Dân cư trong tồn tại xã hội ở tỉnh Lâm Đồng và sự vận động của nó hiện nay

Hoàng Tích Giang. TTNC, TT&TLDS. Tác giả đã tập trung đánh giá các tác động của di cư tới sự phát triển của từng quốc gia đến triển vọng quốc tế. Tác giả cũng khái quát sự b[r]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

BÙI TRUNG HƯNG

DÂN CƯ TRONG TỒN TẠI XÃ HỘI Ở TỈNH LÂM ĐỒNG VÀ SỰ VẬN ĐỘNG CỦA NÓ HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2002

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

BÙI TRUNG HƯNG

DÂN CƯ TRONG TỒN TẠI XÃ HỘI Ở TỈNH LÂM ĐỒNG VÀ SỰ VẬN ĐỘNG CỦA NÓ HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Chuyên ngành : CNDVBC VÀ CNDVLS

Mã số : 5.01.02

Người hướng dẫn khoa học :

HÀ NỘI - 2002 PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài:

Dân cư và sự tồn tại, phát triển của xã hội là hai vấn đề không thể tách rời nhau; bởi lẽ, dân cư là yếu tố quan trọng của sản xuất và của đời sống xã hội Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử, dân cư là yếu tố quan trọng của tồn tại xã hội: "Tiền đề đầu tiên của toàn bộ lịch sử nhân loại thì dĩ

nhiên là sự tồn tại của những cá nhân con người sống"(C Mác và Ph Ăngghen) [55 tr 32]

Mặc dầu quan trọng như vậy, song với tính cách là một hệ thống nhỏ trong hệ thống lớn là đời sống xã hội, đồng thời với tính cách là một cực trong

hệ thống tương tác xã hội 3 cực của tồn tại xã hội, dân cư còn chưa thật sự được làm rõ về các nội dung và vai trò của nó Trong nhận thức, có lúc, có nơi yếu tố dân cư dễ bị mờ nhạt đi bên cạnh yếu tố địa lý hoặc yếu tố phương thức sản xuất (yếu tố thường được coi là yếu tố quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội)

Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử thì "đời sống xã hội về thực chất là có tính thực tiễn"; điều đó nói lên rằng, trong tiến trình lịch sử của mỗi quốc gia, mỗi dân tộc, ngoài yếu tố sản xuất, các yếu tố hoàn cảnh địa lý, dân cư là những nhân tố bên trong có thể góp phần thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển đặc thù của mỗi dân tộc Việt Nam là nước đông dân thứ 13 trên thế giới, với 54 tộc người Đảng, Nhà nước ta từ lâu đã sớm nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề dân cư và đã có nhiều chủ trương, chính sách tác động tới một số mặt của vấn đề dân cư như: chính sách dân số, chính sách

di dân Mặc dầu vậy, hiệu quả của những chính sách trên, trên thực tế, còn thấp và không đồng đều ở các địa phương Thực tiễn phát triển của dân cư Việt Nam còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu, giải quyết và đưa ra những kết luận, nhằm tạo cơ sở cho những chính sách phù hợp hơn với sự phát triển của xã hội theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Trong định hướng chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 10 năm tới,

Đảng ta đã chỉ rõ: "Khoa học xã hội và nhân văn đặt trọng tâm vào tổng kết

thực tiễn, đi sâu nghiên cứu những vấn đề lớn của đất nước, khu vực và toàn cầu, giải quyết những vấn đề lý luận và thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội

và bảo vệ Tổ quốc, cung cấp luận cứ cho việc hoạch định đường lối, chiến lược, chính sách phát triển kinh tế xã hội; phát huy nhân tố con người và văn

hóa Việt Nam" [24 tr 205] Với tính cách là một ngành khoa học thuộc khoa học xã hội và nhân văn, việc triết học nghiên cứu yếu tố cư dân trong tồn tại

xã hội ở Lâm đồng cũng như trong cả nước là nhằm góp phần đáp ứng yêu cầu nói trên

Lâm Đồng là một tỉnh miền núi cao, thuộc nam Tây Nguyên, có nhiều tiềm năng, với hơn 30 tộc người sinh sống Nhìn chung, hiện kinh tế Lâm Đồng còn chậm phát triển; tài nguyên, môi trường đang bị khai thác thiếu khoa học, kém hiệu quả Một trong những nguyên nhân của tình trạng đó là dân cư Lâm Đồng đang có nhiều vấn đề cần quan tâm, chẳng hạn như: tỷ lệ tăng dân số sinh học còn cao, di dân tự do nhiều, sự phân bố, chất lượng sống của cư dân chưa thật hợp lý, các yếu tố xã hội khác đang ảnh hưởng tiêu cực tới dân cư mặt khác, vấn đề tác động của dân cư tới sản xuất và điều kiện tự nhiên, nhất là môi trường sống ở Lâm Đồng cũng chưa được đánh giá và phát huy một cách khoa học

Với những lý do trên, chúng tôi thấy cần có sự nghiên cứu sâu hơn về yếu tố dân cư và vai trò của nó trong sự phát triển của Lâm Đồng Trên cơ sở

đó, làm rõ thêm các quan điểm khoa học về vấn đề dân cư, về tính đặc thù của

nó, tìm ra những giải pháp cho sự phát triển của dân cư Lâm Đồng trong sự

phát triển chung của cả nước, nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội

công bằng, dân chủ và văn minh

2 Tình hình nghiên cứu đề tài:

a) Tài liệu dịch: Đa số các công trình của các tác giả nước ngoài về

dân cư được phổ biến ở Việt Nam đều chủ yếu là nghiên cứu theo chuyên ngành dân số học Chỉ có một số ít công trình tiếp cận yếu tố dân cư từ góc

độ nhân khẩu học và xã hội học như:

+ Nhóm phân tích quan hệ giữa dân cư, dân số - môi trường có:

- Amir Khan (Pakistan) Những quan hệ qua lại giữa các yếu tố dân

số, phát triển và môi trường ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương Người dịch

Trần Văn Chiến Trung tâm nghiên cứu, thông tin và tư liệu dân số (TTNC,

TT & TLDS) Hà Nội 1995 Trong công trình này, tác giả đã chỉ ra những ảnh hưởng của sự tập trung dân số quá lớn vào các đô thị, ảnh hưởng của mật độ dân cư quá cao đến môi trường đô thị và môi trường sống nói chung; đề ra một số khuyến nghị có tính chất giải pháp để cải thiện tình hình

- Monowar Hossnin (Bănglađét) Những quan hệ qua lại giữa dân số

và các tài nguyên: một khung phân tích Tập san Dân số của Liên hiệp quốc

1995 Sau khi khái quát các giai đoạn lịch sử của mối quan hệ qua lại giữa con người với tự nhiên, tác giả nhấn mạnh: cùng với sự xuất hiện văn minh đô thị và khoa học kỹ thuật hiện đại, con người đã khai thác quá mức, dẫn tới vi phạm sự cân bằng trong quan hệ với tự nhiên Tuỳ theo mức độ phát triển và lợi ích của mỗi cộng đồng con người vi phạm sự cân bằng đó, song đều theo hướng phá huỷ môi trường Từ đó tác giả đưa ra một biểu đồ khung phân tích các liên hệ hợp lý giữa con người (cộng đồng) và môi trường thông qua các khâu trung gian như thiết chế xã hội và công nghệ để có thể tác động và giải quyết các vấn đề nảy sinh

+ Các nhóm tài liệu tiếp cận dân cư từ góc độ nhân khẩu học có các công trình:

- Leon Tabanh - ban dân số thuộc Ban thư ký LHQ Từ một quá độ

nhân khẩu học này sang một quá độ khác Tập san dân số của Liên Hiệp

Quốc Người dịch Hoàng Tích Giang TTNC, TT & TLDS Hà nội,1995

Công trình đã so sánh tình hình gia tăng dân số không đồng đều ở 3 châu lục:

Âu, Á, Phi, từ đó rút ra vai trò quan trọng của các nhân tố kinh tế, xã hội và văn hoá trong các quá trình quá độ nhân khẩu học của nhân loại Tác giả đã đưa ra một số kết luận về hướng nghiên cứu các vấn đề nhân khẩu học trong quan hệ liên ngành rất đáng chú ý là: "phải thừa nhận rằng bất kỳ ý định nào

định giải thích nhân khẩu học theo các quá trình dân số sẽ là ảo tưởng Nhân khẩu học chỉ có thể giải thích các nguyên nhân nhân khẩu học của hiện tượng

- ví dụ, những thay đổi về mức sinh có thể quy một phần cho những thay đổi

về các kiểu kết hôn hoặc về cơ cấu tuổi; những giải thích như vậy hoàn toàn

là nội tại do đó bị hạn chế Giải thích thực sự các hiện tượng theo quy mô của quá độ nhân khẩu học phải được xét từ bên ngoaì môn nhân khẩu học và chỉ

có thể đạt được qua nỗ lực phối hợp của các nhà nghiên cứu về khoa học xã hội" [50 tr 3]

Georges Photios Tapinos - Viện nghiên cứu chính sách Paris Di cư

quốc tế và sự phát triển Tập san dân số của Liên Hiệp Quốc Người dịch

Hoàng Tích Giang TTNC, TT&TLDS Hà nội 1995 Tác giả đã tập trung đánh giá các tác động của di cư tới sự phát triển của từng quốc gia đến triển vọng quốc tế Tác giả cũng khái quát sự biến động của các luồng di cư, các chính sách di dân, những mặt tích cực và tiêu cực của nó trong quan hệ với đời sống ở cả nơi xuất cư và nơi chuyển đến

Nhìn chung, các công trình trên đây tìm cách tiếp cận nhân khẩu học,

xã hội học, đã đi sâu phân tích từng mặt của yếu tố dân cư trong đời sống xã hội hiện đại Trong số đó có một số kết luận có giá trị như là những tổng kết

lý luận triết học

b) Từ góc độ triết học: Ở nước ta từ trước tới nay chưa có một công

trình triết học riêng biệt nào nghiên cứu về dân cư với tính cách là một yếu tố của tồn tại xã hội Mặc dù dân cư trong tồn tại xã hội đã được đề cập đến như

là một yêu tố tất yếu của sản xuất và đời sống trong các giáo trình triết học, song lại chủ yếu được mô tả theo khía cạnh vật chất - kỹ thuật, còn ít chú ý tới khía cạnh xã hội, tinh thần Trong khi đó ở một số nước trên thế giới, trong một số cách giải nghĩa khái niệm dân cư, họ đã coi dân cư vừa là chủ thể của sản xuất, của tiêu dùng, vừa là nền tảng để sáng tạo, lưu giữ các giá trị tinh thần

c) Một số khía cạnh, vấn đề của yếu tố dân cư ở Việt Nam được nghiên cứu nhiều dưới góc độ chuyên ngành: dân số học, đia lý, xã hội học:

+ Chuyên ngành dân số học có các công trình đáng chú ý là:

Nhóm các công trình nghiên cứu chuyên ngành dân số gồm :

- Một số chính sách kinh tế - xã hội có quan hệ với chính sách dân số

Thông tin dân số số 1/1996 của tác giả Doãn Mậu Diệp

- Đặc điểm cơ bản của dân số nước ta hiện nay và những khuyến nghị về

chính sách Thông tin dân số số 4/2000 tr 8-12 của PGS TS Nguyễn Đình

Cử

- Dự báo dân số theo chương trình mục tiêu cho các tỉnh thành phố đến

năm 2020: công nghệ thực hiện và những nhìn nhận từ kết quả dự báo

Thông tin dân số số 2/1998 tr10-12 của tác giả Hoàng Phước Hòa

- Quá độ dân số: Việt Nam đang ở đâu ? Thông tin dân số số 5/1997

của Phạm Quý Thọ

- Báo cáo tình hình thực hiện nghị quyết BCHTW4 - khóa VII về chính

sách dân số và KHHGĐ của UBQGDS - KHHGĐ do TS Trần Thị Trung

Chiến trình bày Thông tin dân số, số 1/2000

Các công trình này tập trung xem xét thực trạng về quy mô, cơ cấu dân số… đề ra những khuyến nghị về chính sách dân số

Nhóm các công trình xem xét quan hệ của dân số với môi trường sống gồm có :

- Đô thị hóa và môi trường đô thị Tạp chí thông tin dân số số 4/1996 của

PGS Lê Trọng Cúc

- Xây dựng cơ sở dữ liệu dân số môi trường trên phạm vi toàn quốc

Thông tin dân số số 1/1998, của hai tác giả: Võ Anh Dũng - PTS Đoàn Minh Lộc

- Dân số và môi trường Hai tác giả Minh Luận - Hương Giang, trong

kỷ yếu hội thảo khoa học: Hợp tác nghiên cứu và hoạt động về dân số và

phát triển ở Việt Nam Hà Nội 1999

- Một số vấn đề về mối quan hệ giữa dân số và sự phát triển Do Trần

Cao Sơn (chủ biên) NXB khoa học xã hội Hà Nội, 1997

Các công trình trên đây và nhiều công trình khác nữa tuy tiếp cận chủ yếu từ góc độ dân số học, song đã ít nhiều nêu ra và giải quyết được một số mặt, một số vấn đề của yếu tố dân cư đối với sự phát triển

+ Chuyên ngành xã hội học có các công trình đáng chú ý là:

- Một số vấn đề dân số từ hướng tiếp cận xã hội học Do GS Tương Lai

chủ biên NXB khoa học xã hội Hà nội, 1992

- Xóa đói giảm nghèo dưới cái nhìn văn hóa truyền thống của TS

Nguyễn Minh Hòa Tạp chí thông tin lý luận số 12/2000

Các công trình này đã hướng cách tiếp cận trực tiếp vào một số vấn đề

cụ thể của dân cư, khái quát các giải pháp mang tính lý luận có tầm triết học

d) Về dân cư ở Lâm Đồng đã có 2 tác phẩm:

- Vấn đề dân tộc ở Lâm Đồng do PGS TS Mạc Đường chủ biên Tác

phẩm này chủ yếu nghiên cứu các cư dân bản địa ở Lâm Đồng dưới góc độ dân tộc học

- Dân tộc - dân cư Lâm Đồng của tác giả Trần Sĩ Thứ Ngoài việc chỉ ra

nguồn gốc của cư dân Lâm Đồng, tác giả thống kê các tộc người, một số đặc trưng của họ và đặc trưng dân số học của cư dân Lâm Đồng Tác giả cũng nêu được một số thành tựu trong phát triển kinh tế và văn hoá như là những vai trò của cộng đồng cư dân Lâm Đồng trong thời gian qua Tuy nhiên cách tiếp cận cơ bản vẫn là từ góc độ thống kê học và dân tộc học

Hiện chưa có công trình nghiên cứu về yếu tố dân cư ở Lâm Đồng tiếp cận từ góc độ triết học, để đi sâu phân tích cấu trúc, vai trò thực tiễn của cư dân Lâm Đồng và từ đó đề xuất các giải pháp khoa học để giải quyết vấn đề, thúc đẩy sự phát triển của dân cư ở đây

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài:

+ Mục đích: Góp phần làm rõ những nội dung của dân cư và quan hệ

của nó với các yếu tố khác trong tồn tại xã hội; trên cơ sở đó, khảo sát dân cư

trong đời sống xã hội ở Lâm Đồng; bước đầu đánh giá và đề xuất những biện pháp nhằm phát huy vai trò của yếu tố dân cư trong tồn tại xã hội ở tỉnh Lâm Đồng

+ Nhiệm vụ:

- Phân tích nội dung và vai trò của yếu tố dân cư trong tồn tại xã hội

- Phân tích những hạn chế, ưu thế và xu hướng phát triển của dân cư ở

Lâm Đồng

- Đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy vai trò và giải quyết các vấn

đề của yếu tố dân cư trong tồn tại xã hội ở Lâm Đồng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

+ Dân cư: cấu trúc, vai trò và vị trí của nó trong tồn tại xã hội theo quan điểm của triết học Mác - Lênin Luận án đặc biệt chú ý đến các quan điểm, các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ta khi kiến giải về các vấn đề đặt ra ở Lâm Đồng

+ Phạm vi khảo sát thực tiễn của luận án là Lâm Đồng, vùng văn hóa có những nét đặc thù tiêu biểu cho khu vực nam Tây Nguyên

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu:

- Cơ sở lý luận của luận án là những quan điểm duy vật biện chứng và

duy vật lịch sử về xã hội của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I Lênin và Hồ Chí Minh Luận án có chú ý thích đáng đến những thành tựu khoa học của một số học giả trong và ngoài nước khi bàn về yếu tố dân cư và các vấn đề của Lâm Đồng

- Phương pháp nghiên cứu: Các phương pháp chung của CNDVBC và

CNDVLS; các phương pháp: cấu trúc hệ thống, phân tích, tổng hợp, lôgic, lịch sử, so sánh, điều tra, phỏng vấn để thu thập, phân tích, xử lý và trình bày vấn đề

6 Cái mới của đề tài:

- Đề xuất việc sử dụng thống nhất thuật ngữ dân cư để chỉ yếu tố người

trong tồn tại xã hội và nêu ra khái niệm dân cư, làm rõ vai trò của dân cư với

hoàn cảnh địa lý và phương thức sản xuất trong tồn tại xã hội

- Chỉ ra những nét đặc thù của yếu tố dân cư trong tồn tại xã hội ở Lâm

Đồng, phân tích những mặt tích cực và hạn chế trong sự vận động phát triển của dân cư ở đây, đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy tính tích cực của yếu tố dân cư, nhằm giải quyết tốt hơn các vấn đề đặt ra ở Lâm Đồng trong tương quan chung với sự phát triển của cả nước

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn:

- Luận án có thể làm tư liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, giảng

dạy triết học Mác - Lênin về tồn tại xã hội, về hình thái kinh tế - xã hội; luận

án cũng là tư liệu tham khảo cho tất cả những ai quan tâm tới các vấn đề của Lâm Đồng và nam Tây Nguyên

8 Kết cấu của luận án: ngoài phần mở đầu và phần kết luận, luận án

gồm 3 chương với 7 tiết