Giải thích hợp đồng theo pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành

đề đưa ra trong luận văn xuất phát từ việc nghiên cứu các quy định pháp luật Việt Nam hiện nay, có tìm hiểu, tham khảo các quy định của pháp luật một số quốc gia trên thế [r]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN HỒNG HIỂN

GIẢI THÍCH HỢP ĐỒNG THEO PHÁP LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM

HIỆN HÀNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Hà Nội – 2016

ii

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN HỒNG HIỂN

GIẢI THÍCH HỢP ĐỒNG THEO PHÁP LUẬT DÂN SỰ

VIỆT NAM HIỆN HÀNH

Chuyên ngành : Luật Dân sự và Tố tụng dân sự

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS.TS Bùi Đăng Hiếu

Hà Nội – 2016

iii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo

vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Nguyễn Hồng Hiển

iv

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

MỞ ĐẦU……… 1

Chương 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ GIẢI THÍCH HỢP ĐỒNG… 6

1.1 Khái niệm, ý nghĩa của Giải thích hợp đồng……… 6

1.1.1 Khái niệm Giải thích hợp đồng……… 6

1.1.2 Chủ thể của hoạt động Giải thích hợp đồng……… 12

1.1.3 Chức năng của hoạt động Giải thích hợp đồng……… 16

1.1.4 Ý nghĩa của Giải thích hợp đồng……… 24

1.2 Lịch sử phát triển về Giải thích hợp đồng……… 25

1.2.1 Các học thuyết phát triển các quy định về hoạt động Giải thích hợp đồng……… 25

1.2.2 Các phương pháp căn bản xây dựng các nguyên tắc Giải thích hợp đồng và vận dụng các nguyên tắc trong thực tiễn……… 29

1.2.3 Quy định về Giải thích hợp đồng ở một số nước và theo pháp luật của Việt Nam……… 31

Chương 2: CÁC NGUYÊN TẮC CỦA GIẢI THÍCH HỢP ĐỒNG……… 43

2.1 Giải thích hợp đồng theo ý chí đích thực của các bên giao kết hợp đồng……

43 2.2 Các nguyên tắc Giải thích theo ý chí tuyên bố của các bên……… 52

2.2.1 Giải thích hợp đồng theo nghĩa phù hợp với mục đích giao dịch dân sự……… 54

v

2.2.2 Giải thích trên cơ sở mối liên hệ các điều khoản được thể hiện trong hợp đồng và phù hợp toàn bộ nội dung hợp đồng……… 60 2.2.3 Giải thích ngôn từ theo nghĩa phù hợp với tính chất của hợp đồng……

64

2.2.4 Nguyên tắc áp dụng tập quán trong Giải thích hợp đồng……… 67 2.2.5 Giải thích theo nguyên tắc điều hòa lợi ích của các bên……… 73 2.2.6 Giải thích theo nguyên tắc có lợi cho bên yếu thế……… 76

Chương 3: THỰC TIỄN VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH

3.1 Thực tiễn Giải thích hợp đồng ở việt nam……… 81 3.2 Những đề xuất hướng hoàn thiện các quy định về Giải thích hợp đồng…… 91

KẾT LUẬN 97

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hợp đồng là một trong những phương tiện quan trọng, chủ yếu để cá nhân, tổ chức trao đổi lợi ích, các sản phẩm, dịch vụ nhằm thỏa mãn các nhu cầu

cá nhân Hợp đồng cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình vận hành của nên kinh tế, vì nó là hình thức pháp lý cơ bản của sự trao đổi hàng hóa trong xã hội, nó là một phương thức quan trọng để tổ chức đời sống chung và thúc đẩy kinh tế, xã hội phát triển Trong hầu hết các bộ luật dân sự cổ điển, hợp đồng chiếm một vị trí trung tâm và được chế định với dung lượng lớn nhất so với các chế định khác do vai trò trung tâm của nó đối với trật tự thị trường Các quy định

về hợp đồng luôn luôn chiếm đa phần trong các đạo luật thuộc lĩnh vực luật tư

Ngày nay, chế định hợp đồng nói chung và những vấn đề về hiệu lực của hợp đồng trở thành một chế định quan trong trong hệ thống pháp luật hợp đồng Việt Nam nói chung và pháp luật dân sự nói riêng Vì vậy, đã có nhiều nghiên cứu, phân tích về chế định hợp đồng, đặc biệt là những vấn đề hiệu lực của hợp đồng Hiệu lực của hợp đồng nói ở đây chính là sự tạo lập ra quyền và nghĩa vụ giữa các bên giao kết, là hiệu lực ràng buộc như pháp luật đối với các bên tham

gia và nghiên cứu hiệu lực của hợp đồng bao quát ba vấn đề: thứ nhất, vấn đề thi

hành các hợp đồng; thứ hai, giải thích ý chí của các bên tham gia quan hệ hợp

đồng và thứ ba, kiềm chế hoặc bảo đảm cho việc biểu lộ ý chí ; Để đáp ứng được

các yêu cầu về mặt lý thuyết áp dụng trên thực tiễn, pháp luật về hợp đồng càng hoàn thiện thì việc giao kết và thực hiện hợp đồng của các chủ thể càng thuận lợi

Tuy vậy, xét trên nhiều phương diện, vấn đề hiệu lực của hợp đồng là một vấn đề pháp lý rất phức tạp cả về mặt lý luận cũng như thực tiễn áp dụng, đặc biệt là một phạm vi của vấn đề hiệu lực của hợp đồng đó là giải thích hợp

2

đồng Về mặt lý luận, các nhà luật gia vẫn còn chưa thống nhất được với nhau trong việc xác định nội dung và dung hòa các học thuyết phát triển của giải thích hợp đồng Đặc biệt trong hoàn cảnh đất nước ta đã trải qua nhiều truyền thống pháp luật trong suốt chiều dài lịch sử, chưa có sự chắp nối kế thừa và chọn lọc giưã các truyền thống pháp luật đó và kết hợp với điều kiện hoàn cảnh kinh tế,

xã hội hiện tại vì vậy có thể nói luật Hợp đồng của Việt Nam nói chung và vấn

đề cụ thể của hiệu lực hợp đồng là giải thích hợp đồng nói riêng hiện nay thiếu tính kế thừa và thiếu đồng bộ

Bộ luật dân sự 2005 tập trung các quy định căn bản liên quan đến giải thích hợp đồng vào hai điều khoản nhất theo phân cấp tại Điều 129 về giải thích giao dịch dân sự và Điều 409 về Giải thích hợp đồng, tuy nhiên vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập gây khó khăn cho công tác giải quyết các vấn đề thực tiễn có liên quan, chưa thực sự khả thi Về vấn đề lý thuyết, vấn đề giải thích hợp đồng vẫn còn là vấn đề gây nhiều tranh cãi về học thuyết phát triển, bản chất của hoạt động này và áp dụng các nguyên tắc trong thực tiễn pháp lý Những bất cập trên đây cần phải được nghiên cứu làm rõ và đề xuất các giải pháp pháp lý nhằm khắc phục, hoàn thiện

Từ những lý do trên tôi lựa chọn đề tài “Giải thích hợp đồng theo pháp

luật dân sự Việt Nam hiện hành” để làm đề tài luận văn thạc sỹ luật học Các vấn

đề đưa ra trong luận văn xuất phát từ việc nghiên cứu các quy định pháp luật Việt Nam hiện nay, có tìm hiểu, tham khảo các quy định của pháp luật một số quốc gia trên thế giới, qua đó định hướng và đề xuất một số giải pháp cụ thể hoàn thiện các quy định pháp luật về giải thích hợp đồng nhằm tạo ra một cơ chế phù hợp hơn trong vấn đề này

2 Tình hình nghiên cứu

Khoa học pháp lý Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập tới

các vấn đề khác nhau của hiệu lực hợp đồng như: đề tài luận án tiến sĩ "Hiệu lực

3

của hợp đồng theo quy định của Việt Nam" của tác giả Lê Minh Hùng, Thành

phố Hồ Chí Minh, 2010; Đề tài luận văn thạc sĩ "Hợp đồng kinh doanh vô hiệu

và hậu quả pháp lý của nó" của tác giả Lê Thị Bích Thọ, 2002; "Hợp đồng kinh doanh vô hiệu: Lý luận và thực tiễn" Ngoài ra còn có một số sách chuyên khảo,

công trình nghiên cứu có liên quan tới một số khía cạnh pháp lý của vấn đề giải

thích hợp đồng như quyển “Việt Nam dân luật – lược khảo” của GS Vũ Văn Mẫu, Giáo trình “Luật hợp đồng Việt Nam” của PGS TS Ngô Huy Cương,

“Chế định hợp đồng trong Bộ luật dân sự Việt Nam” của TS Nguyễn Ngọc Khánh, “Luật hợp đồng Việt Nam – Bản án và Bình luận bản án” của TS Đỗ

Văn Đại Các công trình nghiên cứu trước đây là nguồn tài liệu quan trọng, có giá trị tham khảo và cung cấp những luận cứ khoa học có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cao Tuy nhiên, các nghiên cứu về hợp đồng đa phần mới chỉ nghiên cứu chung về hiệu lực của hợp đồng, phần lớn các vấn đề chủ yếu là các vấn đề nhỏ

lẻ, chưa có sự đánh giá tổng quát và chưa phân tích sâu, toàn diện về giải thích hợp đồng theo quy định của pháp luật Việt Nam Bởi vậy, việc lựa chọn đề tài

“Giải thích hợp đồng theo pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành” là một đề tài

nghiên cứu mang tính cấp thiết nhằm góp phần vào viê ̣c nghiên cứu , hoàn thiê ̣n pháp luật về vấn đề này phù hợp với thực tiễn phát triển đất nước

3 Mục tiêu nghiên cứu

3.1 Mục tiêu tổng quát

Mục tiêu của việc nghiên cứu đề tài là làm rõ một trong những vấn đề của chế định hợp đồng nói chung và hiệu lực của hợp đồng nói riêng đó là giải thích hợp đồng Trên cơ sở đó thấy được đặc điểm của chế định hợp đồng trong đời sống kinh tế, xã hội hiện nay

3.2 Mục tiêu cụ thể

- Nghiên cứu các vấn đề lý luận về giải thích hợp đồng ở Việt Nam Làm

rõ bản chất vấn đề hiệu lực của hợp đồng

4

- Thông qua đề cập với các vấn đề về bản chất của hoạt động giải thích hợp đồng, các học thuyết phát triển và các nguyên tắc giải thích có thể phân tích nội dung giải thích hợp dồng

- Phân tích và đối chiếu, khảo sát thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật Trên cơ sở đó có những kiến nghị trong việc hoàn thiện quy định pháp luật về giải thích hợp đồng nói riêng

4 Tính mới và đóng góp của đề tài

Giải thích hợp đồng là vấn đề đã được nhiều luật gia nghiên cứu, đánh giá dưới góc độ pháp lý Vấn đề này cũng đã được nhắc đến nhiều trên các tạp chí chuyên ngành pháp lý hay trong các hội thảo khoa học về pháp lý, đặc biệt trong thời điểm sửa đổi Bộ luật Dân sự 2005 thì vấn đề giải thích hợp đồng đã trở thành một mục tiêu quan trọng trong việc hệ thống các vấn đề về hợp đồng

Tuy nhiên, phần lớn các vấn đề được đưa ra chủ yếu là các vấn đề nhỏ lẻ, chưa có sự đánh giá tổng quát hoặc các phân tích chủ yếu dựa trên cơ sở các quy định pháp luật, thiếu sự liên hệ với thực tế công tác giải thích hợp đồng hoặc được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau Các vấn đề tác giả đưa ra trong luận văn này không chỉ là sự khái quát các vấn đề pháp lý trên cơ sở các quy định pháp luật Việt Nam hiện hành mà còn hướng đến phân tích các điểm bất hợp lý trong cách thức thể hiện đó và đề xuất hướng hoàn thiện

5 Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những vấn đề lý luận chung về pháp luật đối với vấn đề giải thích hợp đồng, các quy định pháp luật liên quan đến nội dung

và các nguyên tắc của giải thích hợp đồng

Đề tài giới hạn phạm vi nghiên cứu ở thực trạng của pháp luật đối với vấn đề giải thích hợp đồng ở Việt Nam hiện nay nhằm bảo đảm vấn đề giải thích

5

hợp đồng là một công cụ hiệu quả trong việc điều hòa và bảo vệ lợi ích hợp pháp của đôi bên, công cụ để thúc đẩy nền kinh tế phát triển

6 Nội dung, địa điểm và phương pháp nghiên cứu

6.1 Nội dung nghiên cứu

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương như sau:

Chương 1 Khái quát chung về giải thích hợp đồng: Chương này tác giả trình bày các khái niệm, đặc điểm về giải thích hợp đồng và các vấn đề pháp lý liên quan quan đến hoạt động giải thích hợp đồng theo pháp luật Việt Nam

Chương 2 Các Nguyên tắc của Giải thích hợp đồng: Chương này tác giả phân tích các nguyên tắc cơ bản của hoạt động giải thích hợp đồng, trong đó có

so sánh, phân tích nhằm đưa ra các điểm hạn chế của pháp luật Việt Nam

Chương 3 Thực tiễn giải thích hợp đồng và kiến nghị hoàn thiện các quy định hiện hành về giải thích hợp đồng Chương này tác giả đi sâu phân tích một

số vụ việc liên quan đến hoạt động giải thích hợp đồng và từ đó đề xuất một số kiến nghị hoàn thiện các quy định hiện hành tại Việt Nam

6.2 Địa điểm nghiên cứu

Luận văn giới hạn phạm vi nghiên cứu đối với các quy định hiện hành của pháp luật Việt nam về giải thích hợp đồng trên lãnh thổ Việt Nam

6.3 phương pháp nghiên cứu của đề tài

Luận văn sử dụng nhiều phương pháp để làm rõ vấn đề nghiên cứu: Phương pháp duy vật biện chứng, phương pháp duy vật lịch sử, phương pháp phân tích, tổng hợp, phương pháp thống kê, phương pháp so sánh Trong đó phương pháp thống kê, phương pháp phân tích và phương pháp so sánh là ba phương pháp chủ đạo, được sử dụng chủ yếu trong luận văn nhằm rút ra những vướng mắc, bất cập trong hoạt động giải thích hợp đồng trong thực tiễn

6

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bộ luật Dân sự của Việt Nam Cộng hòa (1972), Sài Gòn

2 Bộ luật dân sự liên bang Nga 1994

3 Bộ luật dân sự Cộng hòa Pháp, Nxb Tư pháp, H.2006

4 Bộ luật dân sự Nhật bản (bản dịch của Văn phòng quốc hội, khóa IX (1994)

5 Bộ luật Dân sự – Thương mại Thái Lan, Nxb CTQG, H.1995

7

6 Bộ Nguyên tắc của UNIDROIT về hợp đồng thương mại quốc tế 2004, Dg: Nguyễn Minh Hằng, Đào Thu Hiền và các Dgk, Nxb Tư pháp (2005)

7 Nguyễn Mạnh Bách, Pháp luật về hợp đồng, Nxb CTQG, H 1995

8 Nguyễn Mạnh Bách, Dân luật Việt Nam: Nghĩa vụ, Nxb Trường Thọ, Sài Gòn, 1974

9 Ngô Huy Cương, Giáo trình Luật Hợp đồng (phần chung), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2013

10 Ngô Huy Cương, khái niệm hiệu lực của nghĩa vụ và vấn đề thực hiện nghĩa vụ, Nhà nước và pháp luật, spps 8/2008, tr 37-48

11 Ngô Huy Cương, Nghĩa vụ dân sự và quan niệm nghĩa vụ dân sự ở Việt Nam, nghiên cứu lập pháp, số 121, tháng 4/2008, tr.17 -26 &32

12 Ngô Huy Cương, Tự do ý chí và sự tiếp nhận tự do ý chí trong pháp luật Việt Nam hiện nay, Nghiên cứu Lập pháp, số 02/2008, tr 11-20

13 Ngô Huy Cương, Nghĩa vụ và hợp đồng – một số vấn đề cơ bản, trong quyển “một số vấn đề lý luận và thực tiễn về pháp luật hợp đồng ở Việt Nam hiện nay”, Nguyễn Như Phát và Lê Thu Thủy (cb), Nxb CAND H.2003, tr 52 -80

14 Bùi Ngọc Cường (2001), Xây dựng và hoàn thiện pháp luật kinh tế nhằm bảo đảm quyền tự do kinh doanh ở nước ta, Luận án tiến sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội

15 Hà Hùng Cường (2002), "Thực trạng pháp luật kinh tế và định hướng hoàn thiện", Kỷ yếu hội thảo: Định hướng hoàn thiện hệ thống pháp luật

về kinh tế, tài chính và ngân sách, Quốc hội khóa X, ủy ban Kinh tế và Ngân sách, Hà Nội, tr 27-53

16 Đỗ Văn Đại, Luật Hợp đồng Việt Nam – Bản án và Bình luận bản án, Nxb CTQG, H 2008

8

17 Đỗ Văn Đại, Vị tri của Bộ luật dân sự trong lĩnh vực hợp đồng, Nhà nước

& Pháp luật, số 07/2008, tr 12 - 19

18 Đỗ Văn Đại, Về điều chỉnh nguy cơ không thực hiện hợp đồng trong Bộ luật dân sự, Nhà nước và Pháp luật số 01 (201) tháng 1/2005, tr 21 -24

19 Nguyễn Ngọc Điện (1999), Nghiên cứu về tài sản trong luật dân sự Việt Nam, Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh

20 Lê Hồng Hạnh (1996), "Bộ luật Dân sự nhìn dưới góc độ nền kinh tế thị trường có định hướng xã hội chủ nghĩa", Luật học, Số chuyên đề về Bộ luật Dân sự, ISSN 0868-3522, tr 20-27

21 Trần Đình Hảo (1999), "Những điểm mới của Luật doanh nghiệp", Nhà nước và Pháp luật, 8(136), tr 17-23

22 Trần Đình Hảo (2002), "Thương gia" theo pháp luật Hoa Kỳ", Nhà nước

và pháp luật, (2), tr 17-22

23 Trần Đình Hảo (2002), "Thương gia theo thương luật Mỹ", Trong sách: Bước đầu tìm hiểu pháp Luật Thương mại Mỹ, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

24 Hà Thị Mai Hiên, Hà Thị Thúy, Bàn về chế định Giải thích hợp đồng trong dự thảo Bộ luật Dân sự (sửa đổi), Nhà nước và Pháp luật, số 3 năm

2015, tr/ 42 – 44, 55-57

25 Nguyễn Thúy Hiền (2003), "Một số vấn đề về hợp đồng dân sự vô hiệu", Tài liệu hội thảo: Xử lý hợp đồng vô hiệu, Diễn đàn doanh nghiệp và Câu lạc bộ luật gia Việt - Đức, Hà Nội

26 Nguyễn Am Hiểu (1999), "Khái niệm thương mại và vấn đề áp dụng Công ước New York 1958 tại Việt Nam", Nhà nước và pháp luật, 5(133),

tr 25-29

27 Dương Đăng Huệ (2002), "Hoàn thiện pháp luật về hợp đồng ở Việt Nam", Nhà nước và pháp luật, (6), tr 13-22