Sáng kiến môn Lịch Sử THCS

Sáng kiến: “Chuyển từ lối học thụ động sang tư duy nhận thức trong dạyhọc lịch sử 8 giúp học sinh dễ học, dễ nhớ”1. Đặt vấn đề1.1. Lý do chọn đề tài1.1.1. Cơ sở lý luậnBộ môn Lịch sử cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ sở của khoa học lịch sử, nên đòi hỏi học sinh không chỉ nhớ mà còn phải hiểu và vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống. Cùng với các môn học khác, việc học tập Lịch sử giúp học sinh phát triển tư duy và sáng tạo. Đã có quan niệm sai lầm cho rằng học Lịch sử chỉ cần học thuộc lòng sách giáo khoa, ghi nhớ các sự kiện hiện tượng lịch sử là đạt, không cần phải tư duy, không có bài tập thực hành.… Đây là một trong những nguyên nhân làm suy giảm chất lượng môn học. Điều quan trọng nhất trong việc đổi mới phương pháp dạy học là thầy dạy thế nào để học sinh phát triển trí thông minh, tính sáng tạo của các em, đưa chất lượng của bộ môn ngày càng có hiệu quả. Hiện nay, trong quá trình dạy học trên lớp, hoạt động trí tuệ chủ yếu của học sinh là ghi nhớ và tái hiện. Ở nhà, học sinh tự học dưới dạng học bài và làm bài…nhưng về căn bản đã được hướng dẫn ở lớp, nên hoạt động trí tuệ của học sinh vẫn nặng về rèn luyện trí nhớ và khả năng tái hiện. Như vậy, rèn luyện năng lực tư duy, khả năng tưởng tượng, sáng tạo phát triển trí tuệ, trí thông minh…của học sinh nói chung được xem là nhiệm vụ quan trọng nhất của quá trình dạy học hiện đại. Chính vì vậy, then chốt của việc đổi mới phương pháp dạy học là điều chỉnh mối quan hệ giữa tái hiện và sáng tạo, đến việc tăng cường các phương pháp sáng tạo nhằm đổi mới tính chất hoạt động nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học. Nhà giáo dục người Đức Disterverg đã khẳng định rằng: “người giáo viên tồi truyền đạt chân lý, người giáo viên giỏi dạy cách tìm ra chân lý”. Điều này có ý nghĩa người giáo viên không chỉ giới hạn công việc của mình ở việc đọc cho học sinh ghi chép những kiến thức có sẵn, rồi các em học thuộc lòng sau đó kiểm tra. Điều quan trọng là giáo viên cung cấp cho các em những kiến thức cơ bản (kiến thức khoa học, sự hiểu biết về các quy luật nguyên lý và các phương pháp nhận thức để so sánh tìm hiểu) làm cơ sở định hướng cho việc tự khám phá các kiến thức mới, vận dụng vào học tập và cuộc sống. Vì vậy việc khơi dậy, phát triển tri thức, ý chí, năng lực bồi dưỡng, rèn luyện về học tập là con đường phát triển tối ưu đó là con đường lấy học sinh làm trung tâm, làm chủ thể của việc nhận thức với sự hướng dẫn, giáo dục tích cực có hiệu quả của giáo viên. Từ trước tới nay đã có rất nhiều người đề cập đến vấn đề phát huy tính tích cực của học sinh trong học tập lịch sử từ bậc trung học cơ sở đến đại học. Tuy nhiên những vấn đề mà các nhà nghiên cứu đưa ra chỉ mang tính chất chung mà ít đi sâu vào một khối lớp cụ thể, nội dung chương trình đưa ra trong sách giáo khoa chủ yếu được trình bày theo tiến trình thời gian, nhưng lịch sử lại luôn đi kèm với nhiều sự kiện mà nếu không có sự chắt lọc và kĩ năng sáng tạo của thầy cô làm sáng tỏ vấn đề trọng tâm của bài thì tiết học sẽ nhàm chán, khó hiểu, khó nhớ.Vì vậy theo tôi cần cho học sinh tiếp cận bài học bằng cách so sánh việc này với việc kia, giai đoạn này với giai đoạn khác, liên hệ với những sự kiện liên quan nhằm giúp các em phân tích, đánh giá để có cái nhìn toàn diện, hay đối với những sự kiện dài mang tính trừu tượng khó nhớ có thể minh họa bằng sơ đồ tạo hình ảnh cụ thể, lập niên biểu, liên hệ với ngữ cảnh xã hội phù hợp....... giáo viên làm sao cho kiến thức đi vào đầu các em bằng cách bắt các em phải dày công suy luận, tư duy để có kết quả chứ không phải từ sự cho và nhận kiến thức. Như chúng ta đã biết, môn lịch sử có vị trí và ý nghĩa quan trọng đối với việc giáo dục thế hệ trẻ. Từ những hiểu biết về quá khứ học sinh hiểu rõ và tự hào với những thành tựu dựng nước và giữ nước, biết rút ra bài học kinh nghiệm và có thái độ đúng đối với tương lai. Nhưng những nhận thức, quan niệm sai lệch về vị trí, chức năng của khoa học lịch sử trong đời sống xã hội, trong giáo dục đã dẫn tới phương pháp nghiên cứu, học tập không đúng làm giảm sút chất lượng của bộ môn trên nhiều mặt. Tình trạng học sinh không biết những sự kiện lịch sử cơ bản, học vẹt, lấy râu ông nọ cắm cằm bà kia.Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đối với học sinh lớp 8, là lớp học chuẩn bị cho năm học cuối cấp cận kề, các em cần phải trang bị đầy đủ những kiến thức cơ bản làm hành trang kiến thức cho các lớp học tiếp theo, môn học này cũng rất quan trọng đối với các em xác định cho mình hướng đi theo ngành khoa học xã hội. Các em phải hiểu được dòng chảy lớn của lịch sử thế giới thời cận và hiện đại có ảnh hưởng như thế nào đến lịch sử dân tộc, bài học gì cần rút ra cho lịch sử nước nhà. Các em phải được rèn luyện ở mức độ cao hơn khả năng tự học, tự nhận thức và hành động cũng như có những tìm tòi trong tư duy, sáng tạo trong học tập.Từ những vấn đề nêu trên với mong muốn làm tốt hơn nữa nhiệm vụ của người giáo viên trong giai đoạn hiện tại của đất nước; mong góp phần nhỏ bé của mình vào sự nghiệp giáo dục nhà trường, đổi mới phương pháp dạy học để phát triển tư duy cho học sinh, giúp các em tự mình tìm ra tri thức, tạo tiền đề cho việc phát triển tính tích cực, khả năng tư duy của các em ở cấp học cao hơn cũng như trong đời sống sau này; vì vậy tôi mạnh dạn chọn đề tài “Chuyển từ lối học thụ động sang tư duy nhận thức trong dạy học lịch sử 8 giúp học sinh dễ học, dễ nhớ”.

là một trong những nguyên nhân làm suy giảm chất lượng môn học Điều quantrọng nhất trong việc đổi mới phương pháp dạy học là thầy dạy thế nào để họcsinh phát triển trí thông minh, tính sáng tạo của các em, đưa chất lượng của bộmôn ngày càng có hiệu quả Hiện nay, trong quá trình dạy học trên lớp, hoạtđộng trí tuệ chủ yếu của học sinh là ghi nhớ và tái hiện Ở nhà, học sinh tự họcdưới dạng học bài và làm bài…nhưng về căn bản đã được hướng dẫn ở lớp, nênhoạt động trí tuệ của học sinh vẫn nặng về rèn luyện trí nhớ và khả năng tái hiện.Như vậy, rèn luyện năng lực tư duy, khả năng tưởng tượng, sáng tạo phát triểntrí tuệ, trí thông minh…của học sinh nói chung được xem là nhiệm vụ quantrọng nhất của quá trình dạy học hiện đại Chính vì vậy, then chốt của việc đổimới phương pháp dạy học là điều chỉnh mối quan hệ giữa tái hiện và sáng tạo,đến việc tăng cường các phương pháp sáng tạo nhằm đổi mới tính chất hoạtđộng nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học

Nhà giáo dục người Đức Disterverg đã khẳng định rằng: “người giáo viên tồitruyền đạt chân lý, người giáo viên giỏi dạy cách tìm ra chân lý” Điều này có ýnghĩa người giáo viên không chỉ giới hạn công việc của mình ở việc đọc cho họcsinh ghi chép những kiến thức có sẵn, rồi các em học thuộc lòng sau đó kiểm tra.Điều quan trọng là giáo viên cung cấp cho các em những kiến thức cơ bản (kiếnthức khoa học, sự hiểu biết về các quy luật nguyên lý và các phương pháp nhậnthức để so sánh tìm hiểu) làm cơ sở định hướng cho việc tự khám phá các kiếnthức mới, vận dụng vào học tập và cuộc sống Vì vậy việc khơi dậy, phát triển tri

thức, ý chí, năng lực bồi dưỡng, rèn luyện về học tập là con đường phát triển tối

ưu - đó là con đường lấy học sinh làm trung tâm, làm chủ thể của việc nhận thứcvới sự hướng dẫn, giáo dục tích cực có hiệu quả của giáo viên

Từ trước tới nay đã có rất nhiều người đề cập đến vấn đề phát huy tính tíchcực của học sinh trong học tập lịch sử từ bậc trung học cơ sở đến đại học Tuynhiên những vấn đề mà các nhà nghiên cứu đưa ra chỉ mang tính chất chung mà

ít đi sâu vào một khối lớp cụ thể, nội dung chương trình đưa ra trong sách giáokhoa chủ yếu được trình bày theo tiến trình thời gian, nhưng lịch sử lại luôn đikèm với nhiều sự kiện mà nếu không có sự chắt lọc và kĩ năng sáng tạo của thầy

cô làm sáng tỏ vấn đề trọng tâm của bài thì tiết học sẽ nhàm chán, khó hiểu, khónhớ

Vì vậy theo tôi cần cho học sinh tiếp cận bài học bằng cách so sánh việc nàyvới việc kia, giai đoạn này với giai đoạn khác, liên hệ với những sự kiện liênquan nhằm giúp các em phân tích, đánh giá để có cái nhìn toàn diện, hay đối vớinhững sự kiện dài mang tính trừu tượng khó nhớ có thể minh họa bằng sơ đồ tạohình ảnh cụ thể, lập niên biểu, liên hệ với ngữ cảnh xã hội phù hợp giáoviên làm sao cho kiến thức đi vào đầu các em bằng cách bắt các em phải dàycông suy luận, tư duy để có kết quả chứ không phải từ sự cho và nhận kiến thức.Như chúng ta đã biết, môn lịch sử có vị trí và ý nghĩa quan trọng đối vớiviệc giáo dục thế hệ trẻ Từ những hiểu biết về quá khứ học sinh hiểu rõ và tựhào với những thành tựu dựng nước và giữ nước, biết rút ra bài học kinh nghiệm

và có thái độ đúng đối với tương lai Nhưng những nhận thức, quan niệm sailệch về vị trí, chức năng của khoa học lịch sử trong đời sống xã hội, trong giáodục đã dẫn tới phương pháp nghiên cứu, học tập không đúng làm giảm sút chấtlượng của bộ môn trên nhiều mặt Tình trạng học sinh không biết những sự kiệnlịch sử cơ bản, học vẹt, lấy râu ông nọ cắm cằm bà kia

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đối với học sinh lớp 8, là lớp học chuẩn bịcho năm học cuối cấp cận kề, các em cần phải trang bị đầy đủ những kiến thức

cơ bản làm hành trang kiến thức cho các lớp học tiếp theo, môn học này cũng rấtquan trọng đối với các em xác định cho mình hướng đi theo ngành khoa học xã

hội Các em phải hiểu được dòng chảy lớn của lịch sử thế giới thời cận và hiệnđại có ảnh hưởng như thế nào đến lịch sử dân tộc, bài học gì cần rút ra cho lịch

sử nước nhà Các em phải được rèn luyện ở mức độ cao hơn khả năng tự học, tựnhận thức và hành động cũng như có những tìm tòi trong tư duy, sáng tạo tronghọc tập

Từ những vấn đề nêu trên với mong muốn làm tốt hơn nữa nhiệm vụ củangười giáo viên trong giai đoạn hiện tại của đất nước; mong góp phần nhỏ bécủa mình vào sự nghiệp giáo dục nhà trường, đổi mới phương pháp dạy học đểphát triển tư duy cho học sinh, giúp các em tự mình tìm ra tri thức, tạo tiền đềcho việc phát triển tính tích cực, khả năng tư duy của các em ở cấp học cao hơncũng như trong đời sống sau này; vì vậy tôi mạnh dạn chọn đề tài “Chuyển từ lốihọc thụ động sang tư duy nhận thức trong dạy - học lịch sử 8 giúp học sinh dễhọc, dễ nhớ”

1.1.2 Cơ sở thực tiễn

Bộ môn Lịch sử ở trường trung học cơ sở với nhiệm vụ cung cấp một khốilượng kiến thức tương đối phong phú về lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc màđối tượng của lịch sử là quá khứ đã diễn ra, không thể tái hiện, không thể “trựcquan sinh động” cũng không thể trực tiếp quan sát được Lịch sử được phản ánhqua các nguồn sử liệu, vấn đề đặt ra là làm sao để các em nhận thức được lịch sửmột cách chính xác, chân thực như nó đã tồn tại

Mặc khác, thực tế hiện nay việc dạy và học môn Lịch sử vẫn còn nhiều bấtcập, chưa đạt được kết quả cao Ở nhiều nơi, giáo viên vẫn chủ yếu dạy họcbằng phương pháp truyền thống “thầy cô đọc - trò chép” chưa phát huy đượctính tích cực, chưa gây hứng thú cho học sinh

Chất lượng dạy học môn Lịch sử hiện nay đặt ra vấn đề cần suy nghĩ Sốlượng học sinh yêu thích môn Lịch sử rất ít Có nhiều phụ huynh và học sinh coimôn Lịch sử là là môn học “phụ” Nhận thức của các em về lịch sử sai lệch, các

em không nhớ hoặc nhớ không chính xác thời gian, đặc điểm, tính chất của các

sự kiện và hiện tượng lịch sử vì vậy việc chọn học sinh giỏi môn lịch sử gặpnhiều khó khăn, qua các kì thi học sinh giỏi các cấp môn lịch sử luôn có số

lượng học sinh đạt giải thấp, hoặc tỉ lệ học sinh tham gia thi môn lịch sử trongcác đợt Trung học phổ thông chiếm một tỉ lệ đáng buồn chưa tới 1% Trong khi

đó quá trình giao lưu và hội nhập quốc tế, vấn đề giữ gìn và phát huy bản sắcvăn hóa dân tộc trở thành một yêu cầu cấp thiết Môn Lịch sử không chỉ cho họcsinh thấy được quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc, mà còn giáo dụclòng yêu nước, biết ơn tiền nhân, giáo dục hoài bão và ý chí xây dựng đất nướccho thể hệ trẻ Với thực trạng trên nên trong những năm gần đây, vấn đề dạy vàhọc Lịch sử đang thu hút sự quan tâm chú ý của ngành giáo dục và toàn xã hội.Qua nhiều năm giảng dạy môn lịch sử 8 ở trường THCS Mỹ Thắng, đặc biệt

là từ khi thực hiện thay đổi sách giáo khoa và đổi mới phương pháp dạy học, tôinhận thấy đây là một vấn đề bổ ích về lí luận cũng như thực tiễn Nó có ý nghĩarất lớn đối với việc nâng cao chất lượng bộ môn bởi vì đối tượng là học sinh lớp

8 thì về mặt thể chất cũng như tinh thần, sự nhận thức, năng lực tư duy nếu đượckhơi dậy đúng mức không những làm cho các em thu nhận được một lượng trithức tốt nhất cho bản thân mà còn là cơ sở vững chắc để các em tiếp tục học ởcác lớp tiếp theo Để làm được điều đó giáo viên phải linh hoạt mềm dẻo gâyđược hứng thú bất ngờ và hấp dẫn cho học sinh, xem xét từng bài học và pháttriển kiến thức như thế nào để các em tư duy so sánh, đối chiếu rút ra kết luận,cần giáo dục vấn đề gì cho các em

1.2 Xác định mục đích nghiên cứu

Trong xã hội đang biến đổi nhanh, với sự bùng nổ thông tin, khoa học vàcông nghệ phát triển như vũ bão thì việc dạy học phải được quan tâm ngay từđầu bậc tiểu học và càng lên bậc cao hơn càng được coi trọng Đây là bước quantrọng để chuẩn bị cho lớp người kế tục thích ứng với xã hội học tập, trong đómỗi người phải có năng lực học tập liên tục, suốt đời Năng lực tìm tòi kiến thứcmới đưa vào đời sống học đường có tác dụng chuẩn bị cho học sinh thích ứngvới đời sống xã hội

Trong xu hướng toàn cầu hóa, xuất hiện nhu cầu hợp tác xuyên quốc gia,liên quốc gia thì năng lực tìm tòi khám phá thực sự trở thành một mục tiêu đàotạo của giáo dục nhà trường Sẵn sàng trả lời câu hỏi về quá khứ bằng cách sử

dụng thông tin các em có được từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm những thôngtin các em tìm kiếm được thông qua những phương tiện công nghệ hiện đại.Trong bốn năm học THCS, học sinh sẽ học “lĩnh vực lịch sử”, một bộ phậnthuộc lĩnh vực nghiên cứu xã hội đạt được những mục đích sau:

Nâng cao mối quan tâm đối với xã hội dựa trên tầm nhìn rộng lớn, khảo sát

đa diện, đa góc độ dựa trên các tư liệu, làm sâu sắc sự lí giải và tình yêu đối vớilịch sử và lãnh thổ nước ta, nuôi dưỡng văn hóa nền tảng với tư cách là côngdân, giáo dục nền tảng phẩm chất công dân cần thiết với tư cách là người xâydựng nên quốc gia - xã hội hòa bình, dân chủ và sống trong cộng đồng quốc tế.Dựa trên mục đích tổng quát đó, đề tài “Chuyển từ lối học thụ động sang tư duynhận thức trong dạy - học lịch sử 8 giúp học sinh dễ học, dễ nhớ ” với mục đíchsau:

- Nâng cao mối quan tâm, hứng thú học tập lịch sử thông qua học tập các sựkiện, hiện tượng cụ thể và lịch sử của địa phương gần gũi, sử dụng các tư liệuphong phú để tìm hiểu đa diện, đa góc độ các sự kiện, hiện tượng lịch sử, đưa ra

sự phê phán công bằng và có thái độ, năng lực biểu hiện phù hợp

- Nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo trong học tập củahọc sinh

- Góp phần nâng cao kiến thức bộ môn, giúp các em nhớ lâu bài học

- Rèn luyện cho học sinh thói quen nghiên cứu khoa học và khả năng tư duylịch sử

- Tìm ra phương pháp tối ưu trong việc dạy và học bộ môn lịch sử bậcTHCS

- Giúp học sinh tự tin, hứng thú học tập bộ môn Lịch sử hơn và làm nền tảngcho việc học tập bộ môn lịch sử ở những lớp tiếp theo

- Giúp giáo viên cần quan tâm đúng mức việc sử dụng tài liệu tham khảotrong dạy học lịch sử

- Có kế hoạch sử dụng cho từng bài giảng, từng chương của khóa trình, sưutầm tư liệu, dặn dò và chuẩn bị chu đáo, cụ thể cho bài học sau

- Phân tích so sánh về thực trạng trong quá trình dạy và học khi chưa đưa bàitập, sơ đồ, lược đồ kiến thức liên môn vào giảng dạy với việc dạy và học đã đưabài tập, sơ đồ, lược đồ, kiến thức liên môn vào áp dụng dạy học cho học sinh.

- Phân tích, chứng minh điểm mới của giải pháp mới nhằm mục đích thaythế những phương pháp cũ đã áp dụng

- Nêu cụ thể khả năng áp dụng của giải pháp mới nhằm đem lại hiệu quảtrong quá trình dạy học môn lịch sử ở đơn vị

- Chứng minh những giải pháp mới có lợi ích kinh tế cao để có thể đạt đếnmục đích của quá trình dạy học cũng như chứng minh tính hiệu quả, chất lượngcủa phương pháp dạy học áp dụng đề tài “Chuyển từ lối học thụ động sang tưduy nhận thức trong dạy - học lịch sử 8 giúp học sinh dễ học, dễ nhớ”

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Giới hạn nội dung nghiên cứu “Chuyển từ lối học thụ động sang tư duy nhậnthức trong dạy - học lịch sử 8 giúp học sinh dễ học, dễ nhớ” được thực hiện ởbậc THCS trên cơ sở trao đổi chuyên môn nghiệp vụ với các đồng nghiệp giảngdạy bộ môn Lịch sử trong trường và các trường bạn

Đề tài được tiến hành từ việc nghiên cứu kĩ các bài học trong sách giáokhoa, sách bài tập, sách văn học và các tài liệu tham khảo khác có liên quan đếngiảng dạy lịch sử Xuất phát từ yêu cầu, không ngừng nâng cao chất lượng giáodục, trong đó có nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử mà nhất là lịch sử 8 ởtrường THCS

Đối tượng nghiên cứu là học sinh lớp 8 THCS do tôi phụ trách

Giới hạn địa bàn nghiên cứu: Đề tài được áp dụng trong việc giảng dạy mônLịch sử lớp 8 trường THCS Mỹ Thắng - Phù Mỹ - Bình Định trong các tiết dạybài mới, các tiết ôn tập, bồi dưỡng học sinh giỏi

1.4 Đối tượng khảo sát, thực nghiệm

Trước tình hình học tập môn lịch sử của học sinh do tôi giảng dạy, tôi đãchọn học sinh khối lớp 8 để khảo sát và thực nghiệm Trong đó, tôi chọn lớp8A3, 8A4 là lớp thực nghiệm, lớp 8A1, 8A2 là lớp đối chứng, lực học của ba lớp

8A2,3,4 là tương đương nhau, riêng 8A1 học khá và đều hơn so với các lớp cònlại.

Qua kết quả đạt được ở năm học 2017-2018 và tôi mạnh dạn áp dụng chotoàn bộ học sinh ở các khối lớp mà tôi phụ trách trong năm 2018-2019

1.5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, tôi sử dụng các phương pháp sau đây:

a Phương pháp điều tra

- Tham khảo ý kiến của đồng nghiệp

- Điều tra, phân tích, tổng hợp tình hình học tập của học sinh

- Đối với giáo viên: Tôi đã phát ra 11 phiếu ở tổ khoa học xã hội (mỗi giáoviên 1 phiếu)

+ Nội dung điều tra, thăm dò như sau:

Thầy, cô thích hay không thích chuyển từ lối học thụ động sang tư duynhận thức trong dạy - học học lịch sử 8?

+ Nội dung điều tra, thăm dò học sinh như sau:

Em thích hay không thích khi thầy cô chuyển từ lối học thụ động sang tưduy nhận thức trong dạy - học học lịch sử 8

Thích

Không thích

Lý do:………

+ Kết quả như sau :

- Đối với thầy cô giáo: có 9/11 người (chiếm 81,8%) thích lồng ghép bài tập,

sơ đồ, lược đồ, kiến thức liên môn vào dạy học lịch sử nhưng việc sưu tầm kiếnthức bên ngoài đưa vào giảng dạy phải có tính chọn lọc không tràn lan

- Đối với các em học sinh có 128/144 em (chiếm 88,9%) học sinh thích họckhi thầy cô lồng ghép bài tập, sơ đồ, lược đồ, kiến thức liên môn vào dạy họclịch sử Hầu hết các em đều đưa ra lý do là hứng thú học tập và dễ nhớ

Ngoài ra, tôi đã thống kê kết quả của học sinh các lớp tôi phụ trách qua đợtkhảo sát chất lượng đầu năm 2017-2018 ở trường THCS Mỹ Thắng như sau:

Lớp SL

Điểm 03,5

và vận dụng vào làm bài của học sinh lớp 8 trường tôi còn rất hạn chế Khi làmmột bài kiểm tra, thường các em cảm thấy thiếu tự tin lúng túng

Suy nghĩ, tìm tòi tôi sưu tầm hệ thống bài tập, sơ đồ, lược đồ, kiến thức liênquan đến bức tranh lịch sử xã hội đem lồng ghép vào bài giảng trong mỗi tiếtdạy Thật bất ngờ, nhiều em tham gia một cách tích cực vào quá trình xây dựngbài, không khí lớp học thêm sôi nổi, các em học tích cực, hào hứng Vì vậy tôi

đã tích cực áp dụng đề tài “Chuyển từ lối học thụ động sang tư duy nhận thứctrong dạy - học lịch sử 8 giúp học sinh dễ học, dễ nhớ”.

Trong quá trình thực nghiệm, thầy cô giáo nhóm bộ môn đã tiến hành dự giờgiúp tôi có cơ sở để đánh giá kết quả thực nghiệm nhằm phục vụ cho đề tài.Nhận xét của giáo viên dự giờ là: việc sử dụng bài tập, sơ đồ, lược đồ, kiến thứcliên môn … nhìn chung là tốt, tiết học sinh động, kích thích học sinh say mê

c Phương pháp đối chứng

Học kì II năm học 2017-2018, tôi tiến hành dự giờ đồng nghiệp Từ đó tôi sosánh đối chiếu kết quả trước và sau khi vận dụng đề tài

d Phương pháp nghiên cứu lý luận: thu thập tài liệu, đọc, phân tích tài liệu

(sách, trên mạng…) để xây dựng cơ sở, định hướng cho đề tài

e Phương pháp động viên, khuyến khích: giáo viên cần tạo cho học sinh

sự tự tin, mạnh dạn thể hiện ý tưởng, suy nghĩ của mình trước nhóm và tập thểlớp bằng cách đưa ra những lời khuyên, động viên và khuyến khích học sinh

1.6 Phạm vi và thời gian nghiên cứu

1.6.1 Phạm vi nghiên cứu

Các tiết dạy học Lịch sử 8

1.6.2 Thời gian nghiên cứu

- Từ việc dạy thực tế trên lớp, đến việc chấm bài kiểm tra 15’, 1 tiết và kiểmtra học kì môn lịch sử 8 tôi phát hiện thực trạng về khả năng tư duy, sáng tạo vàlĩnh hội kiến thức về môn lịch sử 8 còn nhiều hạn chế, tôi suy nghĩ và bắt đầuchọn đề tài: Chuyển từ lối học thụ động sang tư duy nhận thức trong dạy - họclịch sử 8 giúp học sinh dễ học, dễ nhớ Tôi đã tiến hành dạy thử nghiệm đề tàinày trong gần 2 năm học qua Trong giảng dạy, tôi đã có ý tưởng sâu sắc về tínhhiệu quả của việc dạy học theo hướng tích cực Tôi đã lập kế hoạch thời gian đểnghiên cứu đề tài này như sau:

- Tháng 8/2017, tiếp cận nội dung của đề tài: Chuyển từ lối học thụ độngsang tư duy nhận thức trong dạy - học lịch sử 8 giúp học sinh dễ học, dễ nhớ

- Tháng 9/2017, chọn đề tài và tiến hành khảo sát chất lượng đầu năm để lấy

số liệu làm minh chứng

nâng cao chất lượng dạy học Vì vậy bản thân mỗi giáo viên cần phải thực hiệnmục tiêu đổi mới phương pháp dạy học, bằng cách sử dụng phương pháp dạyhọc mới vào giảng dạy đặt biệt là phương pháp Chuyển từ lối học thụ động sang

tư duy nhận thức trong dạy - học lịch sử 8 giúp học sinh dễ học, dễ nhớ

Đây là một phương pháp dạy học tích cực, áp dụng cho việc giảng dạy cácmôn khoa học xã hội (đặt biệt đó là bộ môn Lịch sử THCS) Phương pháp này là

sự quy trình hóa một cách lôgic phương pháp dạy học, dẫn dắt học sinh xâuchuỗi được giữa các sự kiện, hiện tượng lịch sử đồng thời liên hệ với các vấn đề

xã hội có liên quan, sau đó giúp các em giải thích bằng cách tự mình phân tích.Phương pháp này giúp các em không chỉ nhớ lâu, mà còn hiểu rõ câu trả lờimình tìm được Qua đó học sinh sẽ hình thành khả năng suy luận theo phươngpháp nghiên cứu từ nhỏ và hình thành tác phong, phương pháp làm việc khitrưởng thành

2.1.2 Cơ sở thực tiễn

Trong giáo dục quy trình đào tạo được xem như là một hệ thống bao gồmcác yếu tố: mục tiêu, chương trình đào tạo, nội dung, hình thức tổ chức dạy học,phương pháp dạy học Trong đó phương pháp dạy học là khâu rất quan trọng bởi

lẽ phương pháp dạy học có hợp lí thì hiệu quả của việc dạy học mới cao, phươngpháp có phù hợp thì mới phát huy được khả năng tư duy sáng tạo của người học.Bởi vậy việc đổi mới giáo dục là hết sức cần thiết mà trước hết là việc đổi mớiphương pháp dạy học

Trong các năm gần đây việc đổi mới phương pháp dạy học được triển khai

và áp dụng rộng rãi với nhiều phương pháp tiến bộ như thảo luận nhóm phươngpháp khăn phủ bàn, thảo luận cặp đôi, thảo luận góc, thảo luận vẽ sơ đồ tư duy,ứng dụng công nghệ thông tin phần nào đã giúp học sinh chuyển từ lối học

‘‘bú mớm” sang lấy học sinh làm trung tâm, học sinh chủ động lĩnh hội tri thứccàng đòi hỏi người thầy giáo phải khai thác triệt để các phương pháp dạy họctích cực như lồng ghép bài tập, kiến thức liên môn, kĩ năng dùng lược đồ tóm tắtnhững sự kiện chính để thu hút sự chú ý của học sinh, góp phần nâng cao chấtlượng dạy và học bộ môn

2.2 Thực trạng vấn đề nghiên cứu

2.2.1 Thực trạng

Đặc thù của bộ môn Lịch sử 8 là dài, nhiều sự kiện với những mốc lịch sửkhó ghi nhớ nên khi kiểm tra bài cũ các em trả lời lộn xộn, nhầm lẫn hoặc có emthuộc bài làu làu nhưng khi giáo viên hỏi thêm những câu hỏi phụ mang tính tưduy thì học sinh lại bí Điều này còn thể hiện qua kết quả các bài kiểm tra, các

em chỉ làm được những kiến thức có sẵn trong vở ghi còn những câu hỏi mangtính tư duy thì chỉ khoảng 5% lớp làm được nhưng chưa lập luận sâu sắc Ngoài

ra còn có những vấn đề mà giáo viên lịch sử cảm thấy nhói lòng khi học sinh trảlời những sự kiện lịch sử dân tộc thì lấy râu ông nọ cắm cằm bà kia

2.2.2 Nguyên nhân của những thực trạng trên

* Đối với giáo viên

Là giáo viên đã công tác được 8 năm trong ngành trong quá trình được thamgia tập huấn, dự giờ đồng nghiệp tôi thấy nhiều giáo viên vẫn xem nhẹ bộ môncủa mình Tâm lí môn phụ đã làm cho không ít giáo viên có suy nghĩ “dạy choxong”, hoặc là chỉ truyền tải những gì trong sách giáo khoa yêu cầu mà khôngchú ý đến việc đầu tư chiều sâu cho bài giảng Mặt khác, chương trình lịch sửlớp 8 vẫn còn dài nặng về lí thuyết làm cho học sinh khó khăn trong việc lĩnhhội kiến thức

* Đối với học sinh

Tâm lí học sinh vẫn xem nhẹ bộ môn Lịch sử và coi Lịch sử là môn phụ, các

em chưa thực sự tập trung tìm hiểu sâu bài học mà chỉ dừng lại ở mức độ họcthuộc những gì thầy cô cho ghi

- Trong quá trình giảng dạy, ôn tập dù áp dụng nhiều phương pháp đổi mớinhưng vẫn chưa đạt hiệu quả cao trong việc tạo hứng thú, kích thích sự suy nghĩtìm tòi của học sinh

- Khả năng nắm bắt, phân tích, đánh giá, so sánh, tổng hợp sự kiện của họcsinh chưa cao, chưa hiểu biết hết bản chất của sự kiện, của vấn đề lịch sử

- Học sinh ít đặt vấn đề và giải quyết vấn đề trong quá trình học tập

Đầu năm học 2018-2019 để phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài tôi có làmmột bài tập trắc nghiệm để tìm hiểu động cơ và thái độ học tập của 75 học sinhlớp 8 trường THCS Mỹ Thắng như sau:

Hãy chọn phương án mà em cho là phù hợp với bản thân em?

lịch sử loài người và lịch sử dân tộc

là được, không cần phải tìm tòi thêm

Kết quả thu được như sau:

Câu 1: 48 học sinh trả lời đúng, 27 học sinh trả lời sai

Câu 2: 46 học sinh trả lời đúng, 29 học sinh trả lời sai

Câu 3: 61 học sinh trả lời đúng, 14 học sinh trả lời sai

Câu 4: 42 học sinh trả lời đúng, 33 học sinh trả lời sai

Qua kết quả thu được từ bài tập trắc nghiệm chúng ta có thể kết luận: Đa sốhọc sinh vẫn coi Lịch sử là môn phụ, khô khan, dài dòng và chỉ cần học những

gì mà thầy cô cho ghi là được

Trong những năm gần đây qua kết quả thi học sinh giỏi lịch sử cho thấy tỉ lệhọc sinh đạt điểm cao rất ít, điều đó làm cho chúng ta không khỏi băn khoăn vàcàng thấy sự cấp bách của việc thay đổi phương pháp dạy học Từ những thựctrạng trên và nhiều năm giảng dạy bộ môn lịch sử 8 tôi muốn chia sẻ với đồngnghiệp những kinh nghiệm “Chuyển từ lối học thụ động sang tư duy nhận thứctrong dạy - học lịch sử 8 giúp học sinh dễ học, dễ nhớ”

2.3 Mô tả, phân tích các giải pháp

2.3.1 Mô tả giải pháp của đề tài

Quá khứ lịch sử khi đã xảy ra thì không trở lại và chúng ta cũng không thểtrực tiếp quan sát được sự kiện lịch sử Nhận thức lịch sử không thể bắt đầungay từ cảm giác và tri giác mà trên cơ sở tạo biểu tượng Trong học tập lịch sửcũng vậy giai đoạn nhận thức cảm tính của học sinh không thể thực hiện bằng

cảm giác và tri giác về sự kiện Chỉ trên cơ sở nguồn cung cấp kiến thức nhưbiểu đồ trực quan, tư liệu văn học, địa lí, kĩ năng sử dụng ngôn ngữ, diễn đạt cóhình ảnh, hệ thống bài tập phù hợp từ dễ đến khó để bài giảng hấp dẫn, dễ hiểuthu hút sự tập trung của học sinh giúp học sinh nắm vững nội dung chính của bàingay tại lớp.

2.3.2 Phân tích tính mới của giải pháp

Mở đầu quyển lịch sử nước ta, chủ tịch Hồ Chí Minh viết

Dân ta phải biết sử ta,Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam

Biết để tường (hiểu rõ)

Việc học tập lịch sử cũng đòi hỏi học sinh phải có kĩ năng thực hành và pháttriển tư duy lôgic Vì vậy trong dạy học lịch sử phải có bài tập thực hành, bài tập

nhận thức bên cạnh còn có vẽ sơ đồ tạo hình ảnh cụ thể, phát huy tính tích cực

học sinh thông qua kênh hình, lồng ghép liên môn tạo cho học sinh hứng thútrong học tập, có kiến thức lịch sử chuyên sâu, có khả năng tư duy sáng tạo vàlinh hoạt

2.3.3 Giải pháp cụ thể

2.3.3.1 Sử dụng sơ đồ trong dạy - học lịch sử nhằm phát triển tư duy

Theo số liệu khoa học của UNESCO: “Khi nghe, học sinh chỉ nhớ 15%thông tin, khi nhìn không ai nói gì học sinh chỉ nhớ 25%, khi nghe và nhìn họcsinh nhớ 65% thông tin”

Trong giảng dạy lịch sử, việc giáo viên vừa trình bày vừa minh họa trênbảng đen sẽ có hiệu quả cao về giáo dục và gây được hứng thú học tập cho họcsinh Sử dụng bảng đen không chỉ giúp học sinh theo dõi bài giảng của thầy màcòn huy động tối đa các hoạt động nhận thức của các em vào việc nắm vữngkiến thức Ngoài dàn ý thể hiện nội dung bài giảng, giáo viên có thể vẽ nhanhmột số hình minh hoạ, đồ dùng trực quan qui ước như các loại lược đồ, sơ đồ,biểu đồ, hình vẽ đơn giản để khai thác khả năng tư duy của học sinh

a Vẽ sơ đồ

Khác với các bản đồ giáo khoa lịch sử được vẽ trước trên giấy, ở đây các sơ

đồ mà giáo viên tự làm chỉ cần vẽ một cách đơn giản, để giúp học sinh nhanhchóng cụ thể hóa kiến thức, tạo biểu tượng lịch sử

Ví dụ: Khi dạy tiết 5 bài 3 “Chủ Nghĩa Tư Bản được xác lập trên phạm vithế giới” mục 3 lịch sử 8 sau khi học sinh tìm hiểu hệ quả cách mạng côngnghiệp giáo viên khái quát bằng sơ đồ trống yêu cầu học sinh hoàn thành hệ quảcách mạng công nghiệp như sau:

b Vẽ đường trục thời gian

Để dạy một số bài khái quát, sơ kết, tổng kết, hoặc một số bài về diễn biếncủa các sự kiện lịch sử, giáo viên có thể sử dụng bảng đen vẽ các trục biểu diễnthời gian

Ví dụ: Lịch sử 8 khái quát các giai đoạn phát triển của chủ nghĩa tư bản nhưsau:

Giai đoạn 3: Quần chúng lật đổ

phái Girôngđanh đưa phái

Giacobanh lên nắm quyền

(2-6-1793)

Giai đoạn 2: Quần chúng lật đổ

chính quyền giai cấp TS lập hiến

Giai đoạn 1: Quần chúng đánh

chiếm Ngục Baxty

(14-7-1779)

Nền chuyên chính dân chủ Giacobanh.

- Xoá bỏ mọi nghĩa vụ PK đối với nông dân

- Xoá bỏ chế độ quân chủ lập hiến

- Thành lập nền cộng hoà

- Nền thống trị của TS CH Ghirôngđanh

- Cách mạng bùng nổ và thắng lợi.

- Hạn chế quyền vua

- Thiết lập chế độ quân chủ chuyên chế

Nhìn vào đồ thị học sinh thấy được tốc độ phát triển sản xuất của các nướcnày Từ đó giáo viên hướng dẫn học sinh nêu lên quy luật phát triển không đồngđều của các nước đế quốc đây cũng chính là nguyên nhân dẫn đến chiến tranhthế giới I.

 Như vậy, trong khi kết hợp giữa giảng và ghi bảng, ngoài việc viết bảng

để học sinh dễ theo dõi bài giảng, người giáo viên còn phải biết khai thác sửdụng bảng đen như một loại đồ dùng trực quan Trên đó có thể vẽ nhanh một sốloại sơ đồ, lược đồ, đồ thị nhằm khắc sâu kiến thức, đa dạng hóa sử dụng bảngđen nhằm huy động tối đa các giác quan của học sinh vào nhận thức bài học.Như vậy việc sử dụng là hoàn toàn có chủ đích

Hiện nay các phương tiện kĩ thuật đã và đang được sử dụng ngày càng nhiềutrong nhà trường nhưng bảng đen và phấn trắng vẫn rất cần thiết trong dạy họcnói chung, dạy học lịch sử nói riêng

2.3.3.2 Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh sử dụng sách giáo khoa hoàn thành kiến thức

Chúng ta không nên quan niệm rằng chỉ khi học sinh phát biểu trả lời câuhỏi của giáo viên thì mới gọi là phát triển tư duy Trong tiết dạy có những kiếnthức nhiều, khó nhớ nếu chỉ dạy theo phương pháp phát vấn gợi mở, thuyết trìnhrồi kết luận ghi bảng học sinh cảm thấy rất nhàm chán, vì thế đòi hỏi người thầyphải linh hoạt vận dụng phương pháp dạy học sao cho làm sáng tỏ vấn đề, khám

phá những kiến thức trọng tâm, nâng cao kiến thức từ suy nghĩ và tư duy của các

em để làm được điều đó giáo viên cần: Thảo luận nhóm lập niên biểu lịch sử rút

ra nhận xét thay cho trình bày diễn biến bằng lý thuyết suông

Ví dụ: Khi dạy tiết 13 - bài 7: “Phong trào công nhân quốc tế cuối TK XIXđầu thế kỉ XX” mục II.2 thay vì giáo viên sử dụng phương pháp phát vấn, thuyếtgiảng diễn biến bằng lời rồi chốt nội dung cho học sinh ghi thì theo tôi có thể sửdụng phương pháp khác: giáo viên hướng dẫn học sinh dựa vào kênh chữ sáchgiáo khoa hoạt động nhóm lập niên biểu những sự kiện chính của cách mạngtheo mẫu cho sẵn rồi yêu cầu học sinh rút ra nhận xét về cuộc cách mạng 1905-

1907

9-1-1905

Nông dân nhiều vùng nổi

dậy đánh phá dinh cơ

6-1905

Thu hút nhiều đơn vị kháctham gia nhưng cuối cùngthất bại

Khởi nghĩa vũ trang ở

Mát-xơ-cơ –va

1907

- Học sinh tự làm việc với sách giáo khoa và hoàn thành bài tập

9-1-1905

14 vạn công nhân

Petecbua kéo đến cung

điện mùa đông

bắn vào đoàn biểu tình

1000 người chết, 2000người bị thương

5-1905

Nông dân nhiều vùng nổi

dậy đánh phá dinh cơ

khuế ước nhưng cuốicùng thất bại

6-1905

Thủy thủ trên chiến hạm

Pô-tem-kin khởi nghĩa

khác tham gia nhưngcuối cùng thất bại.12- 1905 Khởi nghĩa vũ trang ở

Mát-xơ-cơ-va

Chiến sĩ cáchmạng

Chiến đấu trong 2 tuần

lễ nhưng cuối cùng

thất bại.

tiếp tục nổ ra

Quần chúngnhân dân

Thất bại

- Dựa vào bảng niên biểu nhận xét:

+ Phong trào diễn ra liên tục trong năm 1905 đến 1907

+ Thu hút nhiều thành phần tham gia: Công nhân, nông dân, thủy thủ, chiến

kê sách giáo khoa rút ra nhận xét về chính sách cai trị của thực dân Anh đối với

Ấn Độ và hậu quả của nó

sự phát triển của nền kinh tế Ấn Độ

- Hậu quả: Quần chúng nông dân bị bần cùng hóa (người dân mất ruộng).Nhân dân Ấn Độ mâu thuẫn sâu sắc với thực dân Anh, vì thế cuộc đấu tranhchống thực dân Anh tất yếu diễn ra

Một trong những nhiệm vụ quan trọng bậc nhất của việc giảng dạy là “dạysuy nghĩ” Phải có sự suy nghĩ chính xác, phù hợp và logich thì mọi hoạt độngmới mang lại hiệu quả mong muốn Hoạt động học tập môn lịch sử cũng cần đến

sự suy nghĩ Như vậy rèn luyện khả năng tư duy logich cho học sinh là một vấn

đề cần thiết và rất đáng để nghiên cứu

Như vậy dưới sự dìu dắt của giáo viên, học sinh có thể phát huy hết khảnăng của mình đồng thời một lần tự mình tìm tòi khám phá kiến thức là một lầnghi nhớ bài học

2.3.3.3 Phát huy tính tích cực của học sinh thông qua hệ thống bài tập

Trong dạy học lịch sử phải làm cho học sinh tự giác, thích thú việc thực hiệnnhiệm vụ học tập dưới sự hướng dẫn của giáo viên, tự mình phải học, phải viết,phải phát hiện kiến thức, phải động não, phải liên hệ thực tế chứ không phảingồi học theo kiểu “xem người khác học hoặc chờ việc “bú mớm” kiến thức củathầy cô giáo Muốn làm được điều đó giáo viên phải linh hoạt lồng ghép một vàibài tập phù hợp tạo điểm nhấn cho tiết học

a Bài tập lập bảng so sánh, đối chiếu giữa sự kiện, hiện tượng lịch sử này với sự kiện, hiện tượng lịch sử khác

Ưu điểm của loại câu hỏi này là vừa giúp cho học sinh củng cố ôn tập lạikiến thức cũ vừa tiếp nhận kiến thức mới, với loại bài tập này thường được ápdụng khi hoạt động thảo luận nhóm để các em bổ trợ kiến thức cho nhau và cùngnhau giải quyết vấn đề ngay trong tiết học

Ví dụ: Khi dạy Lịch sử 8 tiết 9 bài 5: “Công xã Pari năm 1871” để giúp họcsinh hình thành và hiểu rõ thế nào là cách mạng vô sản, củng cố khái niệm cáchmạng tư sản sau khi tìm hiểu song diễn biến cuộc khởi nghĩa 18-03-1871 yêucầu học sinh thảo luận nhóm hoàn thành bài tập

Học sinh sẽ dựa trên kiến cũ cũ kết hợp kiến thức bài học hoàn thành bài tập

Mục tiêu, nhiệm vụ

cách mạng

Lật đổ chế độ phong

Lãnh đạo Giai cấp Tư sản Giai cấp vô sản.

nhân dân lao động

Vô sản, nhân dân lao động

- Đưa giai cấp vô sản lênnắm quyền

- Đem lại quyền lợi cho nhân dân lao động

Với bài tập trên 2 khái niệm cách mạng tư sản và vô sản được hình thành rõnét từ quá trình tư duy của các em và quá trình hướng dẫn của thầy cô giáo.Hoặc khi dạy tiết 28 - bài 19: “Nhật Bản giữa hai cuộc chiến tranh thế giới(1918-1939)” mục I, để so sánh kinh tế Nhật và Mĩ Trong những thập niên 20của thế kỉ XX, có điểm gì giống và khác nhau giáo viên đưa ra bài tập nhận thứcgiúp học sinh so sánh, đối chiếu như sau:

GiốngKhác

- Bằng kiến thức cũ đã học ở bài trước, kết hợp với kiến thức bài mới họcsinh có thể so sánh được một cách tương đối như sau:

thiệt hại không đáng kể trong chiến tranh

Khác

Phát triển nhanh, tươngđối ổn định và cân đốigiữa nông nghiệp, côngnghiệp

Nền kinh tế phát triểnmất cân đối giữa nôngnghiệp, công nghiệp

Hoặc khi dạy tiết 42- bài 27: “Khởi nghĩa Yên Thế và phong trào chốngPháp của đồng bào miền núi cuối TK XIX” giáo viên đưa ra bài tập nhận thức

nông dân Yên Thế

Lãnh đạo

Lực lượng

Mục tiêu

nông dân Yên Thế

nước, nông dân, hào phú,dân tộc ít người

Chủ yếu là nông dân

Mục tiêu

Đánh đuổi giặc Phápgiành độc lập dân tộc,khôi phục lại chế độphong kiến

Đánh đuổi giặc Pháp bảo

vệ quê hương đất nước

Qui mô

Rộng khắp từ cực namTrung Bộ đến các tỉnhbiên giới phía Bắc

Chủ yếu diễn ra ở các tỉnhtrung du miền núi phíaBắc: Bắc Giang, BắcNinh, Vĩnh Phúc

Kết quả - ý nghĩa

- Gây cho Pháp nhiều tổnthất to lớn, buộc Phápphải mất 11 năm mới bìnhđịnh xong Việt Nam

- Thể hiện tinh thần yêunước, đấu tranh bất khuấtcủa các văn thân sĩ phuyêu nước và nhân dânViệt Nam

- Tạo tiền đề cho phongtrào dân tộc dân chủ đầuthế kỉ XX

- Gây cho Pháp nhiều tổnthất lớn, buộc Pháp phảimất 30 năm mới chiếmđược các tỉnh trung dumiền núi phía Bắc

- Thể hiện tinh thần yêunước Sức mạnh to lớncủa nông dân Việt Namtrong lịch sử đấu tranhcủa dân tộc

Hoặc khi dạy tiết 49 bài 30: “Phong trào yêu nước chống Pháp từ đầu thế kỉ

XX đến 1918” cần cho học sinh so sánh xu hướng cứu nước cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX để làm nổi bậc vấn đề, giáo viên đưa ra câu hỏi lập bảng so sánh

-xu hướng cứu nước cuối TK XIX và -xu hướng cứu nước đầu TK XX theo mẫu

cuối TK XIX đầu TK XX

Mục đích

Đánh Pháp giành độc lập dân tộc, khôi phục chế độ phong kiến

kiến yêu nước

trang

Đánh Pháp giành độc lập dân tộc, xây dựng chế độ quân chủlập hiến và cộng hoà tư sản kết hợp với cải cách xã hội Thành phần

lãnh đạo

Văn thân sĩ phu phong kiến yêu nước

Tầng lớp nho học trẻ đang trên đường tư sản hoá

Phương thức

Phong trào đấu tranh vũ trang,tuyên truyền giáo dục, vận động cải cách xã hội kết hợp lực lượng bên trong và bên ngoài

tổ chức chính trị sơ khaiLực lượng

tham gia

nhiều thành phần xã hội thamgia

Những câu hỏi mang tính bài tập tư duy so sánh nếu sử dụng nhuần nhuyễntrong các tiết dạy giúp các em đi sâu tìm hiểu bản chất của sự kiện, nó không chỉđòi hỏi học sinh nhớ các sự kiện lịch sử cơ bản mà phải suy nghĩ nhận thức vàhình thành biểu tượng lịch sử

b Bài tập mở phát huy khả năng của học sinh

Làm thế nào để các em có hứng thú, có nhu cầu khi học? Để giải quyết vấn

đề này giáo viên chuẩn bị kĩ trước cho các em khâu tìm tòi, mở rộng kiến thức ởnhà bằng các nguồn sử liệu khác nhau như sách, báo, ti vi, nguồn internet… Đểlàm được điều này không nên chỉ có câu dặn dò chung chung “các em học bài cũ

và chuẩn bị bài mới sách giáo khoa” Nếu dặn dò như vậy các em sẽ chẳng làm

gì cả Với học sinh ở trường phổ thông cơ sở cần giao nhiệm vụ cụ thể, vừa sứcvới các em Ở nhà, các em cần học cái gì? làm cái gì cần hết sức cụ thể và kiểmtra việc hoàn thành bài tập của các em ở tiết học sau Nếu giáo viên nghiêm khắc

sẽ hình thành ở các em thói quen học tập ở nhà, học sinh được luyện tập và củng

cố những điều đã học bằng những hành động cụ thể giúp hoàn thiện tri thức và

kĩ năng thực hành đã lĩnh hội được

Ví dụ: Sau khi học xong bài nội dung cuộc kháng chiến chống Pháp củanhân dân ta từ 1858-1884 giáo viên yêu cầu học sinh về nhà hoàn thành bài tập:

Em hãy đóng vai nhà báo, tuyên truyền viên, em hãy chia sẻ với gia đình, bạn bèqua hòm thư điện tử (email) hoặc trang cá nhân (facebook)… về tinh thần yêunước, đấu tranh chống Pháp của nhân dân ta từ 1858-1884 (có thể thông qua cadao, tục ngữ, hò vè… )

Giáo viên có thể gợi ý cho các em: tinh thần yêu nước mãnh liệt “Dấu chânthực dân Pháp đi đến đâu thì ở đó có phong trào kháng chiến của nhân dân” như:+ Tại Đà Nẵng

Hoặc sau khi học bài 25: “Kháng chiến lan rộng ra toàn quốc 1873-1884”giáo viên yêu cầu học sinh hoàn thiện bài tập ở nhà như sau: Từ việc triều đình

nhà Nguyễn kí kết các hiệp ước đầu hàng thực dân Pháp, em rút ra bài học gìtrong việc bảo vệ độc lập, chủ quyền thiên liêng của tổ quốc hiện nay

- Học sinh có thể hoàn thiện bài tập này theo suy nghĩ của mình:

- Phải đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên hàng đầu

- Có tầm nhìn và định hướng, đường lối lãnh đạo sáng suốt

- Cần làm thực lực đất nước mạnh lên để có thể đương đầu với những mưu

Với thời đại hiện nay các em được tiếp cận rất nhiều thông tin có thể hoànthiện bài tập này một cách nhanh chóng như những câu truyện kể về ý chí kiêncường, tấm gương tự lực, lòng yêu nước sâu sắc và những hành trình đầy gianlao vất vả trên con đường cứu nước của Bác đến những áng thơ văn miêu tả vềBác…

 Như vậy việc sử dụng bài tập mở giúp các em tìm hiểu bầu trời trí thứcmột cách tự giác, không gượng ép qua đó khả năng suy luận, tư duy, sáng tạođược trau dồi

2.3.3.4 Phát huy tính tích cực học sinh thông qua kênh hình

Đồ dùng dạy học nếu được sử dụng tốt sẽ huy động được sự tham gia củanhiều giác quan, sẽ kết hợp chặt chẽ được hai hệ thống tín hiệu với nhau, tainghe mắt thấy tạo điều kiện cho học sinh dễ hiểu, nhớ lâu, gây được mối liên hệthần kinh tạm thời khá phong phú, học sinh chú ý quan sát, hứng thú Ngược lại,nếu sử dụng không đúng mức và bị lạm dụng thì dễ làm cho học sinh phân tán

sự chú ý, không tập trung vào các dấu hiệu cơ bản và thậm chí hạn chế phát triểnnăng lực tư duy trừu tượng

Hoạt động nhận thức chủ động, tích cực của học sinh nhằm hình thành biểutượng lịch sử thông qua quá trình dạy - học

a Phát huy vai trò chủ thể nhận thức của học sinh thông qua nội dung tranh ảnh

Bản thân tranh ảnh không thể gây ra sự quan sát tích cực của học sinh nếunhư nó không được quan sát trong những tình huống có vấn đề, trong những nhucầu cần thiết phải trả lời một vấn đề cụ thể Như vậy, tư duy học sinh sẽ dần pháttriển trong những tình huống có vấn đề

Ví dụ: Khi dạy tiết 16 bài 10: "Trung Quốc giữa thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX”mục I Trung Quốc bị các nước đế quốc chia xẻ nếu giáo viên chỉ đưa ra bức hình

và nói đây là hình ảnh các nước đế quốc xâu xé Trung Quốc thì học sinh khônghiểu sâu sắc về nội dung ý nghĩa bức tranh

Để phát huy tính tích cực của học sinh và nội dung bức tranh giáo viên khaithác như sau:

- Giáo viên treo (chiếu) hình cho học sinh quan sát:

- Đặt câu hỏi: Quan sát hình 42 cho biết nội dung bức tranh nói lên điều gì ?(hướng dẫn xem về cái bánh ngọt bị chia nhiều mảnh nhỏ, hình ảnh những ngườingồi xung quanh với chiếc nỉa nhọn hoắt trên tay, nét mặt của những người này)

- Học sinh trình bày được: Các nước đế quốc ví Trung Quốc như chiếc bánhngọt khổng lồ, thơm ngon mà bất kì nước đế quốc nào cũng thèm muốn nhưngcái bánh quá lớn mà một nước đế quốc không thể nuốt trôi nên cái bánh chia làm

6 phần Ngồi xung quanh là 6 người với chiếc nỉa nhọn hoắt trong tay từ tráisang là : Hoàng đế Đức, Tổng Thống Pháp, Nga Hoàng, Nhật Hoàng, Tổng

Thống Mĩ, thủ tướng Anh đương thời Các nước đế quốc tranh nhau xâu xé cáibánh ngọt Trung Quốc

Với hình ảnh trên học sinh sẽ khắc sâu đất nước Trung Quốc giữa thế kỉ XIX

bị các nước đế quốc đua nhau xâu xé

Hoặc khi dạy bài: “Cách mạng tư sản Pháp 1789” lớp 8 giáo viên đưa ra yêucầu: Quan sát bức tranh và cho biết nội dung bức tranh nói lên điều gì? (giáoviên gợi ý quan sát 3 nhân vật đại diện)

- Học sinh trả lời nhìn vào hình ảnh thấy được xã hội Pháp chia ra 3 đẳngcấp: Đẳng cấp 1: Tăng lữ, Đẳng cấp 2: Quí tộc, Đẳng cấp 3: đại diện là nông dân

- Học sinh khác bổ sung: Nhìn vào bức tranh thấy được sự áp bức bóc lộtcủa hai đẳng cấp 1, và đẳng cấp 2 đối với đẳng cấp 3

- Học sinh khác sẽ bổ sung bức ảnh còn nói lên sự lạc hậu của kinh tế nôngnghiệp

- Qua nội dung trả lời giáo viên nhận xét và đưa ra kết quả đúng: Bức tranhvừa miêu tả tình hình kinh tế Pháp trước cách mạng lạc hậu (người già tay cầmchiếc cuốc), trên lưng người già đang cõng hai người to béo người ngồi trước làTăng lữ, người ngồi sau là quí tộc, nhìn vào hình tượng này chúng ta thấy sự áp

bức bóc lột của đẳng cấp 1, 2 đối với đẳng cấp 3 Người nông dân gầy còm phảicõng trên lưng thuế khóa nặng nề, dưới chân là những hình ảnh chim thỏ chuộtcũng góp phần phá hoại mùa màng.

Hoặc khi dạy bài 18: “Nước Mĩ giữa hai cuộc chiến tranh thế giới 1939)” mục I để khai thác tình hình kinh tế nước Mĩ trong thập niên 20 của thế

(1918-kỉ XX giáo viên có thể dùng tranh ảnh để khai thác như sau:

Treo hoặc chiếu hai bức ảnh yêu cầu học sinh quan sát:

- Đặt câu hỏi: Mô tả và cho biết hình 65, 66 phản ánh lên điều gì?

- Học sinh trình bày được:

+ Hình 65: Những dòng ô tô dài vô tận, phía xa là những ngôi nhà cao chọctrời phản ánh sự phát triển của nước Mĩ

+ Hình 66: Những ngôi nhà cao chọc trời thể hiện sự phồn thịnh của Mĩ.

Hình 66:Công nhân xây dựng cao ốc ở Mĩ

- Để phát triển hơn khả năng tư duy cho học sinh giáo viên có thể gợi ý bằngcâu hỏi: Ngành công nghiệp chế tạo ô tô phát triển có tác động như thế nào đếnnền kinh tế Mĩ?

- Học sinh trả lời được: thúc đẩy nghành luyện thép, chế biến cao su, sảnxuất vật liệu khác, ngành xăng dầu, nghành giao thông vận tải, khách sạn nhàhàng, bãi đỗ xe mọc lên, giải quyết việc làm cho hàng triệu lao động Mĩ

Với nguồn thông tin trên giúp học sinh phát huy trí tưởng tượng và khả năngtạo được biểu tượng lịch sử là nền kinh tế Mĩ trong những thập niên 20 của thế

kỉ XX rất phồn thịnh đặc biệt là lĩnh vực công nghiệp như ô tô, thép, dầu lửa.Như vậy từ việc sử dụng kênh hình mà học sinh tự hình thành cho mình kiếnthức chứ không phải từ việc đọc sách giáo khoa rồi tả lại

b Cần lồng ghép hình ảnh hợp lí làm tăng tính tương phản để chính bản thân tranh ảnh tạo tính trực quan

Ví dụ: Khi dạy tiết 26 bài 17: “Châu Âu giữa hai cuộc chiến tranh thế giới

(1918-1939)” giáo viên sử dụng:

Hình 62 sách giáo khoa để trình chiếu (treo)

Giáo viên đặt câu hỏi: Qua sơ đồ, em có nhận xét gì về tình hình sản xuất

thép giữa Liên Xô và Anh 1929-1931?

Học sinh dựa vào nội dung tương phản trong bức tranh và nêu toát lên được:

- Hai chiều hướng trái ngược nhau trong nền sản xuất thép trong những năm1929-1931 giữa Anh và Liên Xô

+ Anh là nước tư bản chủ nghĩa bị khủng hoảng kinh tế nên sản xuất giảm.+ Liên Xô là nước xã hội chủ nghĩa không bị khủng hoảng kinh tế nên sảnxuất thép tăng.

 Như vậy sử dụng tranh ảnh mang tính đối chiếu tương phản sẽ tạo nêntính trực quan, thông qua hình ảnh học sinh so sánh được trong thời kì 1929-

1931 kinh tế các nước Tư bản khủng hoảng nhưng các nước xã hội chủ nghĩaphát triển đi lên

Ví dụ: Khi dạy tiết 27 bài 18: “Nước Mĩ giữa hai cuộc chiến tranh thế giới”Lịch sử 8 giáo viên sưu tầm hai bức ảnh chiếu (treo) hình ảnh đối lập để họcsinh rút ra được sự chênh lệch giàu nghèo trong xã hội

Như vậy từ việc quan sát thường xuyên các tranh ảnh lịch sử, giáo viênluyện cho các em thói quen quan sát và khả năng quan sát các vật thể một cáchkhoa học, có xem xét, phân tích, giải thích để đi đến những nét khái quát rút ranhững kết luận lịch sử Nhờ việc làm thường xuyên như vậy mà các thao tác tưduy được rèn luyện, khả năng phát huy trí thông minh sáng tạo của học sinhngày càng được nâng lên

2.3.3.5 Tìm hiểu lịch sử qua kiến thức liên môn

a Lồng ghép kiến thức địa lí vào dạy lịch sử

Để hiểu sâu sắc và cụ thể địa danh, việc xác định điều kiện tự nhiên, địa hìnhcủa một khu vực đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với lịch sử

Ví dụ khi dạy tiết 28 bài 19: “Nhật Bản giữa hai cuộc chiến tranh thế giới(1918-1939)” trước tiên giáo viên cho học sinh xác định được vị trí địa lí củaNhật trên bản đồ để rèn luyện được kĩ năng sử dụng lược đồ, qua đó học sinhthấy được vị trí Nhật Bản là một quần thể đảo, đất đai khô cằn, điều kiện nhưvậy nó có những ảnh hưởng đối với kinh tế Nhật trong những năm 1929-1933.

Hoặc khi dạy bài khởi nghĩa Yên Thế và phong trào chống Pháp của đồngbào miền núi trước tiên giáo viên phải cho học sinh xác định được vị trí và điềukiện tự nhiên Yên Thế (nằm ở phía tây tỉnh Bắc Giang, phần lớn là đồi núi vớinhiều cây cối rậm rạp, địa hình hiểm trở, thông thương nhiều ngã thuận lợi cholối đánh du kích) từ đó học sinh có nhìn nhận đúng về cách lợi dụng địa hìnhhiểm trở của khởi nghĩa Yên Thế trong kháng chiến chống Pháp đó cũng chính

là một trong những nguyên nhân mà khởi nghĩa Yên Thế tồn tại được 30 năm

Như vậy việc khai thác vị trí điạ lí vừa có tác dụng tạo sự hứng thú học tậpcủa học sinh, thu hút sự say mê, tìm tòi, khám phá của các em trong học lịch sử,giúp học sinh dễ nhớ và khắc sâu hơn, đồng thời giúp các em có khả năng phântích tư duy cao hơn.

b Có thể lồng ghép văn học vào dạy học như sau

Trong tiết dạy nếu chỉ sử dụng thuật ngữ sử học thì rất khô khan, giáo viên

có thể sưu tầm thêm một số tác phẩm truyện hoặc thơ giúp học sinh dễ ghi nhớ

sự kiện qua hình ảnh văn học, khơi dậy tính hiếu kì và lòng ham hiểu biết

Ví dụ: Khi dạy bài 24: “Cuộc kháng chiến từ năm 1858 đến năm 1873” sự

kiện ngày 17/2/1859, Pháp nổ súng đánh thành Gia Định, quân triều đình nhanh

chóng tan rã, Nguyễn Đình Chiểu đã ghi lại sự kiện bi thảm này qua bài thơ