… Riêng nhà nghiên cứu
Vũ Công Hảo có cái nhìn khái quát văn xuôi M.Bulgakov trong chuyên khảo
Văn xuôi Mikhail Bulgakov: từ “Ổ quỷ” đến “Nghệ nhân và Margarita” [30]
Một số khóa luận tốt nghiệp của sinh viên có đề cập đến yếu tố huyền thoại
trong cấu trúc tác phẩm Những quả trứng định mệnh; nghệ thuật trào phúng của truyện vừa Trái tim chó
Trong phạm vi quan sát của mình, chúng tôi chưa thấy có công trình nghiên cứu nào ở Việt Nam và nước ngoài bàn về vấn đề giễu nhại trong truyện khoa học huyễn tưởng của Mikhail Bulgakov, đặc biệt là trong hai tác
phẩm Những quả trứng định mệnh và Trái tim chó
3 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Mục đích chính của luận văn là làm nổi bật vấn đề giễu nhại trong truyện khoa học huyễn tưởng của M.Bulgakov với tư cách là một đặc điểm thi pháp của nhà văn Do đó, luận văn sẽ tập trung vào việc xác định nội dung,
đặc điểm, phương thức, biện pháp thể hiện sự giễu nhại trong 2 tác phẩm của
ông Trong quá trình giải quyết đề tài, phạm vi khảo sát chủ yếu của chúng tôi
là hai tác phẩm Những quả trứng định mệnh và Trái tim chó Ở một số trường hợp cần thiết, chúng tôi có đề cập đến tiểu thuyết Nghệ nhân và Margarita
Những nghiên cứu và khảo sát của chúng tôi được tiến hành dựa trên bản dịch của Đoàn Tử Huyến
4 Phương pháp nghiên cứu
Luận văn chủ yếu sử dụng phương pháp thi pháp học, phương pháp nghiên cứu tiểu sử và phương pháp tiếp cận liên văn bản để tiến hành nghiên
Trang 9cứu biểu hiện của nghệ thuật giễu nhại trong tác phẩm của M Bulgakov Trong quá trình nghiên cứu, luận văn vận dụng các thao tác: thống kê, so sánh…
5 Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn có ba chương:
Chương 1: Giễu nhại và vấn đề thể loại của Những quả trứng định mệnh, Trái tim chó
Chương 2: Đối tượng giễu nhại trong Những quả trứng định mệnh, Trái tim chó
Chương 3: Nguyên tắc giả carnival trong phương thức biểu hiện
Trang 10Chương 1: GIỄU NHẠI VÀ VẤN ĐỀ THỂ LOẠI CỦA
NHỮNG QUẢ TRỨNG ĐỊNH MỆNH, TRÁI TIM CHÓ
1.1 Giễu nhại và văn học giễu nhại
1.1.1 Khái niệm giễu nhại, các kiểu giễu nhại
Theo các từ điển thuật ngữ văn học, giễu nhại là hình thức tạo tiếng cười quen thuộc trong cuộc sống Theo nghĩa thông thường, giễu là nói ra, đưa ra để đùa bỡn, châm chọc hoặc đả kích; nhại là bắt chước tiếng nói, điệu
bộ của người khác để châm chọc, giễu cợt Giễu nhại là thuật ngữ đôi tồn tại mối quan hệ mật thiết của hai thành tố giễu (châm biếm) và nhại (bắt chước): giễu bằng nhại và nhại để giễu Mục đích cuối cùng của giễu và nhại là tìm, vạch ra những thói xấu của đối tượng để châm chọc, cười cợt Thực tế, chúng
ta có thể dễ dàng bắt gặp hiện tượng giễu nhại trong các hoạt động đời thường hoặc ở nhiều lĩnh vực khác nhau… Tuy nhiên, tùy từng trường hợp và đối tượng, giễu – nhại có độ đậm nhạt khác nhau Đôi khi sự giễu nhại chỉ nhằm mang lại tiếng cười giải trí đơn giản, song cũng có trường hợp đây lại là phương tiện thể hiện thái độ phê phán sâu sắc đối tượng giễu nhại
Trong nghiên cứu văn học, giễu nhại (parody) hay còn gọi là phỏng
nhại hoặc biếm phỏng, có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp “paroidia” có nghĩa là
“một bài hát được hát cùng bài hát khác” Đây là một thủ pháp nghệ thuật quan trọng và phức tạp trong văn học nghệ thuật Cho đến nay vẫn tồn tại nhiều cách kiến giải khác nhau và ngày càng mở rộng hơn về nội hàm khái niệm của thuật ngữ này
Theo M Bakhtin, parodia – phỏng nhại – “cũng giống như trong sự phong cách hóa, nói bằng giọng của kẻ khác, nhưng khác ở sự phong cách hóa, anh ta đưa vào lời đó một khuynh hướng nghĩa đối lập hẳn với khuynh
Trang 11DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bùi Ngọc Anh (2013), Yếu tố giễu nhại trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, Luận văn Thạc sĩ, trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2
2 Lại Nguyên Ân (Chủ biên) (2003), 150 thuật ngữ văn học, Nxb Đại học
Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
3 Bakhtin, M (1993), Những vấn đề thi pháp Đôxtôiepxki, Trần Đình Sử,
Lại Nguyên Ân, Vương Trí Nhàn dịch, Nxb Giáo Dục, Hà Nội
4 Bakhtin, M (2003), Lý luận và thi pháp tiểu thuyết, Phạm Vĩnh Cư dịch,
Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội
5 Bakhtin, M., “Hình tượng thân thể nghịch dị trong tác phẩm của Rabelais
và những nguồn gốc của nó”, Từ Thị Loan dịch, Văn hóa Nghệ An,
http://vanhoanghean.com.vn/chuyen-muc-goc-nhin-van-hoa/nhung-goc-
6 Bakhtin, M., “Sáng tác của Francois Rabelais và nền văn hóa dân gian
Trung cổ và Phục hưng”, Phạm Vĩnh Cư dịch, Văn hóa Nghệ An,
http://www.vanhoanghean.com.vn/chuyen-muc-goc-nhin-van-hoa/nhung- goc-nhin-van-hoa/sang-tac-cua-fran-ois-rabelais-va-nen-van-hoa-dan-gian-trung-co-va-phuc-hung, ngày 07/08/2015
7 Lê Huy Bắc (2006), Nghệ thuật Phran-dơ Káp-ka - Chuyên luận, Nxb
Giáo Dục, Hà Nội
8 Lê Huy Bắc (2013), Văn học hậu hiện đại - Lý thuyết và tiếp nhận, Nxb
Đại học Sư phạm, Hà Nội
Trang 129 Brion, Marcel (2002), Gớt – Thiên tài và số phận, Bích Lan dịch, Nxb
Công an Nhân dân, Hà Nội
10 Bulgakov, M.A (1998), Tuyển tập văn xuôi, Đoàn Tử Huyến dịch và giới
thiệu, Nxb Văn học, Hà Nội
11 Bulgakov, M (2006), Nghệ nhân và Margarita, Đoàn Tử Huyến dịch,
Nxb Lao Động, Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội
12 Bulgakov, M (2006), “Thư gửi Chính phủ Liên Xô”, Nghệ nhân và Margarita, Đoàn Tử Huyến dịch, Nxb Lao Động, Trung tâm Văn hóa
Ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội, Tr.721-733
13 Bulgakov, M (2011), Những quả trứng định mệnh, Đoàn Tử Huyến dịch,
Nxb Lao Động, Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội
14 Bulgakov, M (2011), Trái tim chó, Đoàn Tử Huyến dịch, Nxb Lao Động,
Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội
15 Nguyễn Thị Mai Chanh (2013), “Giễu nhại – Một phương thức thể hiện
cảm hứng phê phán trong Chuyện cũ chép lại”, Nghiên cứu văn học, số 5,
Tr.59-66
16 Chevalier, J., Gheerbrant, A., (2002), Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới,
Nxb Đà Nẵng, Trường Viết Văn Nguyễn Du, Hà Nội
17 Đỗ Hồng Chung, Nguyễn Kim Đính, Nguyễn Hải Hà (1997), Lịch sử văn học Nga, Nxb Giáo dục, Hà Nội
18 Compagnon, Antoine (2006), Bản mệnh của lý thuyết – Văn chương và cảm nghĩ thông thường, Lê Hồng Sâm, Đặng Anh Đào dịch, Nxb Đại học
Sư phạm, Hà Nội
Trang 1319 Phạm Vĩnh Cư, “Nhân cách Bulgakov qua một bức thư gởi Chính phủ”,
Tạp chí Sông Hương, ngày 29/02/1988
20 Nguyễn Văn Dân (2006), Phương pháp luận nghiên cứu văn học, Nxb
Khoa học Xã hội, Hà Nội
21 Nguyễn Văn Dân (2010), “Thông tin thêm về truyện viễn tưởng (hay huyễn tưởng) của Nguyễn Ái Quốc”, http://www.viet-studies.info, http://www.viet-studies.info/NguyenVanDan_TruyenVienTuong.htm, ngày 18/07/2010
22 Lý Trực Dũng, “Biếm họa, một nhân chứng lịch sử”, Tia sáng,
http://tiasang.com.vn/Default.aspx?tabid=62&News=5292&CategoryID=4
1, ngày 21/06/2012
23 Đặng Anh Đào (1994), Tài năng và người thưởng thức, Nxb Hội Nhà
Văn, Hà Nội
24 Đặng Anh Đào (2001), Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại, Nxb Đại học Quốc Gia Hà Nội
25 Đặng Anh Đào, “Huyền thoại văn chương: Thời điểm phát sáng và biến hóa trong văn học viết hiện đại”, https://123tailieu.com/huyen-thoai-van-chuong-thoi-diem-phat-sang-va-bien-hoa.html
26 Goethe, J W (2001), Faust, Quang Chiến dịch, Nxb Văn học, Hà Nội
27 Gôgôn, N (1971), Bức chân dung - Tập truyện Pêtecbua, Văn Hoàng,
Phạm Thủy Ba dịch, Nxb Văn học, Hà Nội
28 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên) (2010), Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb Giáo dục Việt Nam,