Chuyên đề đổi mới PPDH: Vận dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực trong bộ môn Vật lý (tư liệu)

- Là một hình thức tổ chức hoạt động học tập theo đó học sinh thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại các vị trí cụ thể trong không gian lớp học.. - Là một môi trường học tập với cấu trúc[r]

MỘT SỐ KHÁI NIỆM

VÀ NHỮNG LƯU Ý

* Quan điểm dạy học: Là những định hướng mang

tính chiến lược, cương lĩnh, là mô hình lý thuyết của

phương pháp dạy học

* Phương pháp dạy học: Là những cách thức, con

đường dẫn đến mục tiêu của bài học

* Kỹ thuật dạy học: là những biện pháp, cách thức

hành động của GV và HS trong các tình huống hoạt

động nhằm thực hiện giải quyết một nhiệm vụ, nội dung

cụ thể

( Sự phân biệt giữa kĩ thuật dạy học và PPDH nhiều khi không rõ ràng.)

* Đổi mới PPDH nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS ( PPDH tích cực ).

- Tính tích cực: là tích cực trong hoạt động nhận thức, tích cực

trong quá trình phát hiện, tìm hiểu và giải quyết nhiệm vụ nhận thức dưới sự tổ chức hướng dẫn của GV.

- Chủ động: Thể hiện ở chỗ HS tự giác sẵn sàng tham gia vào các

hoạt động học tập, tự lực giải quyết các nhiệm vụ học tập dưới

sự điều khiển của GV, HS hứng thú, hào hứng hơn trong quá

trình học tập, HS chủ động trao đổi với nhau và với GV nhiều

hơn.

- Sáng tạo: là tạo ra những giá trị vật chất và tinh thần mới (kiến

thức, phương pháp, công cụ …) có giá trị, ý nghĩa cho xã hội.

Trong học tập, yêu cầu sáng tạo đối với HS là tạo ra cái mới đối với bản thân nhưng là đã biết đối với nhân loại, với GV.

DẠY HỌC COI TRỌNG VIỆC RÈN LUYỆN KỸ

NĂNG TỰ HỌC CHO HS

• Dạy cách tự học, tự làm, tự làm một cách sáng tạo

• Coi trọng việc trau dồi kiến thức lẫn việc bồi dưỡng

kỹ năng ( kỹ năng thu thập, xử lý, truyền đạt thông tin…)

• Truyền thụ các phương pháp đặc thù của bộ môn như: PP thực nghiệm, PP thí nghiệm…

YÊU CẦU ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

* Đổi mới PPDH không có nghĩa là gạt bỏ các phương pháp truyền thống mà phải vận dụng các phương pháp hiện có theo quan điểm dạy học tích cực kết hợp với các phương pháp hiện đại

SỬ DỤNG THIẾT BỊ DẠY HỌC

* Sử dụng thiết bị dạy học theo hướng tích cực: Các thiết bị dạy học được sử dụng không chỉ minh họa kiến thức, lời giảng giải của GV mà chủ yếu là nguồn tri

thức, là phương tiện để HS khai thác tìm tòi, phát hiện

và chiếm lĩnh kiến thức

* Sử dụng SGK:

- Nghiên cứu, sử dụng SGK như là hình thức mô tả

chương trình, trong giảng dạy không nên quá phụ

thuộc vào SGK mà phụ thuộc vào chương trình nhiều hơn

- GV đọc kỹ nội dung từng bài SGK, xác định phần nào cần trình bày trên lớp, phần nào HS tự học Không

nhất thiết tất cả các phần đều phải trình bày trên lớp

- Dạy học bám sát chuẩn KTKN góp phần giảm tải kiến thức, vận dụng nội dung SGK linh họat hơn mà mục tiêu giáo dục vẫn đạt được

CÙNG QUAN SÁT

VÀ SUY NGẪM

MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP

DẠY HỌC TÍCH CỰC

* Vấn đáp, đàm thoại là phương pháp trong

đó GV đặt ra những câu hỏi để HS trả lời, hoặc có thể tranh luận với nhau và với cả

GV, qua đó HS lĩnh hội được nội dung bài học.

1 DẠY HỌC VẤN ĐÁP, ĐÀM THOẠI

- Mục đích của phương pháp này là nâng cao chất lượng giờ học bằng cách tăng cường hình thức hỏi đáp, đàm

thoại giữa GV và HS, rèn cho HS bản lĩnh tự tin, khả năng diễn đạt một vấn đề trước tập thể

- Hệ thống câu hỏi của GV có vai trò quan trọng, là một trong những yếu tố quyết định chất lượng lĩnh hội kiến

thức của HS Thay cho việc thuyết trình, đọc chép, GV

chuẩn bị hệ thống câu hỏi để định hướng, dẫn dắt HS suy nghĩ, phát hiện kiến thức, phát triển nội dung bài học

1 DẠY HỌC VẤN ĐÁP, ĐÀM THOẠI

* Kỹ thuật đặt câu hỏi:

- Câu hỏi đóng: Là dạng câu hỏi chỉ có một câu trả lời duy nhất ( đúng/ sai; có/ không…) VD: Khi treo qủa nặng vào lò xo, em có thấy lò xo dãn ra không?

- Câu hỏi mở: Là dạng câu hỏi có thể có nhiều cách trả lời Khi đặt câu hỏi mở, GV tạo cơ hội cho HS chia sẻ ý kiến của cá nhân VD: Khi treo quả nặng vào lò xo, em thấy hiện tượng gì xảy ra?

- Câu hỏi theo cấp độ nhận thức: Khi trả lời câu hỏi,

HS phải động não, suy nghĩ qua đó nâng cao nhận thức

và phát triển tư duy Các cấp độ nhận thức: Biết, hiểu, vận dụng, phân tích, đánh giá, sáng tạo

* VD (câu hỏi phân tích): Từ kết quả thí nghiệm, hãy

nhận xét về mối quan hệ giữa độ lớn của lực kéo với độ nghiêng của mặt phẳng nghiêng

* VD (câu hỏi đánh giá): Theo em trong hai phương

pháp đo thể tích vật rắn không thấm nước bằng bình

chia độ và bằng bình tràn, phương pháp nào cho kết

quả chính xác hơn? Tại sao?

* VD (câu hỏi sáng tạo): Hãy đề ra những biện pháp

chống ô nhiễm tiếng ồn cho những gia đình sống bên cạnh những đường giao thông lớn có nhiều xe cộ qua lại

đắn về các đối tượng cần tìm hiểu Thí

nghiệm vật lý gắn bó mật thiết với tiến trình dạy học và phải nhằm mục tiêu là đạt tới những nhận thức mới trong quá trình dạy học.

2 PHƯƠNG PHÁP THÍ NGHIỆM VẬT LÝ

* Qui trình dạy học theo PP thí nghiệm vật lý:

- HS thảo luận để hiểu rõ mục tiêu của thí nghiệm

- Cho HS tìm hiểu chức năng của từng dụng cụ TN ( Kết hợp giới thiệu dụng cụ, HS kiểm tra ).

- HS thảo luận các bước tiến hành TN

- Xử lý kết quả thu được từ TN, rút ra mối quan hệ giữa các quan sát, các số liệu, lập đồ thị…Từ đó phát biểu kết luận về sự vật, hiện tượng vật lý như là những kiến thức mới

( * Do thời gian một tiết có hạn nên các bước GV linh động thực hiện để phân bố thời gian hợp lý )

3 PHƯƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM

Thực tiễn -> Vấn đề -> Giả thuyết -> Kiểm tra -> Lý thuyết -> Thực tiễn…

* Thường được áp dụng sau khi thông báo các hiện

tượng thực tiễn và nêu ra vấn đề, GV đề nghị HS thảo luận nhóm và nêu ra các giả thuyết khác nhau, tiếp đó đề nghị HS nêu phương án TN để kiểm tra giả thuyết

3 PHƯƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM

* Qui trình dạy học theo PP thực nghiệm:

- Nêu các sự kiện thực nghiệm, hiện tượng vật lý mà HS không thể lý giải được bằng các kiến thức đã có

- Đề nghị HS nêu vấn đề cần nhận thức ( Tại sao? Như thế nào? ).

- Đề nghị HS nêu giả thuyết dưới dạng một dự đoán khoa học

- HS nêu phương án TN để kiểm tra giả thuyết ( hoặc GV

mô tả phương án TN ).

- Tiến hành TN Từ kết quả TN mà xác nhận hoặc bác bỏ giả thuyết Nếu giả thuyết được xác nhận, người ta phát biểu thành định luật hoặc một lý thuyết vật lý mới

4 DẠY HỌC HỢP TÁC

* Trong DH hợp tác, GV tổ chức cho HS hoạt động trong những nhóm nhỏ để HS cùng thực hiện một nhiệm vụ nhất định trong một thời gian nhất định Trong nhóm, dưới sự chỉ đạo của nhóm trưởng, HS kết hợp làm việc cá nhân, chia sẻ và hợp tác để cùng nhau giải quyết nhiệm vụ được giao

* Qui trình:

- Giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm HS

- Hướng dẫn hoạt động của nhóm HS

- GV theo dõi, điều khiển, hướng dẫn hỗ trợ các nhóm

- Tổ chức HS báo cáo kết quả và đánh giá

- GV chốt lại kiến thức

* LƯU Ý:

- Nhiệm vụ giao cho các nhóm có mức độ tương đối

khó ( với nội dung đơn giản sẽ lãng phí thời gian,

không hiệu quả).

- Giành thời gian phù hợp cho các nhóm hoạt động

- GV quan tâm hỗ trợ, nhắc nhở HS tích cực tham gia hoạt động của nhóm

- Có thể kết hợp hoạt động cá nhân, theo cặp, theo

nhóm để thay đổi hoạt động, tạo hứng thú học tập cho HS

Là dạy học trong hành động, trong đó HS chủ động tìm hiểu và giành lấy kiến thức thông qua việc thực

hiện các dự án Các chủ đề trong dạy học dự án chủ yếu liên quan đến đời sống hằng ngày của HS, có thể nằm trong 1 môn học hoặc liên môn học Dạy học theo

dự án mở ra cơ hội cho HS kết nối thông tin, phối hợp nhiều kỹ năng,… nhằm xây dựng kiến thức, phát triển

kỹ năng, thái độ học tập suốt đời

5 DẠY HỌC THEO DỰ ÁN

6 HỌC THEO HỢP ĐỒNG

* Học theo hợp đồng là một hoạt động học tập trong

đó mỗi HS được giao một hợp đồng trọn gói bao gồm các nhiệm vụ/ bài tập bắt buộc và tự chọn khác nhau trong một khoảng thời gian nhất định Học sinh chủ động và độc lập quyết định về thời gian cho mỗi

nhiệm vụ/ bài tập và thứ tự thực hiện các nhiệm vụ/ bài tập đó theo khả năng của mình

* Qui trình thực hiện theo hợp đồng:

- Chọn bài có nội dung phù hợp ( nên chọn những bài

ôn tập, luyện tập, tổng kết chương )

- Nhiệm vụ bắt buộc được xây dựng theo chuẩn KTKN

- Nhiệm vụ tự chọn là những nhiệm vụ mang tính chất củng cố, mở rộng, nâng cao hoặc liên hệ thực tế

- Thời gian tùy thuộc nội dung hợp đồng HS có thể

hoàn thành nội dung bắt buộc trong giờ học, các nhiệm

vụ tự chọn có thể làm ở nhà

7 DẠY HỌC ĐẶT VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

* Đặt vấn đề:

- Tạo tình huống có vấn đề

- Phát triển và nhận dạng vấn đề nảy sinh

- Phát biểu vấn đề cần giải quyết

* Giải quyết vấn đề:

- Đề xuất các giả thuyết

- Lập kế hoạch giải quyết vấn đề

- Thực hiện kế hoạch

* Kết luận:

- Thảo luận kết quả và đánh giá

- Khẳng định hay bác bỏ giả thuyết đã nêu

- Phát biểu kết luận

* Thế nào là học theo góc?

- Là một hình thức tổ chức hoạt động học tập theo đó học sinh thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại các vị trí cụ thể trong không gian lớp học

- Là một môi trường học tập với cấu trúc được xác định cụ thể

- Kích thích HS tích cực học thông qua các hoạt động

- Đa dạng về nội dung và hình thức hoạt động

- Mục đích là để HS được thực hành, khám phá và trải

nghiệm qua mỗi hoạt động

8 HỌC THEO GÓC

Tổ chức dạy học theo góc:

* Bước 1: Lựa chọn nội dung bài học phù hợp

* Bước 2: Xác định nhiệm vụ cụ thể cho từng góc

* Bước 3 : Thiết kế các hoạt động để thực hiện nhiệm

vụ ở từng góc bao gồm phương tiện/ tài liệu ( tư liệu

nguồn, văn bản hướng dẫn làm việc theo góc; bảng

hướng dẫn theo mức độ hỗ trợ, bảng hướng dẫn tự

đánh giá,…).

* Bước 4: Tổ chức học tập theo góc

- HS được lựa chọn góc theo sở thích

- HS được học luân phiên tại các góc theo thời gian quy định

* Bước 5: Tổ chức trao đổi/ chia sẻ (thực hiện linh

hoạt)

- Lần đầu tiên, học sinh chọn góc theo sở thích, khi

luân chuyển sang góc khác theo điều động của GV

- Thời gian để các góc hoạt động cần phù hợp với

nhiệm vụ các nhóm và 45 phút của tiết học

MỘT SỐ

KỸ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC

1 KỸ THUẬT DẠY HỌC “ KHĂN TRẢI BÀN ”

Là hình thức tổ chức họat động mang tính hợp tác kết hợp giữa hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm nhằm:

- Kích thích, thúc đẩy sự tham gia tích cực của HS

- Tăng cường tính độc lập, trách nhiệm của cá nhân

- Có sự tương tác giữa HS với HS

* Cách tiến hành kỹ thuật khăn trải bàn:

- Chia HS thành nhóm, phát mỗi nhóm một tờ giấy A0

- Mỗi người ngồi vào vị trí như hình vẽ trên tấm khăn trải bàn

- Mỗi cá nhân độc lập suy nghĩ trả lới câu hỏi trong vài phút, viết vào phần giấy của mình trên tờ A0

-Cả nhóm chia sẻ, thống nhất ý kiến và viết vào phần

chính giữa của tờ A0

- Đại diện nhóm trình bày kết quả, các nhóm khác tham gia góp ý, GV nhận xét, kết luận

1 KỸ THUẬT DẠY HỌC “ KHĂN TRẢI BÀN ”

đó gắn vào phần xung quanh “ khăn trải bàn”.

2 KỸ THUẬT DẠY HỌC “ MẢNH GHÉP ”

* Là hình thức học tập hợp tác giữa cá nhân, nhóm và liên kết giữa các nhóm nhằm:

- Giải quyết một nhiệm vụ phức hợp

- Kích thích sự tham gia của HS trong hoạt động nhóm

- Nâng cao vai trò của cá nhân trong quá trình hợp tác

( không chỉ nhận thức, hoàn thành nhiệm vụ học tập cá nhân mà còn phải biết trình bày, truyền đạt lại kết quả với người khác).

- Tăng cường tính độc lập, trách nhiệm trong học tập

2 KỸ THUẬT DẠY HỌC “ MẢNH GHÉP ”

* Giai đoạn 1: “ Nhóm chuyên sâu ”

- Lớp học được chia thành các nhóm ( 3 hoặc 4 HS ) Mỗi nhóm được giao một nhiệm vụ tìm hiểu/ nghiên cứu sâu một phần nội dung học tập khác nhau nhưng có

liên quan chặt chẽ với nhau Các nhóm này gọi là “ nhóm chuyên sâu ”

- Các nhóm nhận nhiệm vụ, nghiên cứu, thảo luận đảm bảo mỗi thành viên trong nhóm đều nắm vững và có

khả năng trình bày lại cho các bạn ở nhóm khác Mỗi học sinh trở thành “chuyên sâu” của lĩnh vực đã tìm

hiểu trong nhóm mới ở giai đoạn tiếp theo

2 KỸ THUẬT DẠY HỌC “ MẢNH GHÉP ”

* Giai đoạn 2: “ Nhóm mảnh ghép ”

- Sau khi hoàn thành nhiệm vụ ở giai đoạn 1, mỗi học sinh từ các nhóm “chuyên sâu” khác nhau họp lại thành nhóm mới, gọi là nhóm “mảnh ghép” Lúc này mỗi học sinh “chuyên sâu” trở thành những “mảnh ghép” trong

“nhóm mảnh ghép” Các học sinh phải lắp ghép các

mảng kiến thức thành một bức tranh tổng thể

- Từng học sinh từ các nhóm “chuyên sâu” trong nhóm

“mảnh ghép” lần lượt trình bày lại nội dung tìm hiểu của nhóm mình Đảm bảo tất cả các thành viên trong nhóm

“mảnh ghép” nắm bắt được đầy đủ toàn bộ nội dung

của các nhóm chuyên sâu giống như nhìn thấy một

“ bức tranh” tổng thể

- Sau đó nhiệm vụ mới được giao cho các nhóm “mảnh ghép” Nhiệm vụ này mang tính khái quát, tổng hợp

toàn bộ nội dung đã được tìm hiểu từ các nhóm

“chuyên sâu” Bằng cách này, học sinh có thể nhận

thấy những phần vừa thực hiện không chỉ để giải trí

hoặc trò chơi đơn thuần mà thực sự là những nội dung học tập quan trọng

KỸ THUẬT DẠY HỌC “ MẢNH GHÉP ”

* LƯU Ý:

- Chọn một nội dung hay chủ đề lớn của bài học có nhiều nội dung hay chủ đề nhỏ

- Những nội dung hay chủ đề nhỏ được GV xây dựng

thành nhiệm vụ giao cho các nhóm “chuyên sâu” ở giai

đoạn 1

- Giai đoạn 2, các nhóm “mảnh ghép” nhận nhiệm vụ phải mang tính khái quát, tổng hợp trên cơ sở, nội dung kiến thức của các nhóm “chuyên sâu” ở giai đoạn 1

- Là sơ đồ liên hệ các kiến thức đã biết liên quan đến bài học, các kiến thức muốn biết

và các kiến thức học được sau bài học.

3 Kĩ thuật “KWL”

( Know – Want to know – Learned)

(những điều đã biết – những điều muốn biết – những

điều đã học được)

* Cách tiến hành:

Sau khi giới thiệu bài học, mục tiêu cần đạt của bài học,

GV phát phiếu học tập “KWL” Kỹ thuật này có thể thực hiện cho cá nhân hoặc cho nhóm HS

- HS điền các thông tin trên phiếu như sau:

Tên bài học:………

Tên học sinh:

……….lớp……….trường………

K ( những điều đã biết) ( những điều muốn biết) W ( những điều đã học L

được sau bài học)

-…

-

-…

-

-…

- Yêu cầu HS viết vào cột K những gì đã biết liên

quan đến nội dung bài học hoặc chủ đề

- Sau đó viết vào cột W những gì các em muốn biết

về nội dung bài học hoặc chủ đề

- Sau khi kết thức bài học hoặc chủ đề, HS điền vào cột L của phiếu những gì vừa học được Lúc này, HS đối chiều với những điều đã biết, muốn biết để đánh giá được kết quả học tập, sự tiến bộ của mình sau giờ học

3 Kĩ thuật “KWL”

( Know – Want to know – Learned)

* Trong nhóm thảo luận có thể có một vị trí không có người ngồi, HS ở nhóm quan sát có thể ngồi vào chỗ

đó và tham gia ý kiến trong cuộc thảo luận Ví dụ đưa

ra một câu hỏi đối với nhóm thảo luận hoặc phát biểu ý kiến khi cuộc thảo luận bị chững lại trong nhóm

4 KỸ THUẬT “BỂ CÁ”

* Cách luyện tập này được gọi là kỹ thuật “bể cá”, vì những người ngồi vòng ngoài có thể quan sát những người thảo luận tương tự như xem những con cá bơi trong bể cá

* Trong quá trình thảo luận, những người quan sát và những người thảo luận có thể thay đổi vai trò cho

nhau

* BẢNG CÂU HỎI DÀNH CHO NGƯỜI QUAN SÁT

- Họ nói có dễ hiểu không?

- Họ có để những người khác nói hay không?

- Họ có đưa ra những luận điểm thuyết phục hay không?

- Họ có lệch hướng khỏi đề tài hay không?

- …

5 SƠ ĐỒ TƯ DUY

* Sơ đồ tư duy là một hình thức ghi chép sử dụng

màu sắc và hình ảnh để mở rộng và đào sâu các ý tưởng Ở giữa sơ đồ là một chủ đề lớn hay hình ảnh trung tâm Chủ đề hay hình ảnh trung tâm này sẽ

được phát triển bằng các nhánh tượng trưng cho các

ý chính và đều được kết nối với các ý trung tâm Các nhánh chính lại được phân thành các nhánh cấp 2, cấp 3… Trên các nhánh ta có thể thêm hình ảnh hay

ký hiệu cần thiết

- Nhờ sự kết nối giữa các nhánh các ý tưởng được liên kết với nhau kiến sơ đồ tư duy có thể bao quát được các ý tưởng trên một phạm vi rộng