Quan sát của tôi cho thấy là cho đến nay các chính sách liên quan đến lao động nhập cư chỉ nặng về biện pháp hành chính, làm khó cho người lao động mà chưa quan tâm đến tâm tư, nỗi k[r]
Trang 1Di cư từ nơng thơn đến các đơ thị đang là một xu hướng mạnh mẽ, gĩp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội nhưng đồng thời cũng tạo ra sức ép và những hệ lụy tiêu cực tại các thành phố PGS.TS Nguyễn Văn Chính, chuyên gia nhân học phát triển (Khoa Nhân học, Trường Đại học KHXH&NV, ĐHQGHN) phân tích và đề xuất hướng giải quyết cho thực trạng này.
CHÍNH SÁCH DI CƯ LAO ĐỘNG NÔNG THÔN - ĐÔ THỊ
CÒN THIẾU CÔNG BẰNG
BẢO NHƯ (thực hiện)
Trang 2Thưa ơng, cĩ ý kiến cho rằng di dân đang gây áp lực rất lớn cho các đơ thị như sức ép về kinh tế, quá tải về hạ tầng, mơi trường khiến cho bộ mặt thành phố "nhếch nhác" Ơng đánh giá
gì về quan điểm này?
Dịng người di cư từ vùng nơng thơn
đổ về các thành phố lớn rất đa dạng về loại hình và phức tạp về thành phần
Cho đến nay các thành phố chỉ cĩ ước lượng sơ bộ mà khơng cĩ được con số thống kê chính xác về số lượng người di
cư từ nơng thơn đến sinh sống và làm việc trong thành phố Điều này cho thấy một mặt tình hình di cư lao động tự do rất khĩ nắm bắt, mặt khác cũng phản ánh một thực tế là cơng tác quản lý của
bộ máy chính quyền đơ thị đang cĩ vấn
đề
Sức ép về mơi trường, nhà ở, cơ sở
hạ tầng và dịch vụ xã hội do di cư lên khu vực đơ thị là cĩ thật Ở cả 3 thành phố Hà Nội, TP Hồ Chí Minh (HCM)
và Đà Nẵng mà tơi cĩ theo dõi thì đều thấy các nhà quản lý kêu ca nhiều về lao động nhập cư Họ cĩ xu hướng xem tình trạng nghèo nàn trong dịch vụ xã hội và tình trạng xơ bồ về trật tự xã hội hiện nay ở các đơ thị như là hệ luỵ của tình trạng di cư khơng được kiểm sốt
Cách suy nghĩ như vậy đã hàm chứa ngụ ý phải thắt chặt di cư vào các đơ thị Cho đến nay, các thành phố lớn đều muốn làm như vậy, vin vào lý do làm sạch đường phố, làm cho cuộc sống đơ thị tốt hơn, đáng sống hơn Tuy nhiên, tơi cho rằng cách tiếp cận như vậy là thiếu cơng bằng và rất phiến diện, vì
nĩ chỉ nhìn thấy tác động tiêu cực của dịng di cư nơng thơn-đơ thị mà quên mất vai trị quan trọng và những đĩng gĩp tích cực của người di cư lao động tại các thành phố
Vậy theo ơng, đâu là mặt tích cực của
di dân?
Trước hết, các thành phố lớn của Việt Nam đang trong quá trình đơ thị
hĩa rất mạnh mẽ Thực chất của đơ thị hĩa là quá trình biến đổi dân số cơ học, chất lượng sống và lối sống của người dân Những người vốn là nơng dân làm nơng nghiệp, do quá trình đơ thị hĩa, mất ruộng đất nên phải tìm kiếm sinh
kế mới từ hoạt động phi nơng nghiệp,
và dần dần trở thành thị dân Cùng với quá trình đơ thị hĩa là sự gia tăng dịng
di cư nơng thơn đơ thị Đấy là quy luật tất yếu Dân cư ở các đơ thị luơn cĩ tính năng động, và các thành phố thường xuyên tiếp nhận những dịng dịch chuyển dân số đến và đi Các thành phố lớn thường đĩng vai trị là những trung tâm kinh tế văn hĩa của đất nước hoặc của một vùng, vì thế nĩ thường xuyên đĩn nhận những thành phần tinh hoa của xã hội tìm đến, nhưng cùng với họ là những người lao động nghèo mong tìm kiếm đổi đời nơi đơ thị Các nhà quản lý đơ thị dường như chỉ muốn đĩn nhận dịng di cư thứ nhất, tức tầng lớp tinh hoa, nhưng lại tìm cách ngăn chặn dịng di cư của lao động nghèo Như vậy là bất cơng, là đi ngược lại quy luật phát triển và quá trình đơ thị hĩa Chính Cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã nĩi
rõ điều này khi ơng nhận xét về các dịch
vụ cơng cho người di cư tự do ở đơ thị Trong khi thừa nhận những sức ép
mà di cư lao động tự do gây cho khu vực đơ thị, tơi cho rằng cần cĩ cái nhìn cơng bằng với những người lao động nơng thơn ở thành phố Lao động di cư đang đĩng vai trị rất quan trọng trong quá trình đơ thị hố Thứ nhất, họ là lực lượng lao động rất tiềm tàng cho các
cơ sở sản xuất quy mơ vừa và nhỏ hay các cơ sở sản xuất hộ gia đình ở khu vực đơ thị vì nĩ giúp hạ giá thành sản phẩm, tăng sức cạnh tranh của hàng hĩa giá rẻ Trong nhiều trường hợp, lao động di cư thậm chí cịn là lực lượng tham gia vào cho đội ngũ cơng nhân xây dựng của các tập đồn xây dựng lớn ở các thành phố Thứ hai, lao động
tự do làm nghề giúp việc gia đình, bán
VĂN HÓA XÃ HỘI
Trang 3hàng và các loại hình dịch vụ khác nhau
ở thành phố đã giúp cho các hộ gia đình trung lưu có thể yên tâm làm việc Cuối cùng, lao động phổ thông là một bộ phận cấu thành của mọi nền kinh tế Một thành phố chỉ tiếp nhận lao động trình độ cao là điều không tưởng Xã hội ta đang trong quá trình phân hóa giàu nghèo rất mạnh,
và không phải ai cũng học đại học, cũng
là kỹ thuật viên cao cấp để được nhập cư như đòi hỏi của các thành phố lớn Vậy
ai sẽ làm nghề quét rác, dọn vệ sinh, làm các công việc nặng nhọc như xây dựng
và công nhân các xí nghiệp đang không ngừng mở rộng ở thành phố? Tôi muốn nhấn mạnh thêm là tình trạng ruộng đất bình quân đầu người ở khu vực nông thôn đang bị thu hẹp rất nhanh do đô thị hóa và hiện đại hóa Do vậy, đa dạng hóa hoạt động kinh tế ở khu vực nông thôn và dịch chuyển một bộ phận lao động nông nghiệp sang phi nông nghiệp là quá trình tất yếu Nếu chúng ta không có một chiến lược giúp con em nông dân mất ruộng đất được đào tạo và chuyển đổi nghề nghiệp
mà chỉ đền bù cho họ một ít tiền để họ tự xoay xở thì dòng di cư nông thôn đô thị sẽ còn tăng mạnh mẽ hơn mà không có quy định nào kìm chân họ được
Cuối cùng, tôi muốn nói rằng di cư lao động tự do góp phần cải thiện cuộc sống của nhiều hộ gia đình nông dân Thu nhập
từ lao động phi nông nghiệp giúp họ có thêm nguồn tiền mặt trang trải nhu cầu giáo dục, chữa bệnh, đi lại, và đầu tư cho sản xuất nông nghiệp và dịch vụ ở quê nhà Phần lớn lao động tự do không có xu hướng định cư lâu dài tại đô thị Họ đến để tìm kiếm việc làm và tăng thêm thu nhập
Chừng nào cuộc sống của họ ở các làng quê được ổn định thì chừng đó, dòng di chuyển lao động tự do sẽ giảm
Từ nhiều năm nay, thành phố nào cũng ngăn di dân vào đô thị bằng biện pháp hành chính chứ không thấy có các giải pháp khác về kinh tế hoặc tạo điều kiện để quản lý người di cư tốt hơn Như TP HCM những năm trước đây và Đà Nẵng gần đây
đã đưa ra yêu cầu người lao động phải
có trình độ chuyên môn, kỹ thuật hoặc tốt nghiệp đại học trở lên mới được nhập
cư TP Hà Nội cũng ngăn dòng di cư tự do
bằng Luật Thủ đô Quan điểm của ông về các biện pháp này?
Quan điểm của tôi là phải nhìn vấn đề
di dân trong tổng thể của quá trình đô thị hoá và phát triển đô thị, phải nhìn lợi ích của các đô thị từ nhiều mặt, ví dụ như nhu cầu của các doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ, của các hộ gia đình trung lưu ở đô thị, và nhu cầu lao động phổ thông của
đô thị nói chung, đồng thời xem xét quyền việc làm và di chuyển của người lao động
Chính sách đô thị của Việt Nam trước đây nói chung là lo ngại đô thị hóa, sợ lối sống thị dân Tình hình giờ đây đã đổi khác Tuy vậy, tỷ lệ thị dân của Việt Nam vẫn còn rất thấp Hơn 70% dân số vẫn sống ở khu vực nông thôn nhưng nông nghiệp không phát triển Đô thị hóa và hiện đại hóa là
xu hướng tất yếu, nhưng tại sao lại ngăn
di cư lao động tự do vào thành phố? Đó
là lối tư duy rất ngắn hạn, tư duy cục bộ, địa phương và thiếu tầm nhìn Tôi muốn nói rằng, các nhà quản lý biện bạch rằng
họ muốn thành phố sạch, đẹp, thu hút khách du lịch nhưng lại đối xử bất công với người lao động nghèo, tước đi của họ cơ hội cải thiện cuộc sống và góp phần phát triển đô thị Tôi cho rằng thành phố muốn phát triển thì phải cần lao động di cư Vấn
đề đặt ra là cách giải quyết mâu thuẫn này như thế nào mà thôi
Theo như ông nói thì dường như người
di cư vào các thành phố đang bị “bên lề hóa” trong chính sách phát triển đô thị
Để thay đổi thực trạng này cần bắt đầu từ đâu, thưa ông?
Phải nói rằng thành phố nào cũng có quy định về di cư lao động, thậm chí là quá nhiều Chính quyền các cấp từ phường đến tỉnh/thành, các ban ngành của thành phố như lao động, công an, quản lý trật tự đô thị, v.v đều có những công văn chỉ thị liên quan đến người lao động nhập cư Cũng
đã có nhiều nghiên cứu khoa học về người lao động di cư tự do ở các thành phố, tiêu tốn nhiều tiền của nhà nước Thế nhưng những nghiên cứu như vậy dường như không có tác động nào, hay nói cách khác, những đề xuất của giới nghiên cứu chẳng mảy may làm rung động các nhà quản lý
và làm người chính sách Dường như họ ở
Trang 4hai thế giới khác nhau nên khơng bao giờ gặp nhau Các nhà làm chính sách ngồi trong phịng máy lạnh và sản xuất ra các chính sách Các nhà nghiên cứu nĩi cho giĩ bay lên giời Nhưng phải nĩi rằng nếu khơng cĩ nghiên cứu, nếu khơng xuất phát từ quan điểm và nhận thức đúng về lao động nhập cư thì chính sách sẽ khơng bao giờ đi vào cuộc sống Quan sát của tơi cho thấy là cho đến nay các chính sách liên quan đến lao động nhập cư chỉ nặng về biện pháp hành chính, làm khĩ cho người lao động mà chưa quan tâm đến tâm tư, nỗi khốn khĩ trong cuộc sống của người lao động cũng như vai trị của họ đối với sự phát triển của đơ thị Nĩi cách khác, chính sách đối với lao động phổ thơng nhập cư đang cịn thiếu hơi thở của cuộc sống Tơi luơn tự hỏi tại sao chính quyền các thành phố lại đối xử lạnh lùng với người nhập cư, tìm cách ngăn cản họ, thay
vì tạo điều kiện cho họ làm việc tốt hơn, cĩ tổ chức hơn, gĩp phần tích cực hơn vào quá trình
đơ thị hĩa và phát triển? Cách tiếp cận chính sách của chúng ta hiện nay vẫn chỉ dựa vào hệ thống chính quyền quan liêu và lãnh cảm Tơi nghĩ đã đến lúc chính sách nhập cư phải hướng đến người lao động, phải tạo ra một cơ chế để
người lao động cĩ tổ chức của chính mình bằng cách cho người lao động được lập các hội đồn của chính họ, giống như cơng đồn của những người lao động di cư, để họ cĩ cơ hội tự quản, chủ động tuân thủ pháp luật và tự bảo vệ quyền lợi của mình Cho đến nay, người lao động tự
do ở các thành phố khơng chỉ đang bị bỏ rơi,
mà cịn bị phân biệt đối xử, chẳng ai bảo vệ họ
Hãy cho họ cĩ cơ hội được tự bảo vệ quyền lợi của chính mình trên cơ sở tuân thủ pháp luật hiện hành Những người phụ nữ, trẻ em và lao động nghèo giúp việc trong các gia đình bị lạm dụng, bị bĩc lột sức lao động, bị đối xử bất cơng nhưng chẳng cĩ tổ chức nào lo cho họ Những người lao động tự do theo mùa vụ được các nhà thầu khốn tập hợp lại đang làm việc quần quật trên các cơng trường xây dựng nhưng sau đĩ lại trở về với vị trí là một nơng dân Những sự việc như vậy chỉ được cơng luận quan tâm khi báo chí phát hiện vấn đề, và khi ấy thường đã
là quá muộn
Xin cảm ơn ơng đã chia sẻ!
VĂN HÓA XÃ HỘI
