Cấu trúc hai mặt và tính liên thông của từ điển địa danh lịch sử quân sự

- So sánh - đối chiếu các kiểu định nghĩa, cách tổ chức nội dung thông tin trong cấu trúc vi mô của từ điển bách khoa nói chung, Từ điển Địa danh lịch sử Quân sự nói riêng với từ điển [r]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

HOÀNG THỊ NGA

CẤU TRÚC HAI MẶT VÀ TÍNH LIÊN THÔNG CỦA TỪ ĐIỂN ĐỊA DANH LỊCH SỬ QUÂN SỰ

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH NGÔN NGỮ HỌC

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

HOÀNG THỊ NGA

CẤU TRÚC HAI MẶT VÀ TÍNH LIÊN THÔNG CỦA TỪ ĐIỂN ĐỊA DANH LỊCH SỬ QUÂN SỰ

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Mã số: 602201

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH NGÔN NGỮ HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Phạm Văn Tình

HÀ NỘI - 2015

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Phạm Văn Tình đã

luôn tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu để hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô trong khoa Ngôn ngữ học - Trường Đại học Khoa học xã hội & Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo môi trường thuận lợi để tôi học tập và nghiên cứu

Cuối cùng, xin được bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc tới gia đình, bạn bè và đồng nghiệp luôn động viên, giúp đỡ, tạo mọi điều kiện để tôi có thể hoàn thành luận văn này

Hà Nội, ngày tháng năm 2015

Tác giả

Hoàng Thị Nga

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu trình bày trong đề tài là chính xác Kết quả nghiên cứu của đề tài ch-a từng đ-ợc công bố trong bất kỳ một công trình khoa học nào khác

Hoàng Thị Nga

MỤC LỤC

Trang

1.1.1 Vài nét về sự ra đời và phát triển của từ điển và từ điển học 6 1.1.2 Chức năng và đặc điểm cơ bản của từ điển 8

1.2 Nhận thức chung về từ điển bách khoa 14 1.2.1 Chức năng, đặc điểm của từ điển bách khoa 14 1.2.2 Cách phân loại từ điển bách khoa 16

1.3.1 Cấu trúc của từ điển giải thích 18

1.4.1 Các kiểu định nghĩa trong từ điển giải thích 24 1.4.2 Đặc điểm và phương pháp định nghĩa khái niệm

Chương 2: CẤU TRÚC VĨ MÔ – TÍNH TỔNG THỂ

CỦA TỪ ĐIỂN ĐỊA DANH LỊCH SỬ QUÂN SỰ 35

2.1.1 Khái niệm Địa danh Lịch sử Quân sự 35

2.3.1 Địa danh – một chỉ dẫn địa lí có giá trị văn hóa 39 2.3.2 Địa danh phản ánh những hoạt động quân sự 40 2.3.3 Tính hệ thống trong cấu trúc vĩ mô 47

Chương 3 CẤU TRÚC VI MÔ – THÔNG TIN CHI TIẾT

CỦA TỪ ĐIỂN ĐỊA DANH LỊCH SỬ QUÂN SỰ 53

Chương 4 TÍNH LIÊN THÔNG CỦA TỪ ĐIỂN ĐỊA DANH

4.2 Cấu trúc vĩ mô và tính hệ thống trong cấu trúc vĩ mô

của Từ điển thuật ngữ Địa danh Lịch sử Quân sự 68

4.2.2 Tính hệ thống trong cấu trúc vĩ mô 69 4.3 Vấn đề tính hệ thống trong từ điển 71

4.3.2 Tính tiện dụng của từ điển và ảnh hưởng của nó đến người

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Từ điển là loại sách có chức năng xã hội rộng lớn Nó cung cấp vốn từ ngữ và cách sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp, giúp cho việc học tiếng mẹ đẻ và học ngoại ngữ, mở rộng vốn hiểu biết của con người về sự vật, khái niệm trong thế giới tự nhiên và xã hội Từ điển là một sản phẩm khoa học có tác dụng đặc biệt đối với sự phát triển văn hoá, giáo dục, nâng cao dân trí và mở rộng giao lưu giữa các cộng đồng ngôn ngữ khác nhau

Trong thời đại ngày nay, số lượng phát hành, số lượng, chủng loại và chất lượng của từ điển nói chung, từ điển bách khoa chuyên ngành nói riêng là một tiêu chí quan trọng để đánh giá trình độ phát triển văn hoá, giáo dục, khoa học kĩ thuật của một quốc gia Chính vì vậy, việc nghiên cứu từ điển học, cả lí luận và thực tiễn

có tác dụng lớn trong việc nâng cao chất lượng biên soạn từ điển

Việc biên soạn và xuất bản từ điển ở nước ta đã có nhiều dấu hiệu đổi mới Số lượng và chủng loại từ điển tăng trưởng đáng kể trong vài ba năm gần đây Một số quyển từ điển đã phần nào đáp ứng được yêu cầu của người sử dụng Tuy nhiên, bên cạnh đó, còn có nhiều quyển từ điển chất lượng chưa đáp ứng yêu cầu, thậm chí có những sai sót lớn về nội dung cũng như in ấn

Trong bối cảnh về sự ra đời và phát triển của từ điển học trên thế giới nói chung, công tác nghiên cứu lí luận từ điển học và biên soạn từ điển ở nước ta cũng được hình thành trong thời gian có muộn Gần đây, tuy đã được quan tâm chú ý và có một số thành tựu đáng kể, nhưng nhìn chung, từ điển học Việt Nam vẫn chưa phát triển kịp với yêu cầu của thời đại Trong khi đó, cùng với sự phát triển của các bộ môn ngôn ngữ học khác

và sự bùng nổ của công nghệ tin học, từ điển học ở một số nước phát triển đã có những bước tiến mạnh mẽ và không ngừng

Các nhà từ điển học đã phân chia ra hai loại từ điển công cụ: Từ điển

ngôn ngữ (gồm từ điển tường giải, từ điển chính tả, từ điển đồng nghĩa/trái

nghĩa, từ điển song ngữ, đa ngữ ) và Từ điển tri thức (từ điển bách khoa,

bách khoa thư, bách khoa toàn thư ) Tuy nhiên, bất luận loại từ điển nào cũng đều được biên soạn trên cơ sở của các cấu trúc vĩ mô (cấu trúc tổng thể)

và cấu trúc vi mô (cấu trúc chi tiết mục từ) Vì vậy, việc xem xét cấu trúc hai mặt này là vấn đề phải quan tâm tới mọi loại hình từ điển của nước ta hiện nay

Tình hình trên đòi hỏi phải đẩy mạnh hơn nữa công tác nghiên cứu lí luận

và kinh nghiệm từ điển học Luận văn với đề tài “Cấu trúc hai mặt và tính liên

thông của Từ điển Địa danh Lịch sử Quân sự ” hi vọng có thể đóng góp phần nào

cho nhiệm vụ quan trọng và cấp bách này

2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chủ yếu của luận văn là cấu trúc vĩ mô và cấu trúc vi

mô của Từ điển Địa danh Lịch sử Quân sự xuất bản năm 2006 Đi sâu hơn nữa,

luận văn tiến hành tìm hiểu các kiểu định nghĩa để từ đó rút ra các mẫu định

nghĩa trong Từ điển Địa danh Lịch sử Quân sự Không chỉ dừng lại ở đó, luận

văn còn đi sâu tìm hiểu những nội dung được thể hiện và cách tổ chức, sắp xếp các nội dung đó trong lời giải thích của một số nhóm loại mục từ tiêu biểu trong

Từ điển

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của luận văn là nghiên cứu làm rõ một số vấn đề về cấu trúc vi

mô của Từ điển Địa danh Lịch sử Quân sự Đó là: một số mẫu định nghĩa được

sử dụng; và, những nội dung được đưa vào lời giải thích của mục từ trong Từ

điển Địa danh Lịch sử Quân sự

Để thực hiện được mục đích trên, luận văn có nhiệm vụ đối chiếu, so sánh yêu cầu của từ điển học hiện đại với thực tiễn biên soạn từ điển ở nước ta qua

cuốn từ điển được chọn làm đối tượng nghiên cứu là Từ điển Địa danh Lịch sử

Quân sự Trên cơ sở đó, hệ thống hoá, khái quát hoá, mô hình hoá một số mẫu

định nghĩa cơ bản, những nội dung đưa vào lời giải thích của mục từ trong Từ

điển Địa danh Lịch sử Quân sự

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây:

- So sánh - đối chiếu các kiểu định nghĩa, cách tổ chức nội dung thông tin

trong cấu trúc vi mô của từ điển bách khoa nói chung, Từ điển Địa danh lịch sử

Quân sự nói riêng với từ điển giải thích, đồng thời, trong một số trường hợp, đối

chiếu với yêu cầu của lí thuyết từ điển học hiện đại

- Phương pháp hệ thống cấu trúc của từ điển học (một số phân ngành của ngôn ngữ học ứng dụng)

- Phương pháp miêu tả; phương pháp thống kê

- Vận dụng một số khái niệm và phương pháp của logic học, đặc biệt là phương pháp quy nạp để khái quát một số vấn đề

5 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của luận văn

Đây là luận văn đầu tiên đề cập đến vấn đề định nghĩa trong Từ điển Địa

danh Lịch sử Quân sự Trong tình hình các công trình nghiên cứu từ điển học ở

Việt Nam nói chung và trong lực lượng vũ trang nói riêng còn quá ít, những kết quả nghiên cứu dù là bước đầu của luận văn có thể góp một phần nhỏ vào việc

bổ sung lí luận cho lĩnh vực khoa học này đặc biệt là những vấn đề liên quan tới

từ điển địa danh lịch sử nói chung

Trong một chừng mực nào đó, những kết quả nghiên cứu cụ thể của luận văn

về các kiểu định nghĩa, cách xử lí các nội dung trong lời giải thích của mục từ có thể được vận dụng trong việc biên soạn nhằm nâng cao chất lượng, đảm bảo sự nhất

quán, tăng sự hấp dẫn cho Từ điển Địa danh Lịch sử Quân sự

6 Bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu thành 4 chương:

- Chương 1: Cơ sở lí thuyết Từ điển học những vấn đề lí luận cơ bản

- Chương 2: Bàn về vấn đề liên quan đến cấu trúc vĩ mô – tính hệ thống

của Từ điển địa danh Lịch sử Quân sự

- Chương 3: Cấu trúc vi mô – thông tin chi tiết của Từ điển Địa danh Lịch

sử Quân sự

- Chương 4: Tính liên thông của Từ điển Địa danh Lịch sử Quân sự

NỘI DUNG

Chương 1 CƠ SỞ LÍ THUYẾT

1 1 Một số khái niệm cơ bản

1.1.1 Vài nét về sự ra đời và phát triển của từ điển và từ điển học

Do nhu cầu của xã hội, một trong những loại sách ra đời sớm là từ điển Quyển

từ điển đầu tiên trên thế giới là quyển từ vựng do người Hy Lạp biên soạn thế kỉ V trước Công nguyên; thu thập và giải thích các từ khó trong các tác phẩm thời cổ đai, đặc biệt những tác phẩm của Homer Ở Việt Nam, trước đây mấy thế kỉ, chỉ có những

từ điển song ngữ đối chiếu như “An Nam — Lusitan — La tinh” (“Việt - Bồ - La”) do

Alexandre de Rhodes biên soạn, xuất bản ở Roma năm 1651 ; tiếp theo là một số từ

điển Hán - Việt cỡ nhỏ như “Tam thiên tự giải âm” do Ngô Thì Nhậm biên soạn, xuất bản năm 1831, “Thiên tự văn giải âm”; và một số quyển từ điển đối chiếu Pháp

- Việt như Dictionnaire F'rancais-Annamite et Aniiamite-Fratuiis (G.Aubaret, Paris, 1867), Petit Dictionnaire Francais-Anmmite (PJ.B Trương Vĩnh Ký, Sài Gòn, 1884) Cuối thế kỉ XIX mới có quyển từ điển giải thích tiếng Việt đầu tiên, Đại Nam

Quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Paulus Của (1895) và sau hơn ba mươi năm sau mới

có quyển thứ hai, Việt Nam Tự điển của Hội Khai trí Tiến Đức ( 1931 )

Cuối thế kỉ XX, cùng với sự phát triển của khoa học, kinh tế, giáo dục trên phạm vi toàn cầu, nhu cầu về từ điển của xã hội tăng nhanh, từ điển được biên soạn

và xuất bản với số lượng lớn và nhiều chủng loại đa dạng Đặc biệt, gần đây, sự bùng

nổ của công nghệ tin học đã tạo ra một bước phát triển mới trong các khâu biên soạn,

in ấn từ điển; sản phẩm từ điển không chỉ là những quyển sách bằng giấy mà còn ở dạng từ điển điện tử

Ngược lại với thời điểm ra đời của từ điển, từ điển học lại ra đời rất muộn Đến những năm bốn mươi của thế kỉ XX, lí thuyết từ điển học mới được khởi xướng bằng bài viết “Thử bàn về lí thuyết đại cương về từ điển

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Hoàng Phê (1969), “Về việc biên soạn một quyển từ điển tiếng Việt mới”, ngôn

ngữ, (2), tr.3 -18

2 Hoàng Phê (1975), “Phân tích ngữ nghĩa”

3 Hoàng Phê và Nguyễn Ngọc Trâm (1997), “Một số vấn đề từ điển học”, Một số

vấn đề từ điển học, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội

4 F.de Saussure (1973), Giáo trình ngôn ngữ học đại cương, NXB Khoa học Xã

hội, Hà Nội

5 Chu Bích Thu (1997), “Một số nét khái quát về cấu trúc vi mô của từ điển giải

thích”, trong Một số vấn đề từ điển học, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội

6 Nguyễn Ngọc Trâm (1997), “Một vài nhận xét về cấu trúc vĩ mô của từ điển

giải thích Tiếng Việt”, trong Một số vấn đề từ điển học, NXB Khoa học Xã

hội, Hà Nội

7 Từ điển Thuật ngữ Địa danh Lịch sử Quân sự (Trung tâm từ điển bách khoa

Quân sự), NXB Quân đội Nhân dân 2006

8 Từ điển Tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học, Hoàng Phê chủ biên), NXB Đà Nẵng –

Trung tâm Từ điển học, Đà Nẵng 2009

9 Từ điển Bách khoa Việt Nam, Trung tâm Biên soạn TĐBK VN Hà Nội 1995

10 Đỗ Hữu Châu (1981), Từ vựng - ngữ nghĩa tiếng Việt, NXB Giáo dục Hà Nội

11 Đỗ Hữu Châu (1987), Cơ sở ngữ nghĩa học từ vựng, NXB Đại học và Trung học

chuyên nghiệp, Hà Nội

12 Hoàng Chứng (1997), Logic học phổ thông, NXB Giáo dục, Tp Hồ Chí Minh

13 Nguyễn Đức Dân (1996), Logic và tiếng Việt, NXB Giáo dục, Hà Nội

14 Vương Tất Đạt (1998), Logic học, NXB Giáo dục, Hà Nội

15 Nguyễn Thiện Giáp (1985), Từ vựng học tiếng Việt, NXB Đại học và Trung học

chuyên nghiệp, Hà Nội

16 Nguyễn Thiện Giáp (chủ biên) (2006), Lược sử Việt ngữ học, NXB Giáo dục, Hà Nội

17 Nguyễn Thiện Giáp (chủ biên), Đoàn Thiện Thuật - Nguyễn Minh Thuyết (1995),

Dẩn luận ngôn ngữ học, NXB Giáo dục, Hà Nội

18 Phạm Văn Hảo (2011'), Tính hệ thống trong cẩu trúc vĩ mô của bách khoa thư,

Tạp chí Từ điến học và Bách khoa thư, số 2 (10)

19 Vũ Quang Hào (1993), Thuật ngữ quân sự tiếng Việt, (đặc điếm và cấu tạo), NXB Quân đội

nhân dân, Hà Nội.

20 Vũ Quang Hào (2005), Kiểm kê từ điển học, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội

điển học và Bách khoa thư.

22 Phạm Văn Tình, Hoàng Tuyền Linh, Cách thức chuyển chú trong Từ điển Ngữ văn

và Bách khoa thư, Từ điển học &Bách khoa thư, số 4(12), 2011

23 Phạm Văn Tình, Cấu trúc hai mặt và tính liên thông của Bách khoa thư Văn

học, Trong Đề tài khoa học cấp Bộ, Viện Từ điển và Bách khoa thư Việt

Nam 2012 -2015