Tóm lại, khi viết bất kỳ một loại dân ca nào, để viết cho đúng, ta phải chú ý đặc tính Ngũ Cung của nó, xác định được giọng dân ca ta sẽ viết chỉ dùng 5 nốt nào trong cung đó, đặc biệt[r]
Trang 1DÂN CA TÂY NGUYÊN
Dân ca các dân tộc thiểu số ở Việt Nam có nhiều làn điệu của nhiều sắc tộc, mỗi sắc tộc
có từ một cho tới vài giọng dân ca riêng của sắc tộc mình Giọng dân ca thường dùng nhất được gọi tên chung là Dân Ca Tây Nguyên, người ta thường hay dùng cung C trong hệ thống nhạc Tây Phương để viết dân ca Tây Nguyên, cũng có vài tác giả dùng ở các cung khác như: A, D … đây là giọng dân ca tiêu biểu của 2 dân tộc Bana và Jrai (còn có các tên gọi khác là Gia Rai, Giơ Ray …), đây là 2 tộc người thiểu số sống rải rác khắp nơi trên lãnh thổ Việt Nam, nhưng tập trung nhiều nhất ở tỉnh Gia Lai và tỉnh Đắk Lắk Giọng dân ca Tây Nguyên thường được hát và ký âm ở cung C, vì với cung này, tác giả dễ viết nhất, giai điệu
có được một biên độ với âm vực rộng 2 bát độ (từ G thấp lên tới G cao), thích hợp với tâm hồn và giọng ca của người dân tộc, có thể diễn tả được nhiều âm thanh sống động của núi rừng: tiếng đại ngàn, tiếng gió rít, tiếng thú gầm, tiếng chim hót, tiếng vượn hú …
Vì cũng là một giọng dân ca trong kho tàng âm nhạc Việt Nam, nên cũng nằm trong hệ thống nhạc Ngũ Cung, dân ca Tây Nguyên cũng có thói quen như các loại dân ca khác chỉ
sử dụng 5 nốt, 5 nốt đó tính trong âm giai C là các nốt: C – E – F – G – B
Tính theo hệ thống Ngũ Cung, dân ca tây Nguyên thuộc hệ thống THƯƠNG theo bảng phân loại và sắp xếp sau:
Nhạc Ngũ Cung chỉ sử dụng có 5 nốt trong thang âm tính theo nhạc Tây Phương mà thôi, ngoài ra tùy theo giọng dân ca từng miền, từng vùng, sẽ có sử dụng thêm 2 biến cung B và
E để pha trộn và biến đổi màu sắc cho giọng dân ca miền đó
Dân Ca Tây Nguyên thuộc hệ thống Thương, hệ thống Thương có 5 nốt trụ là: C –D – F –
G – A, nhưng dân ca Tây Nguyên chỉ thường dùng 3 nốt trụ: C – F – G thôi và không dùng
2 nốt trụ: D và A, thay vào đó, dân ca Tây Nguyên lại dùng 2 biến cung B và E thường
xuyên để thay cho 2 nốt trụ và dùng chúng như 2 nốt trụ, đổi lại: 2 nốt trụ D và A chỉ thỉnh
Trang 2thoảng được dùng như 2 biến cung để pha trộn màu sắc Và vì thế, dân ca Tây Nguyên ta chỉ thấy quen dùng 5 nốt: C – E – F – G – B (an toàn nhất là chỉ dùng đúng 5 nốt này thôi) Đặc biệt, có vài tác giả còn dùng 2 nốt biến cung E và B theo dạng khác nữa, đó là các biến cung: E non (Eb) và B non (Bb)
Ví dụ: Trong bài hát Bóng cây Kơ Nia, của Ns Phan Huỳnh Điểu phổ nhạc từ thơ của thi
sĩ Ngọc Anh:
Chữ “chiều” được ns Phan Huỳnh Điểu dùng với biến cung E non (Eb), làm thay đổi màu sắc của giai điệu, xét theo Tây Phương là giai điệu chuyển cung tạm sang Cm, rồi lại trở về cung chính C ngay
Các tác giả viết nhạc theo giọng dân ca Tây Nguyên hay hơn nhau là ở chỗ dùng 2 nốt trụ
D và A (đã được coi như đổi thành 2 biến cung, còn gọi là “nốt kiêng”, vì ý là nhắc nhở: khi viết dân ca Tây Nguyên thì phải kiêng 2 nốt đó) sao cho khéo, tác giả này viết hay hơn tác
giả kia ở 1 chữ “khéo” đó
Trong ví dụ trên, ta thấy nốt A được dùng thoáng qua với hình nốt nhỏ và dùng ở phần yếu của phách
Trong ví dụ này, ta lại thấy nốt D trước vẫn được dùng đúng cách là thoáng qua với hình nốt nhỏ và dùng ở phần yếu của phách Nhưng nốt D sau, Ns Phan Huỳnh Điểu còn dùng
nó một cách rất táo bạo với hình nốt lớn (nốt trắng) và ở ngay phách 1, cho ngân trọn một
ô nhịp 2/4 Thế mà khi hát lên, ta vẫn không nhận thấy “hơi” nhạc Tây Nguyên bị phai lạc
Tóm lại, khi viết bất kỳ một loại dân ca nào, để viết cho đúng, ta phải chú ý đặc tính Ngũ
Cung của nó, xác định được giọng dân ca ta sẽ viết chỉ dùng 5 nốt nào trong cung đó, đặc biệt chú trọng đến “hơi” của nó cho đặc giọng dân ca đó, “hơi” của mỗi giọng dân ca tùy thuộc vào thói quen sử dụng liên kết nốt và các quãng
Ví dụ: giọng dân ca Tây Nguyên:
Trang 3Viết bè cho nhạc dân ca:
Để viết bè cho nhạc dân ca, cách viết hay nhất và tốt nhất là viết bằng đối âm Ví dụ:
Khi ta viết bè đúng bằng đối âm, bè nghe sẽ hay hơn, như một giai điệu thứ hai được trộn
lẫn vào giai điệu chính, dễ viết hơn là viết bè dạng Choral
Nếu như vì lý do nào đó mà ta phải viết bè theo kiểu Choral, thì nhất định ta phải tuân thủ
đúng theo “luật dân ca” là không dùng 2 nốt kiêng, thậm chí không dùng cho bè 2 cả khi ở
phách yếu hoặc phần yếu của phách Vì nếu ta dùng 2 nốt kiêng cho bè 2, ta sẽ bị nghe bài hát thành một giọng nhạc khác, mất màu dân ca, ví như nhạc dân ca Tây Nguyên mà viết hòa âm có dùng 2 nốt kiêng D và A, sẽ cho ta “nhìn thấy” một ông người dân tộc, ở trần,
quấn xà rông, nhưng lại có đeo cà vạt và đi giày tây Bắt buộc ta phải “nghe thấy kỳ” khi nghe hòa âm có dùng 2 nốt kiêng, vì nếu không “nghe thấy kỳ”, tức là ta không có khả
năng nghe và cảm nhận âm nhạc tốt
Chú ý: Khi viết bè cho bài hát tức là dùng đến hòa âm, ta cần phải tuân thủ đúng luật hòa
âm, thường bị phạm nhất là các lỗi hòa âm cơ bản như: quãng 5 quãng 8 song hành, dùng thể 6/4 sai cách …Lỗi thường gặp nhất trong nhạc dân ca là quãng 5 song hành, vì dân ca có đặc tính hay sử dụng các chuyển động quãng 4 quãng 5 trong giai điệu
Trong ví dụ này, bài hát chủ âm
là C, khởi bài hoặc khởi điệp khúc bằng C thể 6/4, hợp âm khi dùng ở thể này nghe yếu, lỗi không được dẫn đến và ra đi liền bậc
Trong ví dụ này, bài hát có chủ
âm là Dm, bè 2 vào bằng thể 6/4, nghe yếu và không được dẫn đến liền bậc
