[r]
Trang 1Cac cong dong van hoa ban dia d Philippin : mot cai nhin lich su ve
viec Bao ton va Phat huy di san van hoa cua cac cong dong nay
E S T E B A N T M A G A N N O N
Ve mat lich su, cum tir “dan toe thieu so” xuat hien
cung vai sir hinh thanh cac quoc gia da dan toe, khi cac
dan toe c im quyen ban phat cho cac dan toe khac mot quy
che cung nhu nhung vi tri xa hoi-van hoa, kinh te va chinh
tri khac nhau
N H U N G CO N G D O N G V A N H O A B A N D IA
N gay nay tai nude Cong hoa Philippin, nhirng dan toe
duac coi la thieu so gom khoang 2,5 trieu nguai theo dao
Hdi chu yeu cir tru a nhirng dao a mien Nam la
M indanao, Jolo, Sulu va Palawan va khoang 5 trieu nguai
khong theo dao I I6i phan bo k h ip cac noi khac cua quan
dao, m a dong nhat la nguai Igorot a m ien B ic Luzon Tat
ca nhung nhom nguai nay chiem khoang 12% dan so quoc
gia va, theo ket qua dieu tra m di day, thuoc 68 nhom ngon
ngu dan toe : 32 a Luzon, 5 a V isayas va 31 a M indanao
Lam the nao nhung nhom nay da co quy che dan toe thieu
so va tai sao ho bi xem la khac biet? Sir phan biet giua
nhom da so va thieu so la hau qua true tiep cua che do
thuc dan Tay Ban Nha Con quy che dan toe thieu so thi do
chm h sach ciia My an dinh cho den ngay Philippin gianh
duac doc lap
QUA T R IN H H IN H T H A N H Q U O C G IA P H IL IP P IN
VA C H IN H S A C H D O I V O I C A C D A N TOC T H IE U SO
Trong han ba the ky, ngudi Tay Ban Nha da lam bien
ddi thuoc dia Philippin ciia ho, thong qua chmh sach goi la
reduccion, cung duac ap dung a chau M y dudi hinh thuc
c6 dien ciia no, bao gom viec chinh phuc b in g quan su, quy phuc ve chinh tri b it theo T hien Chua giao, Tay Ban Nha hoa ve van hoa va tao ra cac trung tarn do thi Chinh
f
sach nay rat thanh cong doi vdi cac bo phan dan cu song d cac vung ven bien va dong b in g , d cac dao Luzon va Visayas, nhung lai gap phai su chong cir cua cac xa hoi theo Hoi giao tai mien Nam Philippin, ciia ngudi Igorots d mien B ic Luzon va ciia cac dan toe m ien nui d nhung vung xa xoi heo lanh tren q u in dao nay Nhu vay, che do thuoc dia ciia Tay Ban Nha da de lai hau qua la phan chia dan chiing d Philippin ra lam hai nhom : nhung ngudi d dong b in g , da sd bi Tay Ban N ha hoa va theo Thien Chua giao va cac dan toe thieu sd theo dao Hoi va dan mien nui
“ngoai dao” (pai'en) N hu vay, cac dan toe thieu sd hoac theo dao H6i hoac “ngoai dao” , mac du ho song trong mot nude cd dan toe da sd theo T hien C hua giao va bi Tay Ban Nha hoa
□ Hiep udc Paris ky ngay 10 thang 12 nam 1898 cham dirt chien tranh giua Tay Ban N ha va My Tay Ban Nha nhuang Philippin cho M y de lay 20 trieu do la Khi tiep nhan chii quyen cua cac hon dao nay va lanh nhiem vu cai tri dan cu tai day, H oa Ky da tim cach bien doi Philippin rap khuon theo hinh anh ciia chinh minh, dac biet b in g each theo duoi dieu m a Tong thong M cKinely goi la chinh sach “ddng hoa nhan tir” , tuc la : thiet lap mot
chm h phu dan su kieu M y, m ot n&n giao due pho thong va
Trang 2xay dung ha tang c a sa dd h6 tra cho viec phat trien mot
nen kinh te tu ban thien ve thuang mai (Xem Bao cao cua
Phai bo Philippin, W ashington, D.C., Governm ent Printing
Office, 1990) Tuy nhien, chinh sach nay da khong dupe
ap dung dong loat khap quan dao ma lai dupe ap dung
khac nhau giua bo phan dan cu bi thuc dan hoa va bo phan
dan cu khong bi thuc dan hoa, giua nhung dan toe theo
Thien Chua giao va nhung dan toe khong theo Thien Chua
giao, nhu thuat ngu chinh thirc thdi do da gpi n hu vay Bo
phan dan cu khong theo Thien Chua giao va dat dai cua ho
dupe dat dudi su kiem soat cua m ot c a quan dac biet gpi la
Van phong cac bo lac khong theo Thien Chua giao cd
nhiem vu quan ly cac “khu bao ton ’ (reserves) va :
‘Y-.J tiep tuc lam viec cho s u tien bo va tu do cua
nhung vung cu tru cua ngudi P hilippin khong theo dao
T hien Chua giao va giup cho nhung vung do p h a t trien ve
tinh than, vat chat, kinh te, xa hoi va chinh tri, bang tat cd
cac phuong tien thich hop va theo m ot phuong p h a p co he
thdng, nhanh chong va toan dien, luon luon nham den muc
dich la tao duoc viec hop nhat hoan toan giua nhung cu
dan theo Thien Chua giao va khong theo Thien Chua giao
cua quan dao nay ’ (Bo luat Hanh chinh bo sung nam 1917).
□ Tu dau da cd su phan doi ca vd viec phan biet giua
cac “bp lac theo Thien Chua giao” vdi cac “bo lac khong
theo Thien Chua g iao” va ve quy che “dan toe thieu sd”
mac nhien dupe gan cho nhung nhom khong theo Thien
Chua giao Chfnh phu My dap lai su phan doi nay bang
cach dua ra mot thdng tu ve “sir hidu sai tur khong theo
Thien Chua giao” Theo thong tu nay, tir noi tren "duoc
dung vdi m uc dich c h i trinh do van m inh ( ), c h i vung dia
ly va true tiep hon c h i nhung cu dan cua Philippin co trinh
do van minh thap” (Thdng tu sd 37, 1927).
□ Vi da sd dan cu d Philippin hap thu rat nhieu van
minh Thien Chua giao cua Tay Ban Nha trong hon ba the
ky bi thuc dan hoa, nen nhung nhom khong theo Thien
Chua giao bj bo quen va bi xem la cd trinh do van minh
thap Day la mot bieu hien nua trong cach noi tu de cao
cua cai gpi la ganh nang cua ngudi da trang (W hite M an's
Burden) Chfnh sach thuc dan nay thuc ra che day chien
lupc chia de tri nhung ke thu m a ho mdi danh bai trong
mot cuoc chien tranh dam mau lau dai Dudi anh hudng
104
cua Giao hoi Thien Chua giao vd m at ton giao lan chfnh tri ngudi My da hidu ra rat sdm la ho khong the n a o dua vao su trung thanh va ung ho cua nhung cu dan theo Thien Chua giao de tien hanh m uu do thuc dan cua m'inh That vay, mot cuoc ndi loan cd thd xay ra bat cu luc nao Sau khi ban hanh nhung luat le m di ve dat dai va tich thu d at cua Giao hoi, ho nhan ra la rat kho thuc hien cac thay ddi vi he thdng sd htru dat dai la m ot bo phan khang khft cua c d cau
xa hoi do che do thuoc dia Tay Ban N ha thiet lap Vi vay ngudi My da dung cac khu bao ton ndi tren de tao dieu kien thuan lpi cho viec truyen ba dao Tin Lanh va phat trien nong nghiep theo kidu tu ban, dong thdi duy tri quan he quydn lire vdi nhung ke ciru thu cua ho la Giao hoi Thien Chua giao va cac toe ngudi khong theo Thien C hua giao
□ Gianh dupe doc lap vao nam 1946, Cong hoa Philippin da tien hanh danh gia tac dong cua chfnh sach cua My vao nam 1955 Cd m ot giai thoai kd ding tong thdng luc do da kinh ngac vd cac ket luan cua ban bao cao cua uy ban dupe lap ra de lam cong viec do N gudi ta da phat hien ra rang, mac du nhung nhom khong theo Thien Chua giao da het sue nhiet tinh di den trudng de dupe hoc tap b^ng tieng Anh, ho van song tren nhung m anh dat sd huu cong dong va sinh hoat theo nhung tap quan phap Hoi giao va da than nhu trong thdi ky tidn thuc dan Tay Ban Nha Ket qua ciia phat hien nay la m ot quyet dinh dupe dd
ra, lan nay nham tang toe do khong phai la dong hod m a la
hoi nhap Su d u n g n g o n ngu cua D ao luat Cong hoa 1888 ,
Uy ban hoi nhap quoc gia da sua van kien nhu sau :
“Theo chinh sach cua Q uoc hoi, chung toi tuyen bo muon p h a t trien, thuc day va hoan thanh, bang tat cd cac phuong tien thich hop va theo m ot phuong p h a p cd he thong, nhanh chong va toan dien, s u tien bo ve tinh than, vat chat, kinh te, xa hoi va chinh tri ciia ngudi P hilippin khong theo Thien Chua giao, tit nay duoc goi la cac dan toe van hod thieu s d vd lam cho ho hoi nhap hoan toan vao mot dinh che chinh tri” (Chuong 1 cua Dao luat 1957).
□ Chung ta can chu y den nhidu thuat n gu m a D ao luat 1957 dung, vi chung phan anh su thay ddi trong y thuc vua ve lich sir vua vd chfnh tri Chfnh sach ddng hoa cua
My tu choi khong chiu giao dich vdi cac dan toe thidu sd, trong khi no lai xem xa hoi Philippin dupe cau thanh bdi
Trang 3một đa sỏ người Philippin theo Thiên Chúa giáo đã tiến
hoá về mặt văn hoá và m ột thiểu số không theo Thiên
Chúa giáo có trình độ văn m inh thấp hơn, và cả hai đều
phái được đồng hoá vào văn m inh của Mỹ Ngược lại,
chính sách hội nhập quốc 2Ìa của Cộng hoà Philippin, mặc
dù muôn thiết lập m ột xã hội độc lập, luồn luôn tự định
nghía bới cùng một sự năng động trong đó đa số dân cư
theo dạo Thiên Chúa và chịu ảnh hưởng không những của
vãn hoá Tây Ban Nha, mà cả của văn hoá M ỹ nữa Thật
vậy, như người ta vần thường nói, rất đòng người Philippin
tự cho mình là những người được thừa hướng m ột nền văn
minh độc đáo vì đã trải qua ba th ế kỷ trong tu viện Thiên
Ciiúa Ịịiủo và năm mươi năm tại HoỊlywood Các nhóm
thiểu số bị tách biệt khỏi thành phần đa số đã k ế tục quyền
lựj chính trị từ thực dân Mỹ vì họ bị xem có m ột trình độ
vồn minh thấp hơn Đ iều nghịch lý là mặc dù các nhóm
thiểu sô này đã phản khán ? ch ế độ thực dân phương Tây
một cách có hiệu quả, họ lại m ất đi sự độc lập chính trị
c ia mình, đúng vào lúc Philippin giành lại được độc lập và
do đó chính thức trớ thành những thiểu số văn hoá.
_J Cần phải nói ràng, ngay từ đầu, những nhóm được
gci là thiếu số chưa bao giờ chấp nhận quy c h ế đó cũng
như không chấp nhận rằng sự hội nhập của họ có nghĩa là
phải từ bỏ các tổ chức xã hội, hệ thống chính trị và luật tục
c ta họ Từ lâu đã quen sống trong một xã hội đa dạng về
vin hoá cũng như về chính trị, họ không thô chấp nhận
song llico kiểu những người Philippin theo đạo Thiên
C iúa Do đó trong Hội nghị lập hiến nãm 1935, đê tháo ra
bin Hiến pháp của nước Cộng hoà Philippin độc lập, phái
đoàn của họ đã đề nehị thành lập một quốc gia liên bang
Lic đó cũng như bày giờ, họ nghĩ rằng quốc gia Philippin
kiông nên và không thể là m ột bản sao của nước M ỹ hay
cia bất kỳ nước nào khác Họ để nghị quy ch ế liên bang
đỉ báo đám cho các địa phưưng và các vùng có được một
sr tự trị tương đôi N hưng, đề nghị cua họ đã không được
thình phần đa số chấp thuận
□ Trong nước C ộns hoà Philippin mới được thành lập,
h) phái tranh đấu cho chính sự tồn tại của họ V ào thời
tluộc Mỹ, lãnh thổ của các dân tộc thiểu số phục vụ cho
C1ỘC phiêu lun thuộc địa Sau chiến tranh th ế giới thứ hai,
cíc khu vực đồng dân cư ở đảo Luzon và V isayas đã trải
cua một thời kỳ bất ổn định xã hội, với sự phát triển phong
trào cộng sán HUK Vào thập kỷ 1950, chính phủ đã hấp tấp mờ cứa những vùng đất đai của các nhóm thiểu số đế phục vụ cho sự khai thác đất đai m ột cách có hệ thống Ngoài việc cấp đất cho các công ty quốc gia và đa quốc gia, cho các chủ nông trại, đế khai thác gỗ, hầm mỏ, đồn điền trong khắp mọi nơi thuộc lãnh thố của người thiểu số, chính phủ còn tái định cư tại M indanao những thành viên của phong trào cộng sán HƯK ra đầu hàng Một quảng cáo của chính phủ vào thời đó đã kêu gọi mọi thanh niên đến khai hoang ớ M indanao, được gọi là vùng đất hứa
□ Khi số dân di cư đến vùng thiếu số tăng lên và tranh chấp đất đai trở thành nhừng vấn đề thường xuyên thì những người thiểu số đòi được tham gia nhiều hưn vào việc kiếm soát và điểu hành công việc nội bộ của họ Cho đến khi bị giải thê vào năm 1975, Uỷ ban về hội nhập quốc gia dường như đã không làm được gì khác hơn là cố sắng giải quyết những xung đột nàv Lý do là vì những thành tựu duy nhất có thể thấy được của họ là : 1) Thôníỉ qua một sô luật báo vệ đất đai cho nẹười thiểu sô trong thời hạn 10 năm, nghĩa là cho đến năm 1972, thời điếm
m à sự hội nhập m ột cách toàn diện của người thiểu số được xem là hoàn t ấ t ; 2) Tổ chức dạy học cho khá nhiều học sinh Hồi giáo Chú tịch Uỷ ban lúc đó là một người Hồi giáo Tuy nhiên, công việc thứ hai này đã khiến Uý ban và vị Chú tịch bị tỏ cáo là tham ô Dưới con mắt của những người thiêu sô không theo Hồi giáo thì sự mất cân
đ ố i trong v iệc phâiì phôi h ọ c b ổ n g c h o h ọ c sin h H ồi g iá o
và con em của họ là điều không thể biện minh được
□ Những đòi hỏi được tham gia nhiều hơn vào việc quản lý lãnh thổ của họ đã phát triển thành những cuộc bạo loạn dưới chế độ độc tài của tổng thống Ferdinand
M arcos (1972-1986) do Phong trào giải phóng M oro ớ
M indanao và Quân đội giải phóng các dân tộc vùng núi
C ordillera ở miền Bắc Luzon lãnh đạo Để làm dịu bớt phần nào nhừng cuộc nổi loạn này, tống thống Marcos đã thành lập hai cơ quan mới của chính phủ và giao các nhiệm vụ của Ưỷ ban hội nhập quốc gia trước đây cho nhiều người thiểu số trong hai cơ quan này Đó là Lực lượng trực thuộc tổng thống phụ trách các dân tộc thiểu số (Presidential Arm on N ational M inorities - PANAM IN) và
cơ quan phát triển Nam Philippin (Southern Philippines Development Authority - SPDA) Năm 1986, sau cuộc
Trang 4Cach m ang quyen lire nhan dan thanh cong va Hien phap
moi dupe ban hanh, PANAM IN duoc thay bang Uy ban
phu trach cac cong dong van hoa ban dia va cac khu vuc
dat dai to tien (Com m ission on Indigenous Cultural
Com m unities and Ancestral D om ains) va SPDA duoc thay
the bang chinh quy£n vung tu tri (Autonom ous Regional
G overnm ent) d vung M indanao
- Van kien v£ co quan thu nhat viet :
Chinh sach cua N h a nude la thita nhan va p h a t huy
quyen cua cac cong dong van hod ban dia ben trong
khuon kho cua s u thong nhat va p h a t trien quoc gia; la
bao ve quyen cua cdc cong dong van hod ban dia va cdc
khu vuc dat dai do to tien cua ho de lai, nham bao dam
cho ho d at duoc s u thinh vuong ve kinh te, xa hoi va van
hod; va bao dam viec dp dung nhung tap quan p h a p chi
phoi quyen s o h u u va khu vuc da t dai to tien cua ho (Dao
luat Quoc hoi so 33881, Chucmg 2)
- Trong khi do van kien v& co quan thu1 hai quy dinh rang:
Chinh phu vung cong nhan, ton trong, bao ve, gin giu,
khoi phuc, khuyen khich va de cao van hod, phong tuc,
truyen thong, tin ngudng va tap tuc cua nhung ngudi d
trong vung tu tri; chinh p hu nay cung khuyen khich va tien
hanh s u p huc h o i, suu tam va tap hop nhung tai san lich s u
va van hod cho hau the (Dao luat Cong hoa so 6734, Dieu
XV, Chucmg 15)
□ Cac co quan m oi nay va cac chinh sach m a chung
co nhiem vu thi hanh da phan anh mot sd bien chuy£n
trong y thtic va thai do cua Nha niroc Philippin doi vdi van
de cac toe ngudi thieu so Trudc het, mdt su thay doi co
ban hinh nhu da xay ra : tir khai niem ve mot xa hoi bao
gom m ot thanh phan da so co iru the ve van hoa cong voi
nhieu cong dong van hoa thieu so, tien den khai niem ve
mot xa hoi quoc gia da nguyen v£ van hoa Thir hai, mot
sir thay d6i trong chinh sach da xay ra tiep theo sau do : tu
hoi nhap da chuyen sang tu tri Sir cong nhan quyen tu tri
nay - ro rang day la m ot dap ting cua Nha nude doi voi yeu
sach cua cac nhom thieu so doi duoc tham gia nhieu hon
vao viec dieu hanh cong viec noi bo cua ho - phu hop voi
nguyen tac binh d in g , tinh dich thuc va kha nang T h u b a ,
da co m ot sir thay ddi trong cac thuat ngu dung de’ goi cac
106
nhom thieu so : cac tu m oros, ngoai dao va bo lac khong
theo Thien Chua giao da duoc thay the bang cac thanh ngu cdc nhom thieu so van hod hoac cdc cong dong van hod ban dia Sir thay doi thuat ngu do cho thay co mot sir hoa
giai - co tinh tfch cuc - anh huong cua che do thuc dan v£ mat tinh than Tuy nhien, su kien tri trong viec sir dung
tinh tu bo nghla ban dia la mot dieu co y nghla D\6u nay
hinh nhu co ham y la, trong su hoi nhap chinh tri bay g id
da dat duoc cho tat ca cac cong dong van hod, thanh phan
da so van con la m ot cong dong dung rieng biet, giu dia vi
cua minh vi ho khong con tinh ban dia nua va tuong tu
nhu vay, cac nhom thieu so giu nguyen quy che cua minh
vi ho van con d m ot trinh do van m inh thap kern
□ V6 van de gin giu va bao ve di san van hoa, chung
ta co the thay co hai thdi ky khac nhau trong qua trinh lich
su y thuc va thai do cua N ha nude Philippin : thdi ky thuoc
dia va ky nguyen doc lap Trong thdi ky thuoc dia, ca hai
chinh quyen Tay Ban Nha va My deu khong co loi gi trong viec giu gin va bao ve van hoa ban xu Che do thuoc dia ap dat van minh Tay phuong va pha huy van hoa ciia cac dan toe bi chinh phuc Sir kien nay khong can phai duoc ban them vi da duoc mieu ta trong rat nhieu bai viet ve lich sir cua nhung nha chuyen m on co tham quyen hon D ieu can ghi nhan 6 day la nhung yeu 1 6 van hoa ban dia da duoc tinh co giu gin lai la nhung yeu to duoc xem nhu co loi cho su tien hanh nhung hoat dong thuc dan hoac cung cap nhung bidn minh cho cac hoat dpng nay Vi du, trong khi tieng Tay Ban Nha khdng duoc day cho ngudi Philippin vi
ho bi xem la khong xung dang dupe hoc, thi nhung nha
truydn giao lai hoc tieng ban xti d& co the truyen ba Phuc
Am va soan cac sach ve ngu phap va cac tu dien, khien cho cac ngon ngir nay khong bien mat Mot vi du khac la viec bao ve cac cong dong negrito cua chinh phu M y de phuc vu cho nghien cuu khoa hoc, vi nhung ngudi nay dupe xem la dai dien cho ch6 ndi bi mat gitra vat va ngudi
□ M ac du cac chinh sach gan day cua nude Cong hoa Philippin phan anh y m uon loai bo anh hudng thuc dan va ton trong sir da nguyen ve van hoa, cac nha cam quy6n hien nay cd ve van nuoi hy vong rang cuoi cung cac cong dong van hoa ban dia se dupe dong hoa vao n£n van hoa cua thanh phan dan cu da sd, dupe xem la cd trinh do tien hoa cao hem
Trang 5C H ÍN H S Á C H VÀ L U Ậ T P H Á P Đ ố ỉ V Ớ I V IỆ C
B A O T ồ N VẢ P H Á T H U Y D I S Ả N V Ă N H O Á
Phần này không có ý định liệt ké tất cả những luật lệ
của Philippin liên quan đến vấn đé bảo tồn và phát huy di
sản vãn hoá Nó tìm cách làm nối bật sự biến chuyển của
tư tưởng chính trị có the thấy qua các chính sách đã được
ban hành và những luật lệ đã được thông qua từ thời độc
lập đến nay
ự Nhà nước báo trợ các nghành nghệ thuật và văn
học Trong Điều X IV Chương 4 điều khoán tổng quát của
H iến pháp năm 1935 khảng định :
N hủ nước phái phái huy nẹhiên cứu khoa học và p hát
nì inh N hà nước p h ả i bào trợ nghệ thuật và văn học và
báo vệ quyền tác giả trong m ột thời gian có ẹiớí hạn.
* Báo tồn và phát huy di sản vãn hoá là m ột điều
bắt buộc đối với sự bảo tồn và phát triển bán sắc dân tộc
Trong đoạn 2, Đ iều XV, Chương 9, các điều khoán tống
quát của Hiến pháp 1975 viết như sau :
Vãn lìoá P hilippin được bảo lỏn và p h á t triển nhằm
p h á t huy bán sắc dân tộc N ghệ thuật và vân học dược đật
dưới sự bào hộ của Nhà nước.
* Báo tổn và phát huy di sản vãn hoá là m ột điều
tiên quyết cho sự giải phóng và phát triển toàn diện con
người Trong Điều II, Chưưng 17 của Hiến pháp 1986,
Tuyên bỏ về nguyên tắc và chính sách của Nhà nước v i ế t :
N h à nước dành ưu tiên cho giáo dục, khoa học và kỹ
th u ậ t, nẹhệ thuật, vẩn hoá và th ể thao đ ể p h á t triển lòng
ái quốc và chủ nghĩa dân tộ c , đấy m ạnh s ự tiến bộ x ã hội
và làm tânạ tiến sự giải phóng và p h ú t triển toàn diện con
người.
* Sự báo tồn và phát huy di sản văn hoá dân tộc sẽ
đạt được nhữnơ thành tựu tốt đẹp hơn nếu có một nỗ lực
phối hợp và các sinh hoạt thích ứng không phải chí củ a các
cơ quan N hà nước m à của tất cả m ọi bộ phận của cộng
đồng dân tộc
□ Những cơ quan Nhà nước có nhiộm vụ liên quan
trực tiếp đến việc giữ gìn và phát huy di sản văn hoá bao
gồm : Bộ Giáo dục, V ăn hoá và Thể thao ; Bảo tàng quốc
gia; Vãn khố quốc gia; Thư viện quốc gia; V iện N gôn ngữ
quốc gia và Viện Lịch sử quốc gia Bảo tàng quốc gia của
Philippin được giao cổng tác cu thế là áp dụng các điều khoản của Đạo luật Cộng hoà số 4846 được sửa đổi bới sắc lệnh của Tổng thống số 374 mang tên Đ ạo luật bảo tồn
và giữ gìn các tài sản văn hoá
□ Đc thực hiện một cách có hiệu quả công tác chung của cả nước này, Quốc hội Philippin, vào ngày 5 tháng 2 năm 1992, đã thông qua Đ ạo luật Cộng hoà số 7356, thường được gọi là Đạo luật thành lập Ưỷ ban quốc gia Vãn hoá và Nghệ thuật, thiết lập Quỹ quốc gia dành cho vãn hoá và n sh ệ thuật và cho các mục đích khác Đây là một đạo luật rất ĩoàn diện bơi vì chẳng những nó cho phép thành lập một ư ỷ ban quốc gia với m ột quỹ riêng m à còn quy định những chương trình sẽ được theo đuối: trong số
đó có công tác nghicn cứu dân tộc học cơ bản; phục hồi các lễ hội truyền thống với những nghi thức, âm nhạc và điệu m úa đi kèm; giảng dạy văn học và vãn hoá dân gian địa phương trong các trường trung học và đại học; xây dựng các bảo tàng cấp địa phương, tỉnh và thành phố, v.v T h ậ t vậy, từ khi được thành lập vào năm 1992 đến nay,
Ưý ban đà cô gáng theo đuổi tất cả các chương trinh này, thu hút được sự tham gia của tất cá các thành phần trong
xã hội
□ Hiến pháp năm 1986 giao cho các cộng đồng bản địa và văn hoá khá năng tham gia vào nồ lực của cả nước nhằm bảo tồn và phát huy di sản riêng của họ:
N h à nước công nhận, tôn trọng và báo vệ quyên của các cộng đồng bản địa m uốn giữ gìn và p h á t triển vãn hoá truyền thống và các định c h ế của họ N hà nước quan tâm đến các quyền này trong việc soạn thào các k ế hoạch và chính sách Quốc ụ a (Điều XIV, Chương 17).
□ Cần phải ghi nhận là Philippin thông qua rất ít đạo luật đặc biệt dành riêng cho việc bảo tồn và phát huy di sán văn hoá của các dân tộc thiểu số Sự kiện này phải chăng có nghĩa là, ở nước này, di sản văn hoá của các dân tộc thiểu số cũng đáng được giữ gìn và phát huy y hệt như văn hoá của thành phần dân cư đa số v ề việc giữ gìn và phát huy di sản văn hoá, chúng ta có thể thấy rõ khuynh hướng m uốn giải trừ ảnh hướng của chủ nghía thực dân về
tư tưởng chính trị, tương tự như khuynh hướng trong những chính sách chi phối m ối quan hệ giữa Nhà nước và các nhóm thiểu số Thật vậy, Hiến pháp 1986 và luật lệ
Trang 6theo sau đó khẳng định sự giữ gìn và phát huy di sản vãn
hoá là một tiền đề cho sự xác lập bản sắc dân tộc, phát
triển và giải phóng con người m ột cách toàn diện Tuy
nhiên, những người ủng hộ việc tìm kiếm một con đường
giải phóng quốc gia ra khỏi quá khứ thuộc địa vẫn còn
tranh cãi với nhau về th ế nào là /ilip in o với tính cách là
bản sắc dân tộc
NHẬN XÉT KẾT LUẬN
Bất cứ ai đã xem các cuộc trình diễn văn hoá của
Philippin, dù đó là múa, nhạc, thời trang hay kịch do một
nhóm học sinh ở bất cứ m ột quận hay m ột thị trấn nào ở
Philippin biểu diễn, hay do đoàn m úa Bayanihan nổi tiếng
thế giới biếu diễn cũng đều nhận thấy chương trình của họ
nhấn m ạnh đến tiến trình lịch sử và văn minh Philippin
Chương trình bắt đầu bằng những màn múa, nhạc hay thời
trang của người Hồi giáo và các nhóm thicu số khác, nói
lên m ột giai đoạn nguyên thuỷ của văn m inh Phần thứ hai
nói lên sự m ở cửa sang thời hiện đại, thông qua sự tiếp
nhận ánh hướng của văn hoá Thiên C húa giáo Tày Ban
Nha và của Bắc Mỹ Buổi trình diễn kết thúc với những
điệu múa, nhạc và thời trang của các cộng đồng nông dân
và ngư dân cổ truyền, giới thiệu xã hội của thời kỳ tiền
thuộc địa Và quá trình P hilippin hoá này vản còn tiếp
diễn, bởi vì các nhóm Hồi giáo cũng như người Igorots và
các dân tộc thiếu số khác vần chưa hội nhập vào văn hoá
quốc gia
□ Phần II của bài báo cáo này đà c ố gắng cho thấy
rằng quan điểm này chẳng những đà bị các nhóm thiểu sô
khích bác ngay từ đầu m à còn là nguyên nhân của nhừng
cuộc nổi loạn gần đây Họ đã nhận ra rằng việc họ bị gán
quy ch ế thiểu số và bị xem là có trình độ văn minh thấp
kém , thực tế chỉ là những biện m inh cho việc các ông chủ
thực dân, Tây Ban N ha và Mỹ, theo đuổi m ục tiêu đồng
hoá về mặt xà hội-chính trị và khai thác kinh tế trên lãnh
thổ của họ Ngoài ra chúng ta cũng nhận thấy rằng, mặc
dù gần đây các nhóm thiểu số được thừa nhận có quyền tự
trị về mặt chính trị - m ột hành động của Nhà nước
Philippin dường như để đáp ứng đòi hòi lâu đời của các
dân tộc thiểu số về m ột hệ thống liên banơ nào đó hầu báo
đảm cho họ được tham gia bình đẳng vào chính quyền và
ch ế độ đa nguyên văn hoá - quy ch ế của họ tuy vậy vẫn
108
không có gì thay đổi như được hàm ý trong tính từ bán
địa Thành phần dân cư đa số có vẻ tự xem mình không
còn là bản địa về m ặt vãn hoá nữa Tại sao có m ột mối bận tâm liên tục m uốn giữ người Hồi giáo và những nhóm không theo đạo Thiên C húa ở mãi trong quy ch ế thiểu số ? Vấn đề ở đây là cách định nghĩa về bản sắc dân tộc Nhà
nước Philippin khẳng định rằng bản sắc này là Filipino, một nền văn hoá quốc gia được quan niệm như là một hỗn
hợp hài hoà giừa Đ ông và T ây, là kết quả của ba th ế kỷ trong ru viện Thiên C húa ẹiáo Tày Ban N ha và năm mươi năm ở H oỉlyw ood N gay cả bên trong thành phần dân cư
đa số, những cuộc cãi vã nhau về định nghĩa này của bản sắc dân tộc đê bcnh vực cho quan điếm riêng của nhóm
m ình vần còn diến ra gay gắt: những người theo chủ nghĩa quốc gia cực đoan phản đối định nghĩa này vì họ cảm thấy
rằng văn hoá dân tộc phải là cái gì m ang tính chất địa
phương đã được xoá đi hết ĩất cả những ảnh hướng ngoại
lai ; nhừng người cộng sản bài bác định nghĩa này bởi vì
nó thiếu m ột cái gì dó có vẻ theo chủ nghĩa Mao Sự thật của vấn đề là nỗi lo sợ rằng 2% tầng lớp ưu tú và giàu có của đất nước sẽ m ất đi độc quyền về kinh tế và chính trị của họ: là những chú đất giàu có đã thừa hưởng những
encom ienda và đồn điền từ tổ tiên Tây Ban Nha và Mỹ của
họ, họ kiếm soát nền kinh tế nông nghiệp của quốc gia cũng như phiếu bầu của tá điền và dân làm rẽ trên đất của
họ Là những tư bản tài chính, họ kiểm soát hệ thống ngàn hàng, thương mại và công nghiệp Để duy trì ưu th ế kinh
tế và chính trị của m ình, họ cho con cái cưới hỏi lẩn nhau
và liên doanh với nhau thành lập những công ty sản xuất
Là những nhà đại triệu phú, họ liên doanh với đồng nghiệp nước ngoài để m ở rộng các doanh nghiệp ngành ngàn hàng, thương mại và cồng nghiệp Từ khi quốc gia được độc lập vào năm 1946 đến nay, họ đã trở thành đại lý cho
sự bành trướng của giới tư bản, thâm nhập vào các vùng thiểu số, biên cương cuối cùng của chính sách thực dàn hoá N hững sự thâm nhập này, thường thường được nguỵ trang; dưới những chương trình phát triển quốc gia, là nguyên nhàn trực tiếp của những xung đột kéo dài
□ Dưới ánh sáng của quá trình lịch sử liên tục của
chính sách thực dân hoá về kinh tế và đồng hoá về ván hóa-xã hội này, phần III đã nhận xét rằng, trong khi có nhiều đạo luật được thông qua đê bảo vệ đất đai của người
Trang 7109 thieu so, m6i lan trong thoi han 10 n&m hiiu nhu khong co
dao luat nao duoc thong qua danh rieng cho viec bao ton
va phat huy di san van hoa cua ho Dieu nay khien nguoi
ta co cam tuong rang khong can phai co nhung dao luat
dac bict, bcVi vl di san van hoa cua nguoi thieu so duoc bao
ve va phat huy y het nhu la di san cua thanh phan dan cu
da so Ban s& cfilipino duoc dinh nghla giong het nhu van
hoa va ban s ic quoc gia Nhirng nguoi thieu so biet rin g
cac n6 lire hoac chuong trinh bao ton va phat huy van hoa
khong dong gop vao sir hinh thanh ban s ic dan toe va mot
nen van hoa dang Ion len voi nhung bie’u hien va hinh thai
da dang, m a chi n h im thu thap cac hien vat de lam qua
hoac vat ky niem tu nhirng n6n van hoa dang bien mat
nhanh chong trudc sir tan cong d u doi cua cac bien doi xa
hoi Ho cam thay rin g khi gitr ho o quy che thieu so, Nha
nuoc thuc sir da dua vao sir tien doan rin g ho se bi dong
hoa voi n&n van hoa cua thanh p h in da so qua qua trinh
tien hoa tu nhien cua lich su, gia nhap vao tien trinh
philippin h o d , theo bat cir y nghla nao cua khai niem nay
Ho y thuc rin g , ngay ca khi co duoc su tu tri va sir cham
dirt g in day cua cac cuoc xung dot, cuoc chien dau ciia ho
cho lanh tho ciia to tien minh v in con do N hung dan t6c 6
viing nui C ordillera tren dao Luzon da noi : “Vang, chung
toi co s u tu tri nhung chiing toi chang co gi de nudng
Hoac, “Vang, chung toi co s u tu tri nhung chung toi dang
hi nuang \ Dii hieiu theo nghla nao, ngudi ta cung co th£
thay rin g nguoi Igorots cam thay bi lira gat
□ Tom lai, van de bao ton va phat huy di san van hoa
vat chat hay phi vat chat cho nguoi thieu s6 hay cac thanh
phan khac tai Philippin cung nhu tai cac noi khac tren the
gidi bi khai thac thuoc dja truoc day, la m ot van de vuot
khoi nhirng chinh sach hay luat phap co y do tot Pham vi
ciia no cung n im ngoai ca nhung n6 luc cu the cua ca nhan
hay nhirng n6 luc co phoi hop ciia tap the Doi v6i cac toe
nguoi thieu so 6 Philippin, viec bao ton va phat huy di san
van hoa ciia ho tuy thuoc vao su bao ve dat dai cua ho khoi
bi xam nhap boi nhung chii nong trai tham lam, chii don
di£n bat hop phap, nhung dan khai thac g6 trong rung,
nhung chii ham mo va tat ca nhirng khach khong duoc moi
m a den Ly do la vi nhung nguoi nay la nhung ke dai dien
cho nhirng bien doi khong kiem soat duoc Khong phai cac
toe nguoi thieu so so thay doi K hong Ho cung y thuc nhu
bat cu ai ve tinh chat khong tranh khoi ciia thay doi Dieu
m a ho muon tranh la su ngheo doi cung nhu nhung anh huong lam ha nhan each va nhung chan thuong tinh th in
do su giao luu van hoa m ang tinh chat cuong buc dem lai, giong nhu dieu da xay ra doi voi nhirng cu dan bi thuc dan hoa va Kito giao hoa C h ic c h in la ho khong muon tro thanh nhirng ta dien va dan lam re le thuoc nguoi khac Ho cung khong muon tro thanh nhung nguoi lam cong an luong mai mai Neu nhu ho kien tri bam lay dat dai cua
m inh, la vl xa hoi an rifng, de cho may gat ciia tu ban den
thay the ho trong nhung vu thu hoach tren dat dai vung sau ciia ho, co nghla la ho se ru6c lay tai hoa diet chung
Trang 952 C ach b a y m ot m am cu n g tro n g n g a y T e t (L a o C ai)
© M ai T h a n h Son
53 N ghi th ifc hien sinh (ga tro n g ) va o sang m o n g m o t T e t
cu a ng i/d i H m o n g (Lao C ai)
© Mai Thanh Son.
54 Lam nha m di (Lao C ai)
© M ai T h a n h Son
55 Thoi khen tro n g hoi "g a u ta o " (Lao C ai)
© B ao ta n g Dan toe hoc