khai- minh bạch- t ách nhiệm giải t ình; an ninh cá nhân; quyền tham gia; bầu cử tự do; sự kết nối giữa nhà nước với người dân và các bên liên quan; quyển thông tin và tiếp cận thông tin[r]
Trang 1CÔNG A , M N BẠC VÀ TRÁC N ỆM G Ả TRÌN
TRONG QUẢN TRỊ CÔNG: N ỮNG T UẬN LỢl VÀ T ÁC T ỨC
Từ CU C CÁC MẠNG CÔNG NG ỆP 4.0
Ngày nay, việc sử dụng công nghệ và các ứng dụng có được từ cuộc Cách mạngcông nghiệp 4 0 là một yêu cầu của quản t ị tốt, quản t ị hiện đại để thúc đẩy côngkhai, minh bạch, t ách nhiệm giải t ình, từ đó góp phần t ong cuộc đấu t anh phòng,chống tham nhũng (PCTN) Tuy vậy, nó cũng đặt a một số thách thức t ong quản t ịnhà nước, đặc biệt về vấn đê' t ách nhiệm giải t ình t ong ứng dụng t í tuệ nhân tạo(AI) t ong lĩnh vực cồng Bài viết này làm õ vai t ò của Cách mạng công nghiệp 4 0
t ong việc chuyển đổi từ quản t ị t uyển thống sang quản t ị hiện đại/quản t ị tốt ( )
T ên cơ sở đó, bài viết phân tích các giá t ị (2) và một số thách thức (3) của cuộc Cáchmạng công nghiệp 4 0 đối với công khai, minh bạch và t ách nhiệm giải t ình t ongquản t ị nhà nước và PCTN
Sự c uyể đổ từ quả trị truyề t ố g sa g quả trị đạ /quả trị tốt
và va trò của cuộc C c mạ g cô g g p 4 0
Từ thế kỷ XX, ở các nước t ên thế giới, quyền lực hành chính và tổ chức bộ máyhành chính công mở ộng hơn bao giờ hết Quản t ị công từng bước t ở thành đặcquyền của chính t ị gia và công chức; còn công dân được xem là người tiêu dùng hànghoá và dịch vụ công, là bên bị động tiếp nhận chính sách, hành vi, việc làm và kết quảquản t ị của nhà nước Tất cả điểu này hình thành nên hình thái quản t ị lấy nhà nướclàm t ung tâm, dẫn đến hệ quả là hiệu quả quản t ị của nhà nước thấp, năng lực đáp
1Khoa Luật Đại học Quốcgia Hà Nội
2 rườngĐại học Luật Hà Nội
34
Trang 2ứng của nhà nước không cao, tính chính đáng không đủ và sự thiếu hụt nguồn lựccũng như làm suy giảm năng lực quản t ị của nhà nước Nhiều vấn đề đặt a khó khăn
và thách thức đối với mô hình quản t ị t uyển thống như: tham nhũng và lạm quyền;thiếu sự mình bạch và t ách nhiệm giải t ình; bộ máy công vụ cổng kềnh, kém hiệuquả; chất lượng dịch vụ công thấp; khả năng đáp ứng thấp; sự tham gia hạn chế vàthiếu sự tin tưởng của người dân; lãnh đạo theo mô hình cũ (top-do n); ngại đổi mớiThay vào đó, mô hình quản t ị hiện đại/quản t ị tốt đã hình thành và dần thay thế của
mô hình quản t ị t uyển thống để giải quyết các vấn đề đó Từ những năm 0 của thế
kỷ XX đến nay, vấn đề cốt lõi t ong quản t ị nhà nước ở các nước phát t iển như Hoa
Kỳ, Nhật Bản, Anh, Ne Zealand, Canada là thông qua cải cách cơ chế quản t ị củanhà nước theo cách tiếp cận, phương pháp quản t ị mới để thực hiện tốt hơn quyểncon người, quyền công dân và cung ứng dịch vụ công theo hướng dân chủ, phát huyđầy đủ sự tham gia của nhân dân
Khác với nền quản t ị t uyền thống lấy nhà nước làm t ung tâm, thực hiện quyềncai t ị, ban phát các dịch vụ, t ong khi người dân thụ động tiếp nhận các dịch vụ, nềnquản t ị hiện đại lấy người dân ỉàm t ung tâm, có vai t ò chủ động và quan t ọng t ongtất cả các quá t ình quản t ị, từ ban hành, quyết định và thực thi chính sách, pháp luậtQuản t ị tốt (Good gove nance) là cách thức quản t ị mới ngày càng được sử dụngphổ biến, đặc biệt bởi các tổ chức phát t iển quốc tế và khu vực Các nhà kinh tế họctin ằng hiệu quả của các cải cách kinh tế phụ thuộc vào sự hiện diện của các thể chếchính t ị tốt Theo cách tiếp cận này, quản t ị tốt dựa t ên nhũng nguyên tắc và yêu cầu
về thể chế để PCTN và vận hành, phát t iển nền kinh tế Quản t ị tốí được thiết lậpdựa t ên một số nguyên tắc cơ bản sau đây: pháp quyền; minh bạch; t ách nhiệm giải
t ình; công bằng; phục vụ; hiệu ỉực, hiệu quả; đổng thuận; có tính dự báo và tin cậy;đối tác với các bên liên quan
Quản t ị hiện đại dựa t ên nền tảng mới về dân chủ nhằm đáp ứng nhu cấu, ýchí và nguyện vọng của người dân (quản t ị dân chủ) Quản t ị dân chủ là quá t ìnhquản t ị thúc đẩy sự đáp ứng của các thiết chế t ong việc cung cấp các dịch vụ chotất cả mọi người một cách bình đẳng Qua đó xã hội đạt được sự đồng thuận và thựcthi các chính sách, pháp luật, cấu t úc chính t ị - xã hội nhằm đạt được công lý, côngbằng, quyển con người, quyền công dân Các chính sách và pháp luật được thực thi bởi
KỶ ẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TẾCôngkhai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nước
‘Democ atic Gove nance - The key to development’, A Repo t of Belgian Development Coope ation and Belgian Technical Coope ation (BTC) <https:// enabel be/sites/default/fiies/democ atic_gove nance_the_ key_to_development pdf> t uy cập ngày 25/ /20
Trang 3KỶ ẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TỂCông khai, minh bạch vă trâch nhiệm giải trình trongquản trị nhă tiưởc
nhiều thiết chế: câc cơ quan nhă nước, câc đảng chính t ị vă câc chủ thể đa dạng t ongỉlnh vực tư vă câc tổ chức xê hội Theo nghĩa năy, quản t ị dđn chủ giải quyết cđu hỏilăm thế năo để tổ chức một xê hội để đảm bảo sự bình đẳng vă công bằng cho tất cảmọi công dđn Quản t ị tốt với nhiều đặc điểm của quản t ị dđn chủ được cho lă điềukiện để phât t iển kinh tế, do vậy được câc tổ chức quốc tế ất quan tđm thúc đẩy t ongcâc chương t ình phât t iển2
Mục tiíu của quản t ị nhă nước lă hướng tới xđy dựng một nền quản t ị minhbạch, tinh gọn, năng động vă hiệu quả, hướng đến phục vụ thay vi cai t ị nhđn dđn như
t ong mô hình hănh chính công t uyền thống Mô hình quản t ị nhă nước hướng đến
c c g trị ư mở rộ g sự t am g a của cồ g dđ vằ oạt độ g quả lý ă ước;hoạch định chính sâch t ín nguyín tắc đổng thuận xê hội; xđy dựng một nền hănhchính có t âch nhiệm vă minh bạch; t âch nhiệm giải t ình; hiệu quả vă hiệu lực; côngbằng vă tuđn thủ luật phâp Như vậy, quản t ị nhă nước lă hoạt động thực thi quyềnlực hướng đến phục vụ nhđn dđn, đảm bảo vai t ò vă tiếng nói của nhđn dđn, xđy dựngnền hănh chính tinh gọn, năng động vă hiệu quả Nhđn dđn có thể thực hiện t ực tiếpquyển lăm chủ của mình hoặc giân tiếp thông qua câc chủ thể khâc Muốn vậy, bộ mâychính quyền luôn phải đảm bảo sự minh bạch, từ quy t ình cung cấp thông tin đến
cần tạo sự đổng thuận ộng êi t ong xê hội, luôn quan tđm đến cải thiện chất lượngsống cùa nhđn dđn Bín cạnh đó, quản t ị nhă nước tốt còn góp phẩn văo PCTN, lêngphí Kinh nghiệm cho thấy, câc quốc gia quản t ị nhă nước hiệu quả cũng lă câc quốcgia PCTN, lêng phí, đói nghỉo có hiệu quả Chống tham nhũng, lêng phí cũng gópphần bảo đảm sự phât t iển của quốc gia
Câch mạng cổng nghiệp 4 0 (hay Câch mạng công nghiệp lẩn thứ tư) xuất phât
từ khâi niệm “Indust ie 4 0” t ong một bâo câo của Chính phủ Đức năm 20 3 Sau đó,Giâo sư Klaus Sch ab, người sâng lập vă chủ tịch điểu hănh Diễn đăn Kinh tế Thế giới
đê đưa a một khâi niệm õ ăng hơn: "Câch mạng công nghiệp đầu tiín sử dụng năngỉượng nước vă hơi nước đểcơgiôi hóa sản xuất Cuộc câch mạng lẩn thứ hai diễn ra nhờứng dụng điện năng đểsản xuất hăng loạt Cuộc câch mạng ỉần thứ ba sử dụng điện tử văcông nghệ thông tin để tự động hóa sản xuất Bđy giờ, cuộc Câch mạng công nghiệp ỉầnthứ tư đang nảy nò từ cuộc cấch mạng ỉần thứ ba, nó kết hợp câc công nghệ ỉại vôi nhau,
Noha El-Mika yvă Ingvild Oia>‘Unde standing and P og amming fo Linkages: Democ atic Gove nance and Development’ Discussion Pape 8 UNDP Oslo Gove nance Cent e
2Ahmadzand Saleem A, ‘Impact of Gove nance on Human Development’ (20 4) Vol 8 (3) Pakistan Jou nal of Comme ce & Social Siences 6 2-628
Trang 4KỶ ỂU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TẾCôngkhai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nước
làm mờ ranh giới giữa vật lỷ, kỹ thuật số và sinh học” Cách mạng công nghiệp 4 0 đượctạo nên bởi sự hội tụ của các công nghệ mới chủ yếu như IoT - Inte net kết nối vạn vật,
ô bốt cao cấp, công nghệ in ấn 3D, điện toán đám mây, công nghệ di động không dây,
t í tuệ thông minh nhân tạo (AI), công nghệ nano, khoa học về vật liệu tiên tiến, lưu
t ữ năng lượng và tin học lượng tử Cách mạng công nghiệp 4 0 diễn a t ên 03 lĩnhvực chính gồm Công nghệ sinh học, Kỹ thuật số và Vật lý Những yếu tố cốt lõi của Kỹthuật số t ong Cách mạng công nghiệp 4 0 sẽ là: AI, IoT và dữ liệu lớn (Big Data) Tốc
độ đột phá của Cách mạng công nghiệp 4 0 hiện “không có tiền lệ t ong lịch sử” Khi
so sánh với các cuộc cách mạng công nghiệp t ước đây, 4 0 đang tiến t iển thẹo mộthàm SỐmũ chứ không phải là tốc độ tuyến íính
Chuyển đổi từ quản t ị t uyền thống/quản t ị tồi sang quản t ị hiện đại/quản t ịtốt là một quá t ình thay đổi thực sự cần thiết và có ý nghĩa Bản chất của sự chuyểnđổi là từ việc lấy nhà nước làm t ung tâm sang lấy công dân làm t ung tâm Lúc nàyvai í ò của nền quản t ị công là quản t ị phục vụ và đó là nền quản t ị có sự hỗ t ợ
ất iớn từ các thành tựu khoa học kỹ thuật, đưa các ứng dụng công nghệ vào thay thếquy t ình làm việc thủ công, bằng sức người Cách mạng công nghiệp 4 0 có tác độngsâu ộng tới mọi mặt của đời sống xã hội, kể cả cách thức quản t ị nhà nước và xãhội Sự phát t iển mà cuộc Cách mạng công nghiệp 4 0 tạo a đã dẫn đến sự thay đổi
t ong cách tiếp cận vạ các yêu cầu của quản t ị nhà nước Sự xuất hiện và tham gia củacông nghệ, đặc biệt các công nghệ thông minh như AI t ong quản t ị nhà nước như ỉànhững chủ thể tích cực, chứ không hoàn toàn bị động như t ưỚG đây là những vấn đểmới t ong quản t ị nhà nước Quản t ị nhà nước dựa t ên nền tảng công nghệ tạo a
sự kết nối phẳng hơn giữa nhà nước và công dân, đặc biệt t ong mối quan hệ về thôngtin và giám sát Quá t ình chuyển đổi số (digital t ansfo mation) có thể giúp nhà nướcthúc đẩy sự minh bạch, thông tin và t ách nhiệm giải t ình, sự tham gia và chất lượngphục vụ t ong các hoạt động và dịch vụ công Chính vì thế, hầu hết các cách tiếp cậnmới về quản t ị hiện đại/quản t ị tốt đều nhấn mạnh đến yêu cẩu hiểu biết, thích nghi
và phát huy vai t ò và thúc đẩy sự phát t iển và ứng dụng công nghệ Có lý khi nhậnđịnh ằng việc ứng dụng các thành tựu công nghệ, đặc biệt là công nghệ số giúp tạodựng và thúc đẩy quản t ị tốt ở bất kỷ tổ chức hoặc quốc gia nào2
Vũ Công Giao, ‘Quản t ị nhà nước hiện đại: Một số vấn để lý luận, thực tiễn’, t ong Nguyễn Thị Quế Anh, Vũ Công Giao, Nguyễn Hoàng Anh (đồng chù biên), Các ỉý thuyết, mô hình, cách tiếp cận về quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng, Nxb Hổng Đức, Hà Nội, 20 8, t 36-52
2 Bhupende s Shhika a, ‘Good Gove nance: Role of Science, technology and innovations’ (20 5), 2( ) Integ ated Resea ch Advances, 22-30; Hasan AI-Shalabi, ‘Role of Info mation Technology fo Good Gove nance and Society’ (2005) (2) Jou nal of Social Science 8 -83
Trang 5KỶ ẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TỂCôngkhai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trongquản trị nhà ntíồc
Xã hội hiện đại ngày càng đòi hỏi nhiều hơn các yêu cầu mới của nền quản
t ị như dịch vụ hiệu lực hiệu auả, Dhục vụ và đa dạng: côn? khai- minh bạch- t áchnhiệm giải t ình; an ninh cá nhân; quyền tham gia; bầu cử tự do; sự kết nối giữa nhànước với người dân và các bên liên quan; quyển thông tin và tiếp cận thông tin; kiểm
t a, đánh giá chất ỉượng các dịch vụ công Các ứng dụng cống nghệ thông tin và
t uyền thông là một công cụ để hiện thực hóa các yêu cẩu t ên Các thành tựu vể côngnghệ thông tin, t uyền thông và các ứng dụng khác do Cách mạng công nghiệp 4 0đem lại có nhiểu tác động tích cực tới nền quản t ị như kích thích các thay đổi t ongdịch vụ công, thúc đẩy chất lượng dịch vụ công, việc ban hành quyết định, sự giámsát và quyền tham gia của người dân; hỗ t ợ thúc đẩy phát huy dân chủ Chính phủthông minh (Sma t Gove nance) ứng dụng công nghệ góp phẩn xây dựng và thúc đẩy
sự minh bạch, tính mở, quyền tham gia và hiệu quả quản t ị nhà nước Các thành quảcủa cuộc Cách mạng công nghiệp 4 0 tạo a nhiểu tác động tích cực đến quản t ị nhànước t ong cách thức quản t ị mới như Chính phủ điện tử, Chính phủ AI, Chính phủ
mở, dữ liệu mở, thành phố thông minh
Việc ứng dụng cống nghệ thông tin, t uyền thông của thời đại 4 0 t ong quản t ịcũng ất đa dạng Nhìn chung, có thể chia thành 02 cách tiếp cận t ong việc ứng dụngcông nghệ t ong quản t ị nhà nước:
hứ nhất, cách tiếp cận từ t ên xuống (top-do n) có nghĩa là chính quyền nỗ lực
t ong việc làm cho thông tin dễ tiếp cận hơn, sử dụng công nghệ để tiếp cận người dânhoặc thúc đẩy hiệu quả các hoạt động của chính quyền thông qua việc sử dụng công nghệ
hứ hai, cách tiếp cận từ dưới ỉên (bottom-up) là các nỗ lực từ cơ sở để kết nốicông dân với nhau và t ao quyền cho họ để buộc Chính phủ phải chịu t ách nhiệm
T ong quá t ình chuyển đổi từ quản t ị t uyền thống sang quản t ị hiện đại/quản
t ị tốt, Cách mạng công nghiệp 4 0 đóng vai t ò như là chất xúc tác thúc đẩy các yêucầu của nền quản t ị hiện đại/quản t ị tốt, đặc biệt t ong việc thúc đẩy sự công khai,minh bạch, t ách nhiệm giải t ình t ong quản t ị nhà nước và PCTN Tuy vậy, cũng
có mặt t ái của nó đối với quản t ị nhà nước Cuộc cách mạng này cũng tạo a không
ít thách thức đối với quản t ị nhà nước như làm thế nào để quản t ị việc phát t iển
và ứng dụng AI nhằm một mặt thúc đẩy hiệu quả t ong quản t ị nhà nước, nhưngmặt khác làm thế nào để bảo đảm t ách nhiệm giải t ình của những tổ chức, cá nhân
sử dụng AI t ong quản t ị nhà nước Tương tự, sự phát t iển của Inte net và tự doInte net cũng tạo a nhiều thách thức đối với quản t ị, như bảo đảm quyền tự do ngônluận, quyền thông tin, an ninh mạng, xử lý tin giả mạo, tin độc hại
Trang 6Có thể thấy, không nằm ngoài làn sóng ảnh hưởng từ Cách mạng công nghiệp40» quản t ị nhà nước và công cuộc PCTN đang đứng t ước nhiều cơ hội cũng nhưthách thức to lớn để làm sao hoàn thành mục tiêu nâng cao tính dân chủ, thúc đẩycông khai, minh bạch và t ách nhiệm giải t ình, góp phần xây dựng nền quản t ị t ongsạch, vững mạnh, tạo dựng niềm tin t ong nhân dân
và các đối tượng khác t ong xã hội Một số học giả cho ằng, ngoài ứng dụng Inte net
và eb, Chính phủ điện tử còn bao hàm những ứng dụng công nghệ thông tin khácnhư cơ sở dữ liệu điện tử, mạng lưới, dịch vụ tự động, đa phương tiện, công nghệ địnhdanh cá nhân Một góc độ khác cho ằng, Chính phủ điện tử là mối quan hệ Chínhphủ, khách hàng (là doanh nghiệp, người dân và các Chính phủ khác) với nhà cungcấp (cũng là doanh nghiệp, người dân và các Chính phủ khác)
Nhìn chung có thể hiểu, Chính phủ điện tử là Chính phủ ứng dụng mạnh mẽthành tựu của cống nghệ thông tin - t uyền thông để “số hóa” các thủ tục> “tự độnghóa” các quy t ình làm việc nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác điều hành,quản lý của mình và cung cấp dịch vụ công t ực tuyến cho công dân, doanh nghiệp Đểthực hiện chức năng quản lý, điều hành và cung ứng dịch vụ công, t ong Chính phủđiện tử tồn tại 04 dạng giao địch chính: Chính phủ với công dân (G2C); Chính phủ vớidoanh nghiệp (G2B); Chính phủ với các cơ quan t ong Chính phủ (G2G); Chính phủvới công chức, viên chức (G2E)
So với Chính phủ t uyền thống quản lý hành chính t ong nội bộ các cơ quannhà nước diễn a thủ công, tốn nhiểu công sức, thời gian và tiền bạc; người dấnkhông thể liên lạc với Chính phủ, cơ quan hành chính nhà nước bất cứ thời gian nàohay ngoài t ụ sở của các cơ quan nhà nước thì Chính phủ điện tử có thể khắc phục
KỶ ẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TỂCôngkhai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nước
Trang 7KỶ ẾUHỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TẾCôngkhải, minh bạch và trách nhiệm giải trinh trongquản trị nhà nước
được những hạn chế này Với sự t ợ giúp của các phương tiện và quy t ình công nghệthông tin hiện đại, Chính phủ điện tử sẽ giúp công cuộc quản t ị nhà nước đạt đượcmục tiêu đề a là tăng cường năng lực, hiệu quả điều hành của Chính phủ, mang lại
sự hài lòng của người dân> tăng cường sự minh bạch của nền hành chính quốc gia,tinh gọn bộ máy để giảm chi tiêu của Chính phủ và nâng cao đạo đức công vụ củađội ngũ cán bộ, công chức
Chính phủ điện tử đóng vai t ò quan t ọng t ong việc thúc đẩy công khai, minhbạch và t ách nhiệm giải t ình Cụ thể, Chính phủ điện tử với việc cung cấp dịch vụcông cho người dân, cho doanh nghiệp theo hướng công khai, minh bạch sẽ hạn chế
sự phiển hà, sách nhiễu, các việc làm tiêu cực của cán bộ, công chức t ong quá t ìnhthực thi chức năng, nhiệm vụ của mình Sự minh bạch, công khai t ong phương thứcquản lý và phục vụ của Chính phủ điện tử sẽ góp phần đẩy lùi “căn bệnh” tham nhũng,quan liêu, độc quyền> lười biếng của đội ngũ cán bộ, công chức Bằng cách t uy cập,kiểm t a các dữ liệu điện tử, người đứng đẩu các cơ quan công quyền có thể biết chínhxác chuyên viên nào làm việc tận tâm, nhanh gọn, chuyên viên nào “ngâm” văn bản,sách nhiễu người dân, doanh nghiệp, từ đó đưa a các giải pháp phù hợp Đơn giảnnhư việc chấm công, giám sát giờ giấc cùa đội ngũ công chức t ước đây phải thực hiệnmột cách thù công thì nay các thiết bị điện tở hiện đại kết nối mạng Inte net sẽ chuyển
dữ liệu vê' máy chủ để phục vụ cho công tác quản lý nhân sự Đặc biệt, Chính phủ điện
tử cung cấp đầy đủ thông tin cần thiết cho người dân T ong chế độ dân chủ, nhân dân
có quyền kiểm soát nhà nước nhưng muốn kiểm soát thì nhân dân phải có thông tinđầy đủ, chính xác, kịp thời Với khối lượng thông tin do Chính phủ điện tử mang lại,người dân có điều kiện thực hiện tốt hơn chức năng giám sát, kiểm t a của mình; đồngthời có thể tham gia phản biện, xây dựng chính sách, tố cáo các hành vi sai t ái của độingũ cán bộ, công chức để Chính phủ hoạt động ngày càng tốt hơn
Cuộc Cách mạng công nghiệp 4 0 được phát t iển t ên nền tảng khoa học côngnghệ nên để có thể tiếp cận xu thế của cuộc cách mạng này, một giải pháp quan t ọng
là áp dụng khoa học công nghệ vào hoạt động hành chính, dịch vụ công của các cơquan nhà nước T ong thời đại Cách mạng công nghiệp 4 0, yêu cầu đặt a không chỉ
là xây dựng Chính phủ điện tử mà Chính phủ điện tử ấy phải có công nghệ tiên tiếnnhất, tức là đơn giản nhất, thuận tiện nhất, phổ biến nhất để người dân dễ dàng tiếpcận Khái niệm "Chính phủ điện tử thế hệ mới” đã a đời là vì thế
Những năm gần đây, AI - một vấn đề cốt lõi của Cách mạng công nghiệp 4 0, đãđược đưa vào ứng dụng t ong hoạt động hành chính nhà nước như ở Mỹ, Đan Mạch,
Trang 8KỶ ẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TẾCôngkhai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nước
Dubai, Hồng Kông (T ung Quốc) Nổi bật nhất đó là việc ứng dụng AI vào quy t ình
tư vấn, cung ứng các dịch vụ, hàng hóa công, quản lý giao thông công cộng Như ở
Mỹ, Sở Nhập tịch và di t ú Mỹ hiện nay đang sử dụng một t ợ lý ảo t ực tuyến dựa t êncông nghệ AI để t ả lời các câu hỏi của công dân và người nhập cư Hay như tại HồngKông (T ung Quốc), AI đã được ứng dụng t ong việc cung ứng các dịch vụ công củachính quyền Cụ thể: “Hệ thống AI được t iển khai để hợp ỉý hóa toàn bộ quy t ình
xữ lý hồ sơ với sự hỗ t ợ quyết định tự động bất cứ khi nào có thể Các mục tiêu chínhcủa mô-đun AI là: ( ) tự động đánh giá các t ường hợp đơn giản, (2) cung cấp hổ t ợ
a quyết định cho các t ường hợp phức tạp và cần thêm thông tin để xử lý, và (3) họctập các “thực hành hiện tại” từ con người”2
Còn tại Dubai, AI được ứng dụng vào việc đánh giá mức độ hài lòng của côngdân đối với sự phục vụ cùa cơ quan nhà nước khi người dấn đến thực hiện thủ tụehành chính tại cơ quan công quyển thông qua việc nhận diện cảm xúc t ên khuôn mặtcủa người dân bằng một chương t ình AI lắp đặt tại cửa a vào Đặc biệt, còn có nhữngnơi đang nghiên cứu vể khả năng ứng dụng AI để phòng chống tội phạm, thậm chí làPCTN3, ửa tiển4 Ngoài a, AI còn được nghiên cứu để tiếp cận với các lĩnh vực khácnhư tố tụng, thi hành án hình sự Chẳng hạn, đối với hoạt động t uy tố, điều t a, AIgiúp cho người có thẩm quyền điều t a xây dựng các giả thuyết điều t a toàn diện hơn,khách quan hơn, các chi tiết nhỏ không bị bỏ qua một cách vô ý hoặc cố ý do nhậnđịnh chủ quan hay tư duy kinh nghiệm của người tiến hành tố tụng5
Một SỐnhà nghiên cứu khác còn đưa a những nhận định xa hơn khi việc ứngdụng AI vào quản t ị nhà nước sẽ hướng đến việc hình thành nên những “Chính phủAI”6 Theo đó, “Chính phủ AI là một Chính phủ ứng dụng AI vào quản t ị, điều hành,
Linh Anh, ‘Pháp luật các nước vể t í tuệ nhân tạo: T ợ lý đắc lực cùa cơ quan công quyền’ Báo Điện tử Đại biểu Nhân dân <http:// daibieunhandan vn/default aspx?tabid=77&Ne sId=4 2 83> t uy cập ngày 25/ /20 2Đặng Thị Thu Hương, ‘ứng đụng t í tuệ nhân tạo t ong việc cung cấp dịch vụ công tại Hồng Kông’ chttp:// aita gov vn/ung-dung-t i-tue-nhan-tao-t ong-viec-cung-cap-dich-vu-cong-tai-hong-kong> t uy cập ngày 25/ /20
3Như ở B azil, Ai Cập, Ấn Độ Xem thêm: Lê Hoàng Anh Tuấn, ‘Áp dụng t í tuệ nhân tạo t ong công tác phòng, chống tham nhũng toàn cầu’ <https://baomoi com/ap-dung-t i-tue-nhan-tao-t ong-cong-tac-phong-chong- tham-nhung~toan~cau/c/27480552 epi> t uy cập ngày 25/ /20
4T ong năm 20 8, ủ y ban Giám sát tài chính Hàn Quốc tuyên bố sẽ sử dụng công nghệ AI nhằm tự động hóa một SỐhệ thống điểu t a quốc gia t ong công tác chống ửa tiển Xem thêm: Nguyễn Hòa, ‘Hàn Quốc quyết tâm
t ở thành cường quốc vể t í tuệ nhân tạo’ <http:// qdnd
vn/thoi-su-quoc-te/su-kien/han-quoc-quyet-tam-t o-vn/thoi-su-quoc-te/su-kien/han-quoc-quyet-tam-thanh-cuong-quoc-ve-vn/thoi-su-quoc-te/su-kien/han-quoc-quyet-tam-t i-vn/thoi-su-quoc-te/su-kien/han-quoc-quyet-tam-tue-nhan-vn/thoi-su-quoc-te/su-kien/han-quoc-quyet-tam-tao-53 370&gvn/thoi-su-quoc-te/su-kien/han-quoc-quyet-tam-t; vn/thoi-su-quoc-te/su-kien/han-quoc-quyet-tam-t uy cập ngày 25/ /20
5Nguyễn Thị Quế Anh, Ngô Huy Cương (đồng chù biên), Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và những vấn đề đặt
ra đối với cải cáchpháp luật, Nxb Chính t ị quốc gia - Sự thật, 2 08, t 227
6Khái niệm “Chính phù AI” được xây dựng bởi nhóm nghiên cứu gồm: Michaeỉ Dukakis, Nguyễn Anh Tuấn, Thomas Patte son, Nazli Chouc i, Michael Dukakis Institute fo Leade ship and Innovation (MDI)
Trang 9KỶ ẾƯ HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TẾCôngkhai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nước
phát t iển đất nước; AI hỗ t ợ việc a quyết định của Chính phủ ở các cấp; AI hỗ t ợcung cấp dịch vụ côns thông minh và tự độne hoá để t>hụcvụ tốt cho công dân” *Hìnhdung ở một mức độ tiên tiến hơn, khi Aĩ và ô bốt ngày càng hiện đại thì sẽ có thể dẫnđến sự xuất hiện của những 'công chức ô bốt” thay thế vào vị t í việc làm của nhữngcông chức như hiện nay Khả năng này không phải là viễn tưởng mà hoàn toàn có thểxảy a T ường hợp ô bốt Sophia được Ả- ập Xê-Út quyết định công nhận tư cáchcông dân chính là một động thái cho thấy khả năng hiện hữu đó
Tóm lại, sự a đời của Chính phủ điện tử t ong bối cảnh Cách mạng công nghiệp
4 0 đang diễn a mạnh mẽ, có thể xem là một cuộc cách mạng t ong tiến t ình phát
t iển của quản t ị nhà nước Nó tạo a một phong cách lãnh đạo, điểu hành hiện đại,hiệu quả và minh bạch, nâng cao mức độ hài lòng cho nhân dân và doanh nghiệp,khắc phục những điểm yếu cố hữu của hệ thống quản t ị t uyền thống như nạn quanỉiêu, cửa quyển, tham nhũng, bưng bít thông tin Sự hoạt động của Chính phủ điện
tử sẽ chuyển nền hành chính cai t ị sang nền hành chính phục vụ; chuyển từ quan hệ
“xin - cho” sang quan hệ phục vụ, cung ứng dịch vụ hiện đại Xây dựng Chính phủđiện tử là bước đi tất yếu t ong tiến t ình công khai, minh bạch và tăng t ách nhiệmgiải t ình t ong quản t ị nhà nước và PCTN ở Việt Nam
2 2 Dữ liệu mở, dữ ỉiệu Chinh phủ mở
Dữ ỉỉệu mở (Open Data) khồng phải là dữ liệu cá nhân cũng như không phải là
bí mật nhà nước Dữ liệu mở ỉà dữ liệu mà bất kỳ ai cũng có quyền tự do để sử dụng
và sử dụng lại, phân phối và phân phối lại, tùy biến và pha t ộn với các tập hợp dữ liệukhác2 Nói một cách ngắn gọn, dữ liệu mở được định nghĩa là dữ liệu có thể đọc đượcbằng máy, được tự do chia sẻ, sử đụng và xây dựng mà không có bất kỳ hạn chế nào3
Dữ liệu mở thường gắn với lĩnh vực cồng, do nhà nước cung cấp, gọi là “dữ liệu Chỉnhphủ mở" (Open Gove nment Data) Ngoài a, dữ liệu mở còn được cung cấp bởi các tổchức quốc tế, doanh nghiệp và tổ chức xã hội4
Bảo T ung, ‘Chính phủ t í tuệ nhân tạo sẽ tạo a bước ngoặt lớn cho Việt Nam’ <https://dant i com cong-nghe/chinh-phu-t i-tue-nhan-tao-se-tao- a-buoc-ngoat-lon-cho-viet-nam-20 80827 5540 287 htm> t uy cập ngày 25/ /20
vn/khoa-hoc-2Lê T ung Nghĩa - T ung tâm Nghiên cứu và phát t iển quốc gia về công nghệ mở thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, ‘Giới thiệu dữ liệu mở - Open Data’ <https:// slidesha e net/ỉnghia/open-đata-int o-5 68 52> t uy cập ngày 25/ /20
3‘Open Data 0 ’ <https://open canada ca/en/open-data-p inciples> t uy cập ngày 25/ /20
4T Davis, F Pe ini and J M Alonso, ‘Resea ching the Eme ging Impacts of Open Data: ODDC Conceptual
F ame o k’ (20 3) No ODDC Wo king Pape , Washington, DC: Wo ld Wide Web Foundation
Trang 10Dữ liệu Chính phủ mở được sử đụng để chỉ một lý thuyết (sau này t ở thành một
hệ thống các quỵ tắc) nhằm nâng cao tính minh bạch, t ách nhiệm giải t ình và thiết lậpcác giá t ị bằng cách để mở các dữ liệu của Chính phủ với tất cả mọi người Các cơ quanChính phủ xây dựng và cung cấp một số lượng khổng lồ các dữ liệu và thông tín Bằngcách để mở các dữ liệu, các cơ quan nhà nước t ở nên minh bạch và có t ách nhiệm hơnvới công chúng Bằng cách khuyến khích việc sử dụng, tái sử dụng và phân phối các dữliệu, nhà nước thúc đẩy hoạt động kinh doanh, sự sáng tạo, và các dịch vụ của còng dân2Theo Bản đồ Tác động của dữ liệu mở (Open Data Impact Map), một dự án của Tổ chức
Dữ liệu Mở Vi Mạng ỉưới Phát t iển (OD4D)3, có 6 5 tổ chức và 0 quốc gia đã sửdụng hệ thống dữ liệu mở t ong quản t ị công việc của tổ chức mình, tập t ung vào cácvấn để ngân sách, thủ tục vận động chính sách4 Dữ liệu Chính phủ mở cũng dựa t ênnền tảng những đặc điểm của dữ liệu mở: công bố chủ động; khả năng đọc bằng máy;cho phép sử dụng lại5 Các nguyên tắc về dữ liệu mở tiếp tục được xây dựng, bổ sung bởimột số Chính phủ hoặc tổ chức, nhà vận động cho Chính phủ mở6
Dữ ỉiệu mở có ỉiên quan chặt chẽ đến vấn đề quản trị nhà nước T ước hết, cơ sở
dữ liệu ĨT1Ở có thể làm thay đổi quan niệm về quản t ị nhà nước, thể hiện ở nhữngphương diện sau:
hứ nhấty dữ liệu mở cho phép, tạo điều kiện công dân giám sát nhà nước, bởi vìqua việc tiếp cận các dữ liệu mở, các hoạt động của nhà nước t ở nên minh bạch hơn,đổng thời ngưòi dân cũng có khả năng, điều kiện để thực thi quyển giám sát quyểnlực nhà nước
hứ hai, dữ liệu mở thúc đẩy ý tưởng một nền dân chủ phục vụ, t ong đó côngdân tham gia quản t ị thông qua các lựa chọn cá nhân và dịch vụ công Thông qua các
dữ liệu mở, các công dân có được những thông tin đẩy đủ, chi tiết hơn về các dịch vụcông, từ đó có thể đưa a các quyết định lựa chọn các dịch vụ đó
KỶ ẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TẾCông khai> minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nước
Cụm từ “Chính phủ” t ong khái niệm này được hiểu là nhà nước (chính quyền), không chỉ bó hẹp ở nghĩa Chính phủ - cơ quan hành pháp quốc gia
2OECD, ‘Open Gove nment Data’ <http:// oecd o g/gov/digital-gove nment/open-gove nment-data htm>
t uy cập ngày 25/ /20
30D4D là tổ chức hợp tác toàn cầu hàng đẩu nhằm tăng cường hệ sinh thái đữ liệu mở t ên toàn thế giới Xem thêm: http://od4d net/
4‘Open Data Impact Map’ <https://opendataimpactmap o g/index> t uy cập ngày 25/ /20
5‘Open Data and Imp oving Gove nance: Issues of Measu ement’ op en Data Resea ch Net o k <http:// opendata esea ch o g/content/20 3/546/open-data-and-imp oving-gove nance-issues-measu ement html>
t uy cập ngày 25/ /20
6Xem thêm: ‘The 8 p incipels of Open Gove nment Data’ <https://opengovdata o g/>; ‘Open Data 0 * <https:// open canađa ca/en/open-data-p inciples> t uy cập ngày 25/ /20
Trang 11KỶ ẾUHỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TẾCôngkhai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trongquản trị nhà nước
hứ ba, dữ liệu mở t úc đẩy nển quản t ị cùng hợp tác và tham gia giữa nhà nước
và công dân, cụ thể dữ ỉiệu mở ủng hộ các công dân, các tổ chức xã hội, doanh nghiệpcùng làm việc với nhau, với nhà nước để thúc đẩy việc ban hành và thực thi chínhsách Quản t ị nhà nước được thúc đầy khi không ai t ong xã hội bị bỏ sót, khi nhiềungười hơn được tham gia vào việc quyết định kết quả của sức mạnh tập thể
Dữ liệu mở thúc đẩy sự minh bạch và t ách nhiệm giải t ình Nó tạo điều kiệncho quá t ình a quyết định của còng dân Chỉ khi được tiếp cận các thông tin minhbạch, được thúc đẩy bởi cơ sở dữ ỉiệu mở, các công dân mới có thể thực thi được cácquyển của mình, đặc biệt là quỵền giám sát, yêu cầu các cơ quan công quyền phải giải
t ình, chịu t ách nhiệm về những quyết định được ban hành và thực thi, qua đó giúpPCTN Nó cũng thúc đẩy sự sáng tạo, t ong quá t ình quản t ị cũng như t ong quá
t ình cung cấp các dịch vụ công Dữ liệu mở cho phép các thông tin từ nhiều nguồnkhác nhau được gộp lại, sử dụng và chia sẻ bởi nhiều cá nhân, tổ chức nhằm t ánhthông tin một chiều từ phía nhà nước Ví dụ, t ang Open pending org cho phép mọingười tiếp cận các thông tin và thúc đẩy sự tham gia của công dân t ong các vấn đề cơbản như các quyết định ngân sách quốc gia T ang này cung cấp dữ liệu thu, chi từ cácChính phủ thông qua các biểu đồ tương tác và cơ sở dữ liệu có thể tìm kiếm Websitehiện giờ bao gồm dữ liệu từ Nige ia, Ấn Độ, Kenya, Nam Phi và Vương quốc Anhcùng với một số quốc gia khác tự nguyện tham gia vào mạng lưới2
Theo một nghiên cứu của OECD3, dữ liệu có mối liên hệ với quản t ị nhà nước
t ên các phương diện cơ bản sau đây: táng cường sự minh bạch và t ách nhiệm giải
t ình; dữ liệu mở giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền; nâng cao nănglực cạnh t anh quốc gia; thúc đẩy sự tham gia của xã hội Các nghiên cứu khác về tácđộng của dữ liệu mở về cơ bản đểu khẳng định những tác động tích cực với quản t ịnhà nước Tim Davies và Fe nado Pe ini cho ằng dữ liệu mở góp phần táng cường:( ) sự minh bạch và t ách nhiệm giải t inh; (2) sự sáng tạo, sự phát t iển và hiệu quảkinh tế; và (3) không loại bỏ ai (inclusion)4và t ao quyền5
‘Open Data and Imp oving Gove nance: Issues of Measu ement’ Open Data Resea ch Net o k <http:// opendata esea ch o g/content/20 3/546/open-data-and'imp oving-gove nance-issues-measu ement html>
t uy cập ngày 25/ /20
2T Davies, ‘Ho might open data cont ibute to good gove nance?’ <http:// opendataimpacts net/20 2/ 2/
ho -might-open-data-cont ibute-to-goođ-gove nance/> t uy cập ngày 25/ /20
3 OECD, ‘Compendium of good p atices on the use of open data fo Anti-co uption: To a ds data-d iven public secto integ ity and civic auditing’ <http:// oecd o g/gov/public-innovation/open-gove nment-data htm> t uy cập ngày 25/ /20
4Khái niệm này được hiểu là không một ai (người nào) bị loại bỏ t ong xã hội hay quản t ị nhà nước
5T Davis, F Pe ini and J M Alonso, ‘Resea ching the Eme ging Impacts of Open Data: ODDC Conceptual
F ame o k5(20 3) No ODDC Wo king Pape , Washington, DC: Wo ld Wide Web Foundation
Trang 12Bên cạnh đó, dữ ỉiệu mở có tác động rất ỉớn đêh C N Các C í phủ t ên thếgiới ngày càng quan tâm và sử dụng dữ liệu mở như là một phương cách để PCTNBằng việc thúc đẩy sự minh bạch t ong các hoạt động của Chính phủ, thu-chi ngânsách, dữ liệu mở t ở thành một thành tố tiềm năng giúp nâng cao t ách nhiệm giải
t ình của bộ máy nhà nước Dữ liệu mở không chỉ giảm thiểu việc quản lý và phân bổsai t ái các nguồn lực, mà nó còn bảo đảm sự t ao đổi minh bạch và t ách nhiệm hơngiữa các Chính phủ với người dân Chính nhu cầu PCTN đặt a yêu cẩu các Chínhphủ ngày càng mở ộng việc sử dụng các dữ liệu mở để nâng cao sự minh bạch Vớihàng nghìn Gigabyte dữ liệu được tạo a bởi các Chính phủ, tổ chức, doanh nghiệp
t ên khắp thế giới, những điều kiện, phương thức mới được tạo a t ong việc PCTNKhi dữ liệu của chính quyền và các dữ liệu khác liên quan đến quản t ị, quản t ị nhànước được mở, tiếp cận, tương tác đổng nghĩa với việc tăng cường các khả năng giámsát, bảo đảm sự minh bạch và t ách nhiệm giải t ình, PCTN Nghiên cứu của OECDchỉ a xu hướng sử dụng dữ liệu mở để PCTN ở các quốc gia G20 (Nhóm 20 nền kinh
tế lớn)2
T ên thế giới đã có ất nhiều quốc gia xem dữ liệu mở thực sự là một phươngthức quan t ọng để nâng cao hiệu quả quản t ị nhà nước Tại Mỹ, vào nám 200 , khiTổng thống Mỹ Ba ack Obama ký Biên bản ghi nhớ về Minh bạch và Chính phủ mở,dẫn đến sự a đời của dữ liệu data gov lưu t ữ hàng t ám bộ dữ liệu để công chúng tiếpcận Phong t ào này mau chóng được tiếp bước bởi Vương Quốc Anh - quốc gia thiếtlập t ang data gov uk vào đẩu nảm 20 0 và bắt đầu một chương t ình cải cách cơ sở
dữ liệu mở t ong toàn bộ hệ thống Chính phủ, và tiếp tục cải cách cho hệ thống hànhchính sau đó Hiện nay, dữ liệu mở đang t ở thành một phong ưào (open data movement)
ở nhiểu nước t ên thế giòi và kể cả của các tổ chức quốc tế Vào tháng 4/20 0, Ngânhàng Ihế giới đã mở một cổng dữ iiệu mở, cung cấp quyển t uy cập hàng t ăm chỉ sốkinh tế, xã hội, và vào tháng 7/20 , với sự hỗ t ợ cùa Ngân hàng ĩh ế giới, Kenya đã
mở một cổng dữ liệu cho mình (openảata go ke), t ở thành một t ong những quốc giađang phát t iển đẩu tiên có cơ sở dữ liệu quốc gia mở Tháng /20 3, Ấn Độ mở mộtphiên bản thử data gov in Dữ liệu mở t ở thành một chủ đề quan t ọng t ong Hợp tác
KỶ ẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TẾCôngkhai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nưổc
! T anspa ency Inte national, ‘Connecting the Dots: Building the Case fo Open Data to Fight Co uption’
<https:// t anspa ency o g/ hat edo/publication/connecting_the_dots_building_the_case_fo _open_ data_to_fight_co uption> t uy cập ngày 25/ /20
2 OECD, ‘Compendium of good p atices on the use of open data fo Anti-co uption: To a ds data-d iven public secto integ ity and civic auditing’ <http:// oecd o g/gov/public-mnovation/open-gove nment-data htm> ưuy cập ngày 25/ /20
Trang 13KỶ ẾƯ HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC TẾCôngkhai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị nhà nước
Chính phủ Mở (OGP) - một sáng kiến đa phương, do các Chính phủ, tổ chức xà hộicủa nhiều quốc gia thiết lập và điều hành, tập t ung vào nền quản t ị minh bạch, hiệuquả và t ách nhiệm giải t ình2 Một t ong các kế hoạch hành động của OGP tháng7/20 6 chỉ a là: “Các công nghệ mới tạo a các cơ hội cho việc chia sẻ thông tin, thamgia công việc nhà nước và hợp tác Chúng tôi mong muốn khai thác các công nghệ này
để tạo a nhiều thông tin được công khai hơn bằng những cách mà có thể giúp ngườidân hiểu các Chính phủ của họ làm gì và ảnh hưởng ỉên các quyết định”3
2 3 ự do Internet
Inte net là một cẩu nối t ung gian cốt lỗi (a c ucial media), qua đó người dân
có thể tự bày tỏ và chia sẻ các ý kiến và t ở thành một công cụ ngày càng quan t ọng
để thực hiện quyển tham gia, giám sát các cơ quan công quyển và bảo vệ các quyểncon người T ong thời đại công nghệ ngày nay, Inte net t ở thành một nền tảng chủchốt (a key platfo m) để chia sẻ thống tin, vận động chính sách và thúc đẩy quỵền conngười Tất cả mọi người có quyền tham gia vào xã hội thông tin, vi thế nhà nước có
t ách nhiệm bảo đảm quỵền tiếp cận Inte net của công dân Inte net ngày càng t ở nênkhông thể thiếu để người dân tham gia vào tất cả các lĩnh vực chính t ị, kinh tế, vănhóa, xã hội Tính đến tháng 0 /20 6, số lượng người đùng Inte net t ên toàn cầu ướctính khoảng 3,27 tỷ4 Đối với mạng xã hội, số người dùng t ên toàn cẩu ước tính đạt2,5 tỷ năm 20 8, chiếm /3 dân số toàn thế giới5 Theo Tổ chức Quản lý tên miển vàđịa chỉ Inte net quốc tế (ICANN) và Công ty DAMMIO (We A e Social - Anh), tínhđến năm 20 7, Việt Nam đã t ở thành quốc gia đứng thứ 7 thê' giới về số lượng ngườidùng Inte net, chiếm gần 53% dân số, tăng khoảng 6% so với cùng kỳ-năm 20 6 T ong
đó, có 46 t iệu người Việt Nam dùng mạng xã hội (Facebook, T itte , Zalo ), hiện
Hợp tác Chính phủ Mở (OGP) chính thức được thành lập vào ngày 20/ /20 , là mạng lưới của các nhà cải cách chính phù và lãnh đạo các tổ chức xã hội nhằm xây đựng các kế hoạch hành động về Chính phù mờ nhằm tăng cường sự tham gia, tinh thần phục vụ và t ách nhiệm giải t ình của các Chính phủ Khi mới thành lập, có
08 Chính phủ tham gia (B azil, Indonesia, Mexico, Nauy, Philippines, Nam Phi, Vương quốc Anh và Mỹ) Từ năm 20 ,7 Chính phủ thành viên và 20 các Chính phủ liên quốc gia tham gia và ban hành hơn 3 00 cam kết
để làm cho các Chính phú mở và t ách nhiệm hơn Để t ở thành một thành viên của OGP, quốc gia tham gia phải ban hành một Bản tuyên ngôn Chính phủ mở ở cấp độ cao, ban hành một kế hoạch hành đọng có tham vấn công chúng, và cam kết báo cáo độc lập vể sự tiến t iển của Chính phù mở Xem thêm: https:// open- govpa tne ship o g/ t uy cập ngày 25/ /20
2T Davies, ‘Ho might open data cont ibute to good gove nance?’ <http:// opendataimpacts net/20 2/ 2/
ho -might-open-đata-cont ibute-to~good-gove nance/> t uy cập ngày 25/ /20
3Xem <http://globalinteg ity o g/blog/ hats-in-OGP-action-plans> t uy cập ngày 25/ /20
4Xem <http:// inte netlivestats com/inte net-use s/> t uy cập ngày 25/ /20
5Xem <http:// statista com/statistics/2784 4/numbe -of- o ld ide-social-net o k-use s/> t uy cập ngày 25/ /20
46