Hiện đại hóa của Trung Quốc và Việt Nam: khởi động và phát triển

[r]

HIỆN ĐẠI HÓA CỦA TRUNG QUỐC VÀ VIỆT NAM:

KHỞI ĐỘNG VÀ PHÁT TRIEN

Lương Chí Minh *

Mối quan hệ gắn bó khăng khít giữa hai nước Trung - Việt, không chỉ thể hiện ở mối liên hệ mật thiết về địa lý, lịch sử và taiyền thống văn hóa, cũng không chỉ thể hiện ở tình hữu nghị chiến đấu trong cuộc đấu tranh chống lại sự xâm lược của chủ nghĩa thực dân trong thời kỳ cận đại, mà còn thể hiện trong tiến trình hiện đại hóa của hai nước Bắt đầu từ phong trào khải mông tư tưởng mới thời kỳ đầu của hai nước Trung - Việt nửa cuối thế kỷ XIX, cho đến công cuộc đổi mới (cải cách) mở cửa của hai nước trong thời đương đại, trong tiến trình khởi động và phát triển hiện đại hóa, hai nước Trung - Việt đều có mối liên hệ mật thiết Nhìn lại mối quan hệ mật thiết giữa hai nước trong tiến trình hiện đại hỏa là vô cùng bổ ích và có ý nghĩa to lớn cho việc chúng ta quan sát

và hướng tới sự phát triển của hai quốc gia xã hội chủ nghĩa quan trọng này

I MỐI LIÊN HỆ GIỮA HAI NƯỚC TRUNG - VIỆT TRONG THỜI KỲ KHỞI ĐỘNG HIỆN ĐẠI HÓA

Mặc dù các quốc gia ở thế giới thứ 3 sau th ế kỷ XX mới bắt đầu bị cuốn vào làn sóng phát triển hiện đại hóa, nhưng từ cuối thế kỷ XIX đến đáu thế kỷ XX, một thế giới khác ngoài phương Tây đã bước vào hiện đại hóa Khu vực thuộc thế giới thứ 3 đầu tiên bị cuốn vào làn sóng công nghiệp hóa, hiện đại hóa của thế giới là châu Mỹ La tinh Tiếp theo đó là khu vực Đông Á, Đông Nam Á Nước Nhật Bản ở Đông Á trải qua cuộc “Minh Trị Duy Tân”, thực hiện chiến lược phát triển “phú quốc cường binh, phát triển sản xuất chấn hưng đất nước, văn minh khai hóa”, từ nửa cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, đã nhanh chóng phát triển thành cường quốc công nghiệp, trở thành quốc gia duy nhất ở th ế giới phương Đông lúc đó thực hiện hiện đại hóa

Dưới sự uy hiếp xâm lược của chủ nghĩa thực dân, rất nhiều phong trào cải cách ở các quốc gia thuộc thế giới thứ 3 nhằm cứu vớt nguy vong của dân tộc,

đã được các học giả nghiên cứu về hiện đại hóa gọi là “cải cách hiện đại hóa thuộc loại hình phòng ngự” (defensive modernization) Trong tiến trình lịch sử

* G iáo sư, Đ ại học Bắc K in h T ru n g Q uốc.

VIỆT NAM HỌC - KỶ YỀU HỘI THẢO QUÔC TỀ LẨN THỨ HAI

của hiện đại hóa th ế giới, “hiện đại hóa thuộc loại hình phòng ngự” này của thế giới ngoài phương Tây, là một biện pháp đối phó với những tác động bên ngoài, thông thường các quốc gia thuộc thế giới này đểu bát đầu bằng hiện đại hóa trang bị quân sự của nước mình, tiếp đó mới kéo theo hiện đại hóa kinh tế và

xã hội Sự khởi động hiện đại hóa thời kỳ đầu của Trung Quốc và Việt Nam đều thuộc loại hình này Hai nước Trung Quốc và Việt Nam trong thời gian dài ở tình trạng bán thuộc địa và thuộc địa, giống với đại đa số các quốc gia Đông Á khác, trước chiến tranh th ế giới lần thứ hai, cả hai nước đều không có nhiều tiến triển trong tiến trình công nghiệp hóa vù hiện đại hóa Nhưng bát đầu từ nửa cuối thế

kỷ XIX, hai nước Trung Việt đều có những phong trào khải mông tư tưởng yêu cầu cải cách, và đã bước vào thời kỳ đầu của hiện đại hóa Trong thời kỳ chuyển biến lịch sử này, trào lưu tư tưởng cải cách và duy tân ở hai nước đã có những mối liên hệ nhất định, thông qua rất nhiều con đường, bao gồm con đường Trung Quốc, trào lưu tư tưởng hiện đại hóa đã truyền vào Việt Nam, và đã có ảnh hưởng

to lớn ở Việt Nam

Vào nửa cuối th ế kỷ XIX, Trung Quốc ở vào thời kỳ cuối của thống trị vương triều Thanh, đứng trước sự uy hiếp xâm lược của thực dân phương Tây, đặc biệt

là dưới sự đả kích mạnh mẽ của hai cuộc chiến tranh nha phiến, nhằm “phòng ngự tự cường”, một vài vị đốc phủ và quan lại cao cấp có tư tưởng tiến bộ trong nhà Thanh đã phát động “phong trào Dương Vụ”, chủ trương du nhập những

kỹ thuật quân sự của phương Tây, xây dựng các doanh nghiệp công nghiệp quân sự, nhằm đạt mục đích phú quốc cường binh Đây là bước khởi động đáu tiên của tiến trình hiện đại hóa ở Trung Quốc Nhưng công cuộc cải cách của

“phong trào Dương Vụ” về Trung Quốc với tôn chỉ “tự cường” về cơ bản chỉ clừng lại ở trình độ cải cách ở mặt vật chất Khi triều sóng hiện đại hóa trên phạm vi toàn th ế giới đang phát triển từng ngày, nhà Thanh lại khư khư bảo thủ, không chịu tiến hành cải cách chế độ, chính điểu này đã dẫn tới sự thất bại của phong trào Một vài trí thức tiến hộ phân hóa từ phái Dương Vụ đã rút được bài học kinh nghiệm từ “phong trào Dương Vụ”, cho rằng Trung Quốc phải tiến hành cải cách chế độ trên mọi phương diện, như vậy mới thích ứng được với sự thay đổi của thời cuộc và đối phó với sự thách thức của bên ngoài Do

đó, phái duy tân mù đại biểu là Khang Hữu Vi đã dâng tấu lên triều đình Thanh, trình bày tình hình nghiêm trọng của Trung Quốc, chủ trương Trung Quốc phải học theo nước Nhật và Nga, tiến hành biện pháp đổi mới từ trên xuống dưới, nếu không Trung Quốc khó có thể giữ được nước! Cuộc Bách nhật duy tân từ năm 1898 đã đưa công cuộc hiện đại hóa của Trung Quốc tiến lên trình độ cải cách c h ế độ và văn hóa Mặc dù dưới sự trấn áp của các th ế lực bảo thủ hủ bại, phong trào cuối cùng đã thất bại, nhưng biện pháp duy tân là mộc phong trào khải mông tư tưởng to lớn trong thời kỳ khởi động hiện đại hóa của Trung Quốc Các tân học hội, tân học đường, các tòa báo do phái duy tân Trung Quốc

mà đại biểu hì Khang Hữu Vi - Lương Khải Siêu) thành lập đã phát huy được vai trò vô cùng to lớn trong việc động viên quần chúng nhân dân Rất nhiều Tân thư tuyên truyền biến pháp duy tân do phái duy tán sang tác hoặc biên dịch và phong trào Tân học mà họ tuyên truyền, không những có vai trò quan

HIỆN ĐẠI HÓA CỦA TRUNG QUÔC VÀ VIỆT NAM: KHỞI ĐỘNG VÀ PHÁT TRỂN

trọng trong việc thức tính nhân dân Trung Quốc, mà còn có ảnh hưởng mạnh

mẽ ỏ' Đông Nam Á, độc biệt là ở Việt Nam.

Vào nửa cuối thế kỷ XIX, nhà Nguyễn thống trị Việt Nam đã thi hành chính sách b ế quan tỏa cảng, mâu thuẫn xã hội vô cùng sâu sắc, đất nước suy bại,

ch ế độ phong kiến đứng trước nguy cơ nghiêm trọng, hoàn toàn không thể chống chọi với sự xâm lược của các quốc gia tư bản lớn phương Tây, và đã rơi vào sự uy hiếp xâm lược nghiêm trọng của thực dân Pháp Năm 1863, triều Nguyễn cử sứ đoàn do Phan Thanh Giản dẫn đầu tới Pháp và Tây Ban Nha Đây là đoàn đại biểu chính phủ đầu tiên của Việt Nam đi sứ sang châu Âu Đi theo sứ đoàn của Phan Thanh Giản lúc đó có Phạm Phú Thứ, ông đã ghi chép

lại những điều tai nghe mắt thấy ở trên đường, viết thành 5 bộ sách: Bách vật tăn biên, Khai khoáng yếu pháp, H àng hải kim châm, Tòng chính d i quy, Vạn quốc công pháp, giới thiệu về văn minh phương Tây trên 5 phương diện từ khoa

học kỹ thuật, khai khoáng, hàng hải, thể chế chính phủ đến luật pháp quốc tế Năm 1867, ông tấu trình lên triều đình, yêu cầu mời người nước ngoài đến buôn bán để tăng thêm nguồn thu thuế cho đất nước; chủ trương mở cửa với bên ngoài, cho phép người trong nước đến Đông Dương và Tây Dương học hỏi những kiến thức tiên tiến; học tập nhà Thanh và Xiêm La, thông thương với các nước(1) Đi theo sứ đoàn lúc đó làm phiên dịch còn có Trương Vĩnh Ký, ông là một giáo đồ thiên chúa giáo, ô n g đi theo đoàn sang Pháp và ở lại châu Âu vài năm Năm 1867 sau khi về nước, Trương Vĩnh Ký một mặt làm phiên dịch cho quân Pháp, phục vụ cho nhà cầm quyền thực dân, đồng thời thông qua các trước tác và tác phẩm dịch của mình, giới thiệu các kiến thức của phương Tây cho người Việt Nam, có vai trò nhất định trong việc du nhập văn hóa phương Tây vào Việt Nam(2)

Nửa cuối thế kỷ XIX, ở Việt Nam xuất hiện một vài nhà tư tưởng có chủ trương cải cách, như Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch, Đinh Văn Điền và Bùi Viện , mà đầu tiên phải nhắc đến là Nguyễn Trường Tộ (1828-1871) Từ tháng 3 năm 1863 đến tháng 11-1871, Nguyễn Trường Tộ liên tiếp gửi lên triều Nguyễn 30 bản điều trần, nhằm vào hàng loạt các vấn đề cấp bách mà xã hội Việt Nam đang phải đối diện, đưa ra các kiến nghị cải cách trên các lĩnh vực kinh tế, quốc phòng, ngoại giao và văn hóa giáo dục , trong đó tư tưởng trung

tâm của ông là trên cơ sở bảo vệ chế độ vương triều truyền thống, học tập khoa

học kỹ thuật tiên tiến của phương Tây, và các kiến thức có ích về cồng nghiệp khai khoáng và giao thông, nhằm đạt mục đích phú quốc cường binh, chống lại

sự xâm lược của bên ngoài<3) Đào Duy Anh trong sách Lịch sử Việt Nam xuất

bản năm 1955 đã giới thiệu rất chi tiết về những chủ trương cải cách của Nguyễn Trường Tộ, cho rằng trong tình hình nhà nước phong kiến suy bại, đứng trước nguy cơ bại vong do sự xâm lược của Pháp, một vài nhân sĩ tiến bộ đã đưa ra những đề nghị cải cách, và những đề nghị này thuộc hệ tư tưởng tư sản, và Nguyễn Trường Tộ đã tiếp thu nguồn ảnh hưởng này Sự thất bại của những đề nghị cải cách này chủ yếu là do lúc đó xã hội Việt Nam không có những lực lượng mới ủng hộ và thực hiện cải cách(4) Đinh Xuân Lâm nói: “Nguyễn Trường

VIỆT NAM HỌC - KỶ YỀU HỘI THẢO QUỒC TỀ LAN THỨ HAI

Tộ là một nhà nho, đồng thời là một giáo đồ Thiên chúa giáo nhiệt tình yêu nước, do trước đây có những nhận thức sai lầm về yêu nước và tin giáo, có người

đã có nghi vấn về ông, hiện nay đã được khẳng định lại”(5)

Dưới áp lực to lớn từ bên ngoài, triều Nguyễn đã tiếp thu một vài kiến nghị của phái cải cách mà đại diện là Nguyễn Trường Tộ, đã tiến hành một vài biện pháp cải cách bước đầu, như cử sứ thần sang Mỹ, nhằm thiết lập quan hệ ngoại giao với các nước phương Tây khác; khai thác khoáng sản, xây dựng sửa chữa cảng Hải Phòng; c h ế tạo máy móc và súng; mua thuyền máy hơi nước của nước ngoài, và mời người phương Tây tới dạy người Việt Nam học lái thuyền và kỹ thuật sửa chữa thuyền; thiết lập “Sử ty Bình chuẩn” chuyên quản lý thương nghiệp và thành lập “Ty tuần vận” để bảo vệ các thương thuyền trên biển; cử lưu học sinh ra nước ngoài học tập và dịch các sách khoa học kỹ thuật phương Tây(6) Những biện pháp cải cách này mang tính tiến bộ nhất định, có thể nói,

nó đã đánh dâu cho bước khởi động đầu tiên của hiện đại hóa ở Việt Nam Nhưng triều Nguyễn của vua Tự Đức cũng giống với triều Mãn Thanh của Trung Quốc, vẫn kiên trì chính sách bảo thủ đóng cửa, hủ bại vô năng, bỏ ngoài tai mọi đề nghị cải cách quan trọng của các nhân sĩ trong và ngoài triều Phong trào cải cách thời kỳ đđu của Việt Nam giai đoạn này chỉ dừng lại ở trong bộ phận quan lại cao cấp và một bộ phận trí thức, các đề nghị cải cách cũng giông với phong trào Dương Vụ ở Trung Quốc chưa đề cập tới vân đề cải cách

ch ế độ và văn hóa, hiệu quả còn ĩất hạn chế, và đến cuối th ế kỷ XIX, Việt

Nam hoàn toàn trở thành nước bảo hộ thực dân của Pháp Nhưng những đề nghị cải cách này đã có vai trò nhất định trong việc chuẩn bị tư tưởng cho phong trào duy tân Việt Nam vào đầu th ế kỷ XX

II MỐI LIỀN HỆ GIỮA HAI NƯỚC TRUNG VIỆT TRONG THỜI KỲ PHONG TRÀO CẢI CÁCH DUY TÂN CẬN ĐẠI

Đầu th ế kỷ XX, tình hình ở châu Á có những thay đổi to lớn, trào lull tư tưởng mới của giai cấp tư sản phương Tây thổi tới, đã làm thức tỉnh chủ nghĩa dân tộc

ở Trung Quốc và Việt Nam Lúc đó tình hình ở hai nước tương đối giống nhau, phát triển hiện đại hóa vẫn ở trong thời kỳ chuẩn bị Sự thành công của công cuộc Minh Trị Duy Tân ở Nhật Bản đã có tác động vô cùng to lớn đối với Việt Nam, và phong trào biến pháp Mậu Tuất của Trung Quốc đã có ảnh hưởng trực tiếp to lớn đến phong trào duy tân ở Việt Nam đầu thế kỷ XX

Lúc đó, công cuộc khai thác thuộc địa nước Pháp, làm cho tình hình kinh

tế và xã hội Việt Nam có những biến động sâu sắc, đã xuất hiện nền công thương nghiệp mang nhân tố tư bản chủ nghĩa và tầng lớp thị dân, nhưng giai cấp tư sản dân tộc vẫn chưa hình thành, do đó trào lưu tư tưởng mới đã thông qua các sĩ phu phong kiến tiến bộ có xu hướng tư sản truyền vào Việt Nam Những tư tưởng mới mà Tân thư của phái duy tân Trung Quốc truyền bá đã

có tác dụng vô cùng to lớn đối với các trí thức tiến bộ Việt Nam lúc bấy giờ, những Tân thư này đã mở rộng tầm mắt của họ Giới tri thức Việt Nam thông

HIỆN ĐẠI HỦA CỦA TRUNG QUÒC VÀ VIỆT NAM: KHỞI ĐỘNG VÀ PHÁT TRIỂN

hiểu chừ Hán thông qua đọc các tác phẩm của các nhà tư tưởng duy tân Trung Quốc như Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu và các bản dịch tiếng Trung của các

nhà tư tưởng khái mỏng giai cấp tư sản phương Tây thời kỳ đầu, như K hế ĩtóc

x ã hội của Rút-xô, Pháp ý của Môngtexkiơ và Tiến hóa lu ậ n của Đác-uyn , từ

đó đã tiếp thu được tư tưởng dân chủ tự do của phương Tây, hiểu được những thay đổi của thế giới và trào lưu phát triển mới ở châu Á Và chính họ đã truyền

bú những tư tưởng mới, văn hóa mới vào quần chúng nhân dân Việt Nam Các phong trào duy tân của Việt Nam đầu th ế kỷ XX đều do hai cụ Phan - tức Phan Bội Châu (1867-1940) và Phan Chu Trinh (1872-1926) lãnh đạo, họ là đại biểu của nho sĩ yêu nước Việt Nam Năm 1904, Phan Bội Châu thành lập

“Hội Duy T ân”, sau đó phát động “Phong trào Đông Du”, tổ chức hàng trăm thanh niên Việt Nam sang Nhật du học, đi lên con đường duy tân Một đại biểu danh tiếng khác là Phan Chu Trinh, ông cũng chịu ảnh hưởng của trào lưu tư tưởng duy tân, chủ trương biến pháp Ông có cùng ý kiến với Phan Bội Châu trong các vấn để khai dân trí, trọng giáo dục, cử thanh niên ra nước ngoài du học, tuyên truyền văn hóa mới, bài trừ hủ tục v.v ; đều rất ủng hộ “Đông Kinh Nghĩa Thục” trong việc tuyên truyền tư tưởng mới văn hóa mới Khi Phan Chu Trinh đến Đông Kinh Nghĩa Thục ở Hà Nội diễn thuyết, đã tuyên truyền tinh thần dân chủ yêu nước Điểm bất đồng chính kiến giữa Phan Chu Trinh với Phan Bội Châu là ở chỗ, ông phê phán mạnh mẽ nhà Nguyễn hủ bại, chủ trương bãi bỏ quân trị, thiết lập dân trị; ông không đồng ý áp dụng biện pháp bạo động và trông cậy vào ngoại viện, chủ trương “ỷ Pháp cầu tiến b ộ ” để tiến hành cải cách Dưới sự ảnh hưởng và thúc đẩy của Phan Chu Trinh, năm 1907

ở miền Trung Việt Nam nổi lên phong trào duy tân, các nhân sĩ duy tân ở Quảng Nam theo chủ trương của ông đã nêu ra khẩu hiệu “chấn dân khí”, “khai dân trí”, “hậu dân sinh”, chủ trương bồi dưỡng lòng tự tin dân tộc, phát triển nền kinh tế dân tộc, chấn hưng văn hóa dân tộc, cải thiện đời sống của nhân dân Phan Chu Trinh trên cơ sở chủ nghĩa dân bản của Nho gia “dân vi quý”, “dân

vi bang b ả n ”, đã tiếp thu học thuyết tự do dân chủ của các nhà tư tưởng khải mông phương Tây, tuyên truyền chủ nghĩa dân trị, trở thành “người có tư tưởng

tự do dân chủ nhất” trong sĩ phu Việt Nam(7)

Trong các phong trào duy tân Việt Nam đầu thế kỷ XX, “hai cụ Phan” đại diện cho hai khuynh hướng khác nhau, phái cấp tiến mà đại diện là Phan Bội Châu chủ trương chống Pháp bằng biện pháp bạo lực, và phái cải cách mà đại diện là Phan Chu Trinh chủ trương bãi bỏ ch ế độ quân trị, thực hiện dân trị Việt Nam sau khi trở thành thuộc địa, đặc điểm quan trọng của phong trào duy tân

ở Việt Nam là mục tiêu chủ yếu là giành lại độc lập cho đất nước và chống lại

sự thống trị của thực dân Pháp Phản đ ế và phản phong là hai nhiệm vụ gắn bó chặt chẽ với nhau không thể tách rời, “hai cụ Phan” do có khác biệt về nhận thức đối với tính chất và mâu thuẫn cơ bản của xã hội Việt Nam, và cả hai đã

có những thiên lệch riêng Mặc dù chủ trương của hai ông không hoàn toàn giống nhau, nhưng cống hiến của hai ông trong việc đề cao tinh thần dân tộc, khai dân trí, truyền bá tư tưởng mới và văn hóa mới của phương Tây, thực hiện công

VIỆT NAM HỌC - KỶ YỀU HỘI THẢO QUỐC TỀ LẦN THỨ HAI

CUỘC khải mông tư tưởng và động viên chính trị có lợi cho hiện đại hóa, và đồng thời còn có tác dụng lịch sử to lớn trong giai đoạn chuẩn bị hiện đại hóa của Việt Nam

Chủ trương tư tưởng và hoạt động của “hai cụ Phan” đã giành được sự đồng tình và ủng hộ của nhân dân Taing Quốc Trong đó, mối liên hệ và ảnh hưởng của Lương Khải Siêu, Tôn Trung Sơn đối với Phan Bội Châu là một nội dung quan trọng trong lịch sử phát triển hiện đại hóa của hai nước Trung - Việt Năm 1905, Phan Bội Châu qua Trung Quốc đến Nhật Bản Ở Hoành Tân ông đã làm quen với Lương Khải Siêu đang định cư ở Nhật Bản, và đã nhận được sự đón tiếp nhiệt tình của Lương Phan Bội Châu sau khi tiếp xúc với Lương Khải Siêu, chủ trương xây dựng ch ế độ quân chủ lập hiến; Lương nhắc nhở Phan Bội Châu rằng dựa vào Nhật Bản để giải phóng dân tộc là không thể thực hiện được Mặc dù ban đầu Phan không tiếp thu ý kiến này của Lương, nhưng sau đó Nhật và Pháp câu kết với nhau, chấn áp phong trào Đồng Du, trục xuất lưu học sinh Việt Nam ở Nhật Bản, khiến Phan Bội Châu cuối cùng nhận thức được rằng “không thể trông cậy vào Nhật Bản”(8); Lương còn có rất nhiều kiến nghị quý báu đối với vấn đề độc lập và phát triển dân tộc của Việt Nam, như chú trọng giáo dục, bồi dưỡng nhân tài, cổ vũ thanh niên xuất dương du học, mở mang dân trí, nâng cao dân khí, chuẩn bị lực lượng để chờ thời cơ chín muồi Dưới sự giúp đỡ của Lương,

Phan Bội Châu đã xuất bản cuốn sách Việt Nam vong quốc sử, đưa về Việt Nam,

đ ể thúc đẩy công tác giáo dục tuyên truyền quần chúng trong nước Ngoài ra, qua sự giới thiệu của Lương Khải Siêu, Phan Bội Châu đã làm quen được với một vài nhân sĩ trong chính giới Nhật Bản, và đã liên lạc gián tiếp với các đảng nhân cách mạng Trung Quốc đang hoạt động ở Nhật Bản, điều này đã nhanh chóng giúp ông mở rộng hoạt động ở Nhật Bản

Cùng năm, Phan Bội Châu còn gặp lãnh tụ phái cách mạng dân chủ Trung Quốc Tôn Trung Sơn ở Hoành Tân Nhật Bản, và đã tiến hành hai cuộc bút đàm với thời gian dài về vấn đề độc lập của Việt Nam và mối quan hệ phát triển cách mạng giữa hai nước Trung - Việt Hai cuộc hội đàm mặc dù đạt được ý kiến thống nhất và kết quả cụ thể, nhưng lần hội kiến và liên hệ đầu tiên này giữa hai vị lãnh tụ phong trào dân tộc dân chủ hai nước, đã đặt nền móng cho hai nước xây dựng thể ch ế dân chủ cộng hòa, điều này có ý nghĩa lịch sử vô cùng quan trọng trong tiến trình hiện đại hóa của hai nước

r a MÔÌ LIỀN HỆ GIỮA HAI NƯỚC TRUNG - VIỆT TRONG TIÊN t r ì n h h i ề n đ ạ i HÓA XÂY D ựN G CHÍNH THỂ d â n c h ủ c ộ n g h ò a

Trong triều sóng thức tỉnh dân tộc ở châu Á, việc truyền bá chủ nghĩa Tam Dân của Tôn Trung Sơn, sự thđng lợi của cuộc cách mạng Tân Hợi và việc xây dựng nước Trung Hoa dân quốc đã có vai trò thúc đẩy quan trọng hơn bao giờ hết đối với nền độc lập dân tộc và sự phát triển hiện đại hóa của Việt Nam Đầu th ế kỷ XX, tư tưởng, lý luận và thực tiễn của Tôn Trung Sơn và Đồng Minh Hội do ông sáng lập đã có ảnh hưởng tương đối lớn trong một số chí sĩ

HIỆN ĐẠI HÓA CỦA TRUNG QUỒC VÀ VIỆT NAM: KHỞI ĐỘNG VÀ PHÁT TRỂN

yêu nước ở các quốc gia Đông Nam Á Do mối liên hệ mật thiết về địa lý, lịch

sử và văn hóa, tư tưởng của chủ nghĩa tam dân của Tôn Trung Sơn và thắng lợi của cuộc cách mạng Tân Hợi, đặc biệt đã có ảnh hưởng rõ rệt, trực tiếp và sâu

sắc ở Việt Nam Năm 1907-1908, đã nhiều lần triển khai hoạt động trong hoa

k i ề u Việt Nam Đảng nhân cách mạng Taing Quốc nhiều lần lấy Bắc Việt làm

cơ sở tiến hành khởi nghĩa ở khu vực biên giới Việt Trung Năm 1907, Tôn

Trung Sơn dời cơ quan lãnh đạo của Đồng Minh Hội từ Tokyo Nhật Bản về Hà Nội Việt Nam, để tiện cho việc chỉ huy cuộc khởi nghĩa vũ trang ở biên giới Quảng Tây Trong thời gian này, Tôn Trung Sơn thông qua tổ chức Đồng Minh Hội ở các nơi ở Việt Nam tuyên truyền tư tưởng cách mạng dân chủ trong hoa kiều, đồng thời tiếp xúc với các nhân sĩ tiến bộ Việt Nam, truyền bá tư tưởng cách mạng cho nhân dân Việt Nam Mặc dù vô cùng bận rộn với hoạt động cách mạng, nhưng Tôn Trung Sơn từng tiến hành mấy lần bút đàm với các giáo viên của “Đông Kinh Nghĩa Thục” Hà Nội, bày tỏ sự đồng tình và ủng hộ chân thành đối với cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam, và củng bày tỏ vô cùng quan tâm tới sự phát triển của văn hóa dân tộc Việt Nam(9) Danh tiếng của Tôn Trung Sơn trong nhân dân Việt Nam ngày càng nâng cao

Sau thắng lợi của cuộc cách mạng Tân Hợi, các nhà cách mạng Việt Nam

vố cùng hân hoan, khi phong trào duy tân bị đàn áp, cách mạng đang trong thời kỳ thoái trào, họ lại nhìn thấy một tia hy vọng mới Phan Bội Châu ở Thái Lan sau khi nghe thấy tin thắng lợi của cuộc cách mạng Tân Hợi Tmng Quốc,

vô cùng hưng phấn, lập tức viết cuốn Liên Ả Sô Ngôn, trình bày quan điểm liên

kết nhân dân các nước châu Á chống lại đ ế quốc Tháng 2 năm 1912, các nhà cách mạng Việt Nam đã tập trung họp tại Quảng Châu, quyết định cải tổ Duy Tân Hội, thành lập “Việt Nam Quang Phục Hội”, quy định tôn chỉ của Hội là

“đánh đuổi giặc Pháp, khôi phục Việt Nam, xây dựng nước cộng hòa dân quốc”(10) Từ đây tư tưởng chính trị của Phan Bội Châu đã có những chuyển biến mang tính lịch sử, chuyển từ chủ nghĩa quân chủ lập hiến sang chủ nghĩa dân chủ cộng hòa Sự thăng hoa to lớn này của tư tưởng Phan Bội Châu, vừa chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa tam dân và cuộc cách mạng Tân Hợi, vừa có quan hệ mật thiết với tình hình kinh tế xã hội và những biến động của tình hình Việt Nam lúc bấy giờ Từ đây, các tầng lớp nhân sĩ ở Việt Nam ngày càng chấp nhận chủ nghĩa dân chủ cộng hòa(11)

Chủ nghĩa tam dân của Tôn Trung Sơn, đặc biệt là tư tưởng “liên hợp tất

cả các dân tộc đối xử bình đẳng với chúng ta”, và sự đồng tình, ủng hộ của ông đối với các dân tộc nhỏ bé bị áp bức ở châu Á, đã khiến cho ông có được

uy tín to lớn trong nhân dân các nước ở châu Á, bao gồm nhân dân Việt Nam Năm 1924 khi Tôn Trung Sơn từ trần, Phan Bội Châu đã viết câu đối “chí tại tam dân, đạo tại tam d â n ”, nhớ lại hai lần gặp mặt đàm đạo tại Trí Hòa Đường Hoành Tân, mất đi đ ể lại tinh thần trúc tuyệt; vui vì đất nước, lo cũng vì đất nước, bao nhiêu năm bị chủ nghĩa đ ế quốc áp bức, tôi vô cùng đau đớn khóc tiên sinh”(12), bày tỏ sự tưởng niệm sâu sắc trước sự ra đi của ông Tôn Trung Sơn Cùng năm, Phan Bội Châu quyết định cải tổ Việt Nam Quang Phục Hội,

VIỆT NAM HỌC - KỶ YỀU HỘI THẢO QUÔC TỀ LAN THỨ HAI

dựa theo chủ nghĩa tam dân và chương trình của Đảng Quốc Dân Trung Quốc, thành lập “Đảng Quốc Dân Việt Nam” Nhưng không may ngay năm sau ông

đã bị thực dân Pháp bắt, và bị giam lỏng trong thời gian dài, do đó ý nguyện này của ông chưa được thực hiện Nhưng đến năm 1927, cuối cùng các nhà cách mạng Việt Nam đã thành lập “Đảng Quốc Dân Việt Nam” tại Hà Nội, và dưới sự chỉ đạo của chủ nghĩa tam dân, chủ trương tiến hành cuộc cách mạng dân tộc, lật đổ sự thống trị thực dân của Pháp, tiến hành cuộc cách mạng thế giới, liên kết các dân tộc thuộc địa bị áp bức(13) Tinh hữu nghị sâu đậm giữa Phan Bội Châu và các nhân sĩ phái cách mạng dân tộc dân chủ Việt Nam với Tôn Trung Sơn trên con đường xây dựng chính thể dân chủ cộng hòa và phát triển hiện đại hóa ở hai nước Trung - Việt, đã thể hiện đầy đủ mối liên hệ mật thiết đổng cam cộng khổ

Trong giai đoạn trước và sau cuộc cách mạng Tân Hợi, đặc biệt là trước và sau chiến tranh th ế giới thứ nhất, xã hội hai nước Trung-Việt có những biến đổi nhanh chóng, một mặt chủ nghĩa tư bản dân tộc phát triển nhanh chóng; mặt khác phong trào văn hóa mới hay phong trào khải mông tư tưởng với ngọn

cờ dân chủ và khoa học đã nổi lên mạnh mẽ, thúc đẩy xã hội hai nước tiến lên theo phương hướng xây dựng chính thể cộng hòa và phát triển hiện đại hóa Trong điều kiện lịch sử quốc tế và trong nước lúc bấy giờ, con đường mà Trung Quốc và Việt Nam từng trải qua vừa có những điểm tương đổng, vừa có những đặc điểm riêng Hai nước đều phải chịu sự xâm lược và áp bức của thực dân bên ngoài, Việt Nam bị cướp mất độc lập chủ quyền, trở thành thuộc địa,

Trung Quốc mặc dù có một chính phủ của nước mình nhưng lại ở trong tình

trạng bán thuộc địa phụ thuộc vào nước ngoài; hai nước đều chọn con đường cải cách hòa bình duy tân, đều có những cuộc luận chiến kịch liệt giữa hai phái dân chủ cách mạng và phái cải cách lạp hiến, nhưng trong quá trình xây dựng nhà nước dân tộc hiện đại, đều chọn con đường cách mạng vũ trang làm phương thức đấu tranh cơ bản, mà không chọn con đường đấu tranh hòa bình hợp pháp

Ở Trung Quốc, Đảng Quốc Dân Trung Quốc do Tôn Trung Sơn thành lập

“học tập Nga”, cải tổ thành chính đảng cách mạng kiểu mới, lấy Quảng Châu làm căn cứ, xây dựng Quân Cách Mạng Quốc Dân, đánh bại th ế lực quân phiệt, từng bước giành được thống nhất trên toàn quốc; sau này Đảng Cộng sản Trung Quốc do Mao Trạch Đông lãnh đạo cũng chọn con đường cách mạng của nước Nga, đồng thời kết hợp với tình hình thực tế của Trung Quốc, lấy nông thôn bao vây thành thị, trải qua thời gian dài đâu tranh vũ trang đã giành được chính quyền trong cả nước Ở Việt Nam, độc lập và giải phóng dân tộc được đặt lên hàng đầu, dưới sự thống trị của thực dân Pháp, khó có thể thực hiện cuộc đấu tranh hòa bình hợp pháp, phái cách mạng chủ trương đấu tranh vũ trang dần trở thành trào lưu chính của các phong trào dân tộc Sau khi khởi nghĩa Yên Bái do Việt Nam Quốc Dân Đảng phát động chống lại sự thống trị của Pháp bị đàn áp dã man, Đảng Cộng Sản Việt Nam ra đời năm 1930 đã tiếp nối ngọn cờ cách mạng dân tộc dân chủ, giành được quyền lãnh đạo phong trào giải phóng

HIỆN ĐẠI HÓA CỦA TRUNG QUÔC VÀ VIỆT NAM: KHỞI ĐỘNG VÀ PHÁT TRIỂN

dân tộc dân chủ, và trai qua con đường cách mạng kết hợp đấu tranh vũ trang

và đấu tranh chính trị, đã xây dựng được chính quyền dân tộc độc lập, sau đó

đã đi lên con đường hiện đại hóa theo phương hướng phát triển XJICN

Tư tưởng của chủ nghĩa Mác-Lênin vào Việt Nam đầu tiên thông qua chính nước Pháp, san đó là qua con đường Nga và Trung Quốc, do hai nước Trung - Việt có mối quan hệ mật thiết và có vận mệnh chung tương đối giống nhau, Quang Đông, Quảng Tây và Vân Nam của Trung Quốc trở thành căn cứ tập trung của các nhà cách mạng Việt Nam, Cửu Long của Hồng Kông là địa điểm hụp hội nghị thành lập Đảng Cộng Sản Việt Nam thống nhất, Ma Cao trở thành nơi diễn ra hội nghị đại biểu lần thứ nhất Đảng Cộng Sản Đông Dương Trong thời gian từ năm 1925 đến 1945, đại bộ phận thời gian hoạt động cách mạng của lãnh tụ cách mạng Việt Nam Hồ Chí Minh đều ở Trung Quốc Hai nước trong quá trình xây dựng chính quyền nước cộng hòa theo phương hướng XHCN

đã hình thành mối liên hệ vô cùng mật thiết, kết lên mối quan hệ hữu hảo “vừa

là đồng chí vừa là anh em ” Hồ Chí Minh đã từng có bài nổi tiếng Cách m ạng Tning Quốc và cách m ạng Việt Nam, cho rằng: “Cách mạng Trung Quốc và cách

mạng Việt Nam đúng là: ân sâu, nghĩa trọng, tình bền, ánh sáng hữu nghị, muôn đời huy hoàng” Người còn nói: “Khi còn ở Trung Quốc, đã học được kinh nghiệm chống chủ nghĩa thực dân và chủ nghĩa phong kiến”(14) Rất nhiều bậc tiền bối cách mạng Việt Nam đã có thời gian dài hoạt động ở Trung Quốc, tình hữu nghị của họ với các bậc tiền bối cách mạng Trung Quốc là minh chứng rõ rệt cho mối liên hệ mật thiết giữa hai nước trong tiến trình phát triển hiện đại hóa của hai nước

IV MỐI LIỀN HỆ GIỮA HAI NƯỚC TRUNG - VIỆT TRONG THỜI KỲ CAO ĐIEM XÂY D ựN G CÔNG NGIIIỆP HÓA VÀ HIỆN ĐẠI HÓA • • • •

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai chống phát xít, tình hình chính trị ở Đông

Á, Đông Nam Á có thay đổi to lớn Ngày 2 tháng 9 năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, lần đầu tiên xây dựng một nhà nước mới theo phương hướng phát triển XHCN ở Đông Nam Á Ngày 1 tháng 10 năm 1949, nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ra đời Ở đại lục Đông Á, đã xuất hiện một nước XHCN lớn mạnh Sự thành lập chính quyền dân chủ nhân dân mới ở hai nước Trung - Việt, đã tạo điều kiện tiền đề cho việc xây dựng hiện đại hóa ở hai nước

Nhưng trước khi hai nước bước vào thời kỳ cao điểm triển khai toàn diện xây dựng hiện đại hóa, đều phải trải qua một đoạn đường không bằng phẳng Việt Nam sau khi giành độc lập, để bảo vệ độc lập dân tộc và thống nhất đất nước,

từ sau nỉím 1946 liên tiếp triển khai hai cuộc chiến tranh cứu nước, trong thời gian dài ở trong tình trạng chiến tranh, vì vậy trong thời gian dài không thể thực hiện xây dựng kinh tế Sau khi nước Trung Quốc mới được thành lập, cũng từng tham gia vào cuộc chiến tranh “Kháng Mỹ Viện Triều” và “Viện Việt kháng Pháp”

và sau đó là cuộc chiến tranh “Viện Việt Kháng Mỹ”, thêm vào đó, trong nước liên tiếp diễn ra các phong trào chính trị, đặc biệt là 10 năm “cách mạng vãn

VIỆT NAM HỌC - KỶ YÊU HỘI THẢO QUÔC TỀ LẤN THỨ HAI

hóa”, xây dựng kinh tế trong thời gian dài cũng không trở thành trọng tâm công tác của Đảng và nhà nước

Sau Chiến tranh th ế giới thứ hai, dưới sự thúc đẩy của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật mới, cuộc hiện đại hóa của th ế giới bước vào giai đoạn phát triển lần thứ ba Trong thời kỳ này, các quốc gia Đông Á lẩn lượt triển khai xây dựng công nghiệp hóa, hiện đại hóa Sự phát triển vượt bậc của nền kinh tế các quốc gia xung quanh đã có vai trò thúc đẩy to lớn đối với hai nước Trung - Việt Bắt đầu từ thập niên 80 của thế kỷ XX, Trung Quốc và Việt Nam lần lượt thực hiện công cuộc cải cách mở cửa, và cũng bị cuốn vào làn sóng công nghiệp hóa, hiện đại hóa Là những quốc gia XHCN đang phát triển, Trung Quốc và Việt Nam không giống với các quốc gia đang phát triển Đông Á khác, hai nước này trong quá trình phát triển hiện đại hóa sau chiến tranh, đều với mức độ khác nhau mô phỏng mô hình công nghiệp hóa và nông nghiệp tập thể hóa của Liên

Xô trước đây, thực hiện thể ch ế kinh tế k ế hoạch thống nhất tập trung cao độ

Do xã hội Việt Nam và Trung Quốc có nhiều điểm tương đồng, Việt Nam lại tương đối chú ý học hỏi kinh nghiệm của Trung Quốc Hai nước Trung Việt khi mới bắt đầu xây dựng còn chưa có kinh nghiệm, học hỏi, tham khảo kinh nghiệm của Liên Xô là điều tất nhiên Nhưng mô hình phát triển kinh tế của Liên Xô trước đây có rất nhiều hạn chế, và trong quá trình phát triển đã bộc lộ nhiều nhược điểm và tệ nạn của thể ch ế kinh tế k ế hoạch cao độ

Cơ cấu kinh tế trước cải cách và những vấn đề phải đối diện khi tiến hành cải cách kinh tế của Trung Quốc và Việt Nam đều có rất nhiều điểm tương đổng,

do đó tất nhiên sẽ có nhiều điểm tương đồng trên các phương diện nội dung, phương thức, bước đi và phương pháp cải cách Quy nạp lại, trên phương diện cải cách và phát triển hiện đại hóa của hai nước Trung Việt trong thời đương đại

có những điểm giống nhau dưới đây:

1 Trong tiến trình phát triển hiện đại hóa, lấy sự ổn định chính trị làm tiền

đề cho sự phát triển kinh tế, và coi xây dựng kinh tế là cơ sở của ổn định chính trị, lấy cải cách thể chế kinh tế làm trọng điểm, đồng thời từng bước thực hiện cải cách thể chế chính trị;

2 Trung tâm cải cách hiện đại hóa của hai nước, đều bắt đầu từ cải cách thể

c h ế kinh tế kế hoạch cao độ, từng bước chuyển sang phương hướng thể ch ế kinh

tế thị trường XHCN;

3 Thực hiện chính sách mở cửa đối ngoại đa phương, từ loại hình kinh tế hướng nội đóng cửa chuyển sang loại hình kinh tế hướng ngoại mở cửa;

4 Kiên trì độc lập tự chủ và phương hướng XHCN, đồng thời chủ động hội nhập với nền kinh tế quốc tế, để từng bước hòa nhập vào hệ thông kinh tế

th ế giới

5 Kế thừa và duy trì bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc, đồng thời chú ý học hỏi và tiếp thu văn hóa tiên tiến của phương Đông và phương Tây