Giổi chanh tái sinh ngoài tự nhiên ở khu vực nghiên cứu tương đối thấp, trong 96 ô dạng bản (384 m 2 ) ghi nhận mật độ tái sinh trung bình của loài này khoảng 5 cây/10 m 2 , cây mạ nhiều[r]
Trang 1Hiện trạng quần thể loài Giổi chanh - Michelia citrata (Noot & Chalermglin) Q.
N Vu and N H Xia tại rừng Cao Tả Tùng, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang
Từ Bảo Ngân 1 , Nguyễn Quang Hiếu 2 , Nguyễn Tiến Hiệp 2 ,
Phan Kế Long 1 , Nguyễn Trung Thành 3
1 Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, VHLKH&CNVN, 18 Hoàng Quốc Việt, Hà Nội, Việt Nam
2 Trung tâm Bảo tồn Thực vật, VUSTA, 25/32 ngõ 191 Lạc Long Quân, Hà Nội, Việt Nam
3Khoa Sinh học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN, 334 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội, Việt Nam
TÓM TẮT:
Giổi chanh (Michelia citrata) là một trong những loài Ngọc lan đang bị đe dọa ở
Việt Nam Loài này phân bố chủ yếu tại khu vực rừng kín thường xanh hỗn giao lá rộng-lá kim á nhiệt đới trên núi trung bình với độ cao trên 1.000m tại Hà Giang Quần thể Giổi chanh tại khu rừng Cao Tả Tùng, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang bước đầu xác định được
có 33 cá thể, phân bố rải rác, tỷ lệ tái sinh thấp và các cây trưởng thành bị đe dọa bởi nạn đốt nương, thâm canh Thảo quả
Từ khoá: Magnoliaceae, Michelia citrata, Hà Giang, Việt Nam
MỞ ĐẦU
Họ Ngọc lan (Magnoliaceae) là một trong những họ thực vật đang được quan tâm bảo tồn trên thế giới, ghi nhận có 37 loài ở mức Rất nguy cấp (CR), 84 loài ở mức Nguy cấp (EN), và 26 loài ở mức Sẽ nguy cấp (VU), chiếm 48% trên tổng số 314 loài [1] Các loài trong họ này có giá trị cao về trồng làm cảnh, lấy gỗ và cho tinh dầu Ở Việt Nam các nhà thực vật ghi nhận có khoảng 55 loài thuộc 11 chi khác nhau phân bố tại nhiều tỉnh miền núi từ Bắc xuống Nam [2], trong đó có 8 loài đã được đưa vào Sách đỏ Việt Nam năm 2007 [3] và nhiều loài đang bị khai thác triệt để [4]
Giổi chanh (Michelia citrata) là loài Ngọc lan được ghi nhận và bổ sung cho hệ
thực vật Việt Nam vào năm 2011 Trước đây loài này được cho là đặc hữu của Thái Lan, nhưng được phát hiện có phân bố tự nhiên tại các tỉnh Gia Lai, Lâm Đồng và Hà Giang [5-8] Các bộ phận sinh dưỡng của cây đều chứa tinh dầu thơm mùi sả chanh, lá và hạt được
sử dụng làm gia vị Tại Hà Giang, loài cây này đang bị đe doạ nghiêm trọng do việc phát nương trồng thảo quả, khai thác gỗ củi không kiểm soát, cây con tái sinh rất ít hoặc bị chặt phá trong quá trình làm cỏ [4] Vì vậy, việc nghiên cứu hiện trạng quần thể sẽ cung cấp cơ
sở khoa học để xây dựng kế hoạch bảo tồn bền vững và phát triển loài này ở Việt Nam.
Trang 2ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu tập trung vào các quần thể loài Giổi chanh (Michelia citrata) phân bố
tại vùng rừng Cao Tả Tùng, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang
Phương pháp nghiên cứu theo Nguyễn Nghĩa Thìn 2007 [9]
- Điều tra khảo sát thực địa theo 03 tuyến, tại mỗi tuyến điều tra lập 01 ô tiêu chuẩn
2500 m2 (50m x 50m) để thu mẫu, ước tính kích thước quần thể, xác định mật độ quần thể, kích thước cá thể (Hvn, D1.3)
- Sử dụng GPS xác định tọa độ địa lý của các cá thể trong khu vực, xây dựng bản
đồ phân bố bằng phần mềm Geocat và Google earth, tính diện tích khu phân bố (extent of occurrence - EOO) bằng phần mềm Geocat
- Lập ô dạng bản điều tra tái sinh tự nhiên
Mẫu tiêu bản sử dụng để mô tả loài được lưu giữ tại Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam
KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
Michelia citrata (Noot & Chalermglin) Q N Vu and N H Xia, comb nov.,
Tạp chí Sinh học 33(4): 42-44 2011; Vu Quang Nam Taxonomic revision of the family Magnoliaceae from Vietnam Thesis of Doctarate Graduate University Chinese Academy
of Sciences 158-160 f 36 2011.
Magnolia citrata Noot & Chalermglin spec nov., Blumea 52(3): 559-562 f 1.
Map 1 2007; Thai for Bull (Bot.) 37: 121 2009 TYPE: Thailand, Chiang Mai, Mae
Taeng distr., Mon Angket, 1200 m alt., Smitinand 90-269 = BKF 96932 (HT: BKF)
Tên Việt Nam: Giổi chanh, Giổi xanh quả to
Tên Thái Lan: Champi chang
Đặc điểm hình thái:
Cây gỗ thường xanh, cao 20-35 m, đường kính thân khoảng 20-100 cm hoặc hơn; thân nhẵn, vỏ xám, không nứt, có nhiều vết ngang trên thân Lá xếp xoắn ốc, lá non gập đôi khi còn trong búp lá; lá trưởng thành dai, bóng, màu lục sẫm, phiến nguyên, dạng xoan rộng, cỡ 13-27 x 6,7-13,5 cm; gốc lá hình nêm rộng tới tròn; đầu lá nhọn tới tù, có thể có mũi ngắn; cuống lá dài khoảng 2-3 cm, nhẵn, không có sẹo lá kèm; 10-15 đôi gân thứ cấp
Trang 3Hoa lưỡng tính, đơn độc, mọc từ nách lá, thơm dịu, màu vàng ngà, nhẵn, dài khoảng 5,5 cm; lá hoa 1, xanh lục nhạt, nhẵn; cánh bao hoa 9, xếp 3 vòng, dạng thìa; nhị khoảng
17-30, màu vàng nhạt, dài 1,0-1,5 cm, trung đới kéo dài tạo phần phụ dài khoảng 3 mm, bao phấn mở bên hoặc gần bên; nhụy gồm 6-7 lá noãn rời, thường 1-5 trong số đó được phát triển ở quả trưởng thành, 3-9 noãn trên một lá noãn; cuống nhụy dạng chân dài 5 mm Quả gồm các đại hình cầu hoặc gần cầu lớn, cỡ 3,5-7 x 3-3,5 cm; phần vỏ của mỗi đại dày, hóa
gỗ cứng, quả mở dọc lưng, bụng; hạt khoảng 3-8 trong mỗi đại, áo hạt dày, màu hồng tươi
Ra hoa tháng 4-5; mùa quả tháng 9-10
Mẫu nghiên cứu: Vietnam Ha Giang, Quan Ba dist., Tung Vai comm., Thang vill.,
Hiep et all., 23002’42’’N, 104052’15’’E, 1040 m a.s.l., CPC 4576; 23o03'20.6''N,
104o51'35.9''E, 1156m a.s.l., CPC 7333
Phân bố: Tại vùng rừng Cao Tả Tùng, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang, bước đầu
xác định có 33 cá thể Giổi chanh, phân tách thành 2 tiểu quần thể Các cá thể phân bố rải rác trong rừng kín thường xanh hỗn giao lá rộng - lá kim á nhiệt đới trên núi trung bình [10], ở độ cao khoảng 1.000 - 1.400m (Hình 1), mọc chủ yếu ở nơi đất mùn, ẩm, thường dọc theo suối
- Tiểu quần thể thứ nhất (tuyến Bản Thăng, Tả Lày, Tả Ván): gồm 32 cá thể phân
bố rải rác tại khu vực rừng thứ sinh sót lại trên nương ngô thuộc thôn Tả Ván, xã Tả Ván
và rừng canh tác thảo quả tại thôn Bản Thăng, xã Tùng Vài
- Tiểu quần thể thứ hai (tuyến Bản Thăng - Khỏ Lo): chỉ có duy nhất 1 cá thể mọc trên nương ngô sau khai thác, thuộc thôn Bản Thăng, xã Tùng Vài
Trang 4Hình 1 Bản đồ phân bố loài Michelia citrata tại rừng Cao Tả Tùng (xp: điểm xuất
phát Bản Thăng; 1 8TL1; 2 8TL2; 3 8TL3,4,5; 4 8TL6; 5 8TL7; 6 8TL8,9; 7 8TL10;
8 8T1; 9 8T2; 10 8T3, 4; 11 8T5, 6, 7; 12-19 8T8-8T17; 20 8KL1)
Trang 5Ước tính kích thước quần thể và xác định mật độ cá thể
Kết quả nghiên cứu ngoài thực địa bắt gặp 33 cá thể Giổi chanh ngoài tự nhiên (Bảng 1)
Bảng 1 Cá thể Giổi chanh bắt gặp tại khu vực nghiên cứu
STT Số hiệu cây Chiều cao vút
ngọn Hvn (m)
Đường kính ngang ngực D1.3 (cm)
Độ cao so với mực nước biển nơi loài mọc (m a.s.l)
29
5 cây (ước tính Hvn,
D1.3)
Bảng 1 liệt kê 33 cá thể trưởng thành, trong đó 28 cây được đánh số, 5 cây mới được ghi nhận qua quan sát Các cây có chiều cao trung bình là 19,6 m, đường kính trung bình là 44,6 cm
Sử dụng phần mềm Geocat tính diện tích vùng phân bố (Extent of occurrence -EOO) của quần thể Giổi chanh tại khu vực bằng 3,679 km2 (Hình 2) Trong diện tích này
Trang 6chúng tôi bắt gặp 33 cá thể, như vậy mật độ trung bình Giổi chanh tính cho 1 km2 là 8-9 cá thể Do giới hạn của nghiên cứu, điều tra ngoài thực địa mới theo 3 tuyến, dự đoán số lượng cá thể Giổi chanh ngoài tự nhiên còn nhiều hơn
Nghiên cứu trong 03 ô tiêu chuẩn (OTC) 50m x 50m, tính được mật độ các cá thể Giổi chanh như Bảng 2:
Bảng 2 Mật độ Giổi chanh tính theo OTC
Như vật trong khu vực nghiên cứu, các cá thể Giổi chanh phân thành các nhóm rải rác, với mật độ trong OTC khoảng 1 cây/1000 m2
Hình 2 Diện tích vùng phân bố (EOO)
Nguồn: Từ Bảo Ngân, năm 2017
Trang 7Tình trạng tái sinh ngoài tự nhiên của quần thể
Lập 48 ô dạng bản nghiên cứu tái sinh cố định cho 6 cây trưởng thành, bổ sung 48
ô dạng bản cho 6 cá thể Giổi chanh khác cho nghiên cứu năm 2016 Kết quả nghiên cứu nảy mầm và tái sinh của 96 ô dạng bản xung quanh cây Giổi chanh trưởng thành trong 3 năm
2014, 2016, 2017 được thể hiện ở Bảng 3:
Bảng 3 Tình trạng nảy mầm và tái sinh tự nhiên của Giổi chanh quanh gốc cây mẹ
Vị trí Số ô Ô có cây tái sinh,
mạ
2014 2016 2017 2014 2016 2017 2014 2016 2017
48 ô dạng bản cố định
48 ô dạng bản nghiên cứu bổ sung cho năm 2016
71/96 ô có cây mạ, tái sinh
Tổng có 203 cây mạ
Tổng có 7 cây tái sinh
Kết quả nghiên cứu đặc điểm tái sinh của Giổi chanh trong 96 ô dạng bản (384 m2) cho thấy, mật độ tái sinh trung bình của loài này khoảng 5 cây/10m2 Trong 203 cây mạ có 130 cây trong tán, 73 cây ngoài tán và 7 cây tái sinh với 1 cây trong tán và 6 cây ngoài tán (các cây tái sinh có chiều cao dưới 1m) Bước đầu có thể nhận định Giổi chanh tái sinh tự nhiên kém, cây mạ nhiều còn cây tái sinh lại rất ít, cây mạ tập trung quanh gốc cây mẹ (Hình 3) Tình trạng này cho thấy những năm gần đây không có cá thể Giổi chanh tái sinh, phát triển
ổn định để có thể tham gia vào tầng tán rừng và trở thành thế hệ thay thế Nguyên nhân chủ yếu được xác định là do canh tác thảo quả và hương thảo của người dân tại khu vực, cụ thể
là dọn sạch cây bụi và tầng thảm khi làm cỏ thảo quả
Trang 8Hình 3 Hình ảnh về nghiên cứu tái sinh quanh gốc cây mẹ
(1 Nghiên cứu ô tiêu chuẩn dạng bản; 2, 3, 4 Cây nảy mầm; 5, 6, 7 Cây tái sinh)
(Nguồn: Từ Bảo Ngân, năm 2014)
KẾT LUẬN
Giổi chanh (Michelia citrata) là cây gỗ lớn, phân bố rải rác trong rừng kín thường
xanh hỗn giao lá rộng - lá kim á nhiệt đới trên núi trung bình, ở độ cao 1.000-1.400m, chủ yếu ở nơi đất mùn, ẩm, thường dọc theo suối tại vùng rừng Cao Tả Tùng
Quần thể Giổi chanh tại khu vực nghiên cứu có kích thước nhỏ, với số lượng cá thể bước đầu thu được là 33, mật độ trung bình Giổi chanh tính cho 1 km2 là 8-9 cá thể
Giổi chanh tái sinh ngoài tự nhiên ở khu vực nghiên cứu tương đối thấp, trong 96 ô dạng bản (384 m2) ghi nhận mật độ tái sinh trung bình của loài này khoảng 5 cây/10 m2, cây mạ nhiều nhưng cây tái sinh lại ít, nguyên nhân bước đầu được xác định là do tác động của việc phát dọn thực bì, làm cỏ thảo quả Nếu khắc phục được tình trạng này thì đây có thể là nguồn giống tốt đảm bảo cho loài không bị tuyệt chủng trong tương lai
LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành bài báo này chúng tôi xin gửi lời cảm ơn tới Đề tài cơ sở mã số A6.9 của Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam; Trung tâm Bảo tồn Thực vật đã cung cấp kinh phí; Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hà Giang;
Trang 9Fauna & Flora International (chương trình Việt Nam) và người dân địa phương đã tạo điều kiện thuận lợi để nghiên cứu này được hoàn thành
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Malin Rivers, Emily Beech, Lydia Murphy and Sara Oldfield, The Red list of Magnoliaceae,
revised and extended, BGCI, Richmond, UK, 2016.
[2] Vu Quang Nam, Taxonomic Revision of the Family Magnoliaceae from Vietnam, Thesis of
Doctorate, Graduate University of The Chinese Academy of Sciences Guangzhou, 2011.
[3] Bộ Khoa học và Công nghệ, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Sách Đỏ Việt Nam, phần
II – Thực vật NXB Khoa học tự nhiên và Công nghệ, Hà Nội, 2007, 268 – 276.
[4] Từ Bảo Ngân, Nghiên cứu sự phân bố, sinh thái, sinh học và hiện trạng bảo tồn của loài Giổi
chanh (Michelia citrata (Noot & Chalermglin) Q N Vu & N H Xia) tại xã Tùng Vài, huyện
Quản Bạ, tỉnh Hà Giang, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN, 2014.
[5] Chalermglin P and H P Nooteboom, A new species of and a new combination in Magnolia
(Magnoliaceae), Blumea, 52, 2007: 559-562.
[6] Nguyễn Quang Hiếu, Nguyễn Tiến Hiệp, Từ Bảo Ngân, Nguyễn Sinh Khang, Kết quả nghiên cứu bước đầu về thành phần loài thuộc họ Ngọc lan (Magnoliaceae Juss.) tại tỉnh Hà Giang và đánh giá tình trạng bảo tồn của chúng, Hội nghị Khoa học toàn quốc lần thứ sáu về Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Hà Nội, 2015: 130-136.
[7] Vũ Quang Nam, Xia Nianhe, Bổ sung loài Michelia citrata (Noot & Chalermglin) Q N Vu &
N H Xia (họ Mộc lan - Magnoliaceae Juss.) cho hệ thực vật Việt Nam, Tạp chí sinh học, 33(4),
2011: 42-44.
[8] Nooteboom H P and P Chalermglin, The Magnoliaceae of Thailand, Thai For Bull (Bot.)
37, 2009, 121
[9] Nguyễn Nghĩa Thìn, Các phương pháp nghiên cứu thực vật, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội,
Hà Nội, 2007.
[10] UBND tỉnh Hà Giang, Báo cáo tổng hợp Quy hoạch bảo tồn Đa dạng sinh học tỉnh Hà Giang đến năm 2020, định hướng đến năm 2030” kèm theo QĐ số 1589/QĐ-UBND ngày 27/8/2015 của UBND tỉnh Hà Giang về việc Phê duyệt Quy hoạch bảo tồn Đa dạng sinh học tỉnh Hà Giang đến năm 2020, định hướng đến năm 2030, 2015.
Trang 10Population status of Michelia citrata in Cao Ta Tung forest, Quan Ba
district, Ha Giang province
Tu Bao Ngan 1 , Nguyen Quang Hieu 2 , Nguyen Tien Hiep 2 ,
Phan Ke Long 1 , Nguyen Trung Thanh 3
1
Vietnam National Museum of Nature, VAST, 18 Hoang Quoc Viet, Hanoi, Vietnam
2
Center for Plant Conservation, VUSTA, 25/32, 191 Lac Long Quan, Hanoi, Vietnam
3Faculty of Biology, VNU University of Science, 334 Nguyen Trai, Hanoi, Vietnam
ABSTRACT: Michelia citrata is one of threatened species in Vietnam It grows in
subtropical evergreen broadleaved and coniferous forests at elevations higher than 1000m
in Ha Giang province In Cao Ta Tung forest, Quan Ba district, Ha Giang province, the
distribution of 33 individuals of Michelia citrata is scattered with low regeneration rate
and mature trees threatened by firewood and planting Cardamom
Keywords: Magnoliaceae, Michelia citrata, Ha Giang, Vietnam.