Tổ hợp cú phóng chiếu chính phụ trong tiếng Việt

NỹUỊ/ền Thị Minh Tăm / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN... Ịiỉla wondered iflwhether she was dreaming or noi.[r]

Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Ngoại ngữ 24 (2008) 127-134

TỔ hợp cú phóng chiếu chính phụ trong tiêhg Việt

N guyễn Thị M inh Tâm*

Khoa Ngơại n g ừ chuỵên ngành, T rư ờng Đ ại học N goại ngữ, Dại học Q uôc gia Hà N ộ ì Đ ường Phạm Văn Dông, Cau Ciâỵ, H à Nội, Việt N am

N h ậ n n g à y 12 th á n g 3 n ă m 2008

T ó m Út? T ố h ợ p c ủ là k h á i n iộ m d ư ọ c H a liid a y s ừ d ụ n g k h i n g h i ê n c ứ u v ẽ c á c đ ơ n v ị n g ừ p h á p

t r ê n c ủ th e o q u a n đ iò m c h ứ c n â n g h ộ th ổ h g th a y c h o k h á i n iệ m c â u v â n đ ư ợ c d ù n g tr o n g n g ủ p h á p

t r u y ễ n th ố n g - T ố h ọ p c ú đ ư ợ c p h â n là m h a i lo ạ i d ự a tr ẽ n m ố i q u a n h ệ lo g ic n g ữ n g h ĩa t h à n h tố

h ợ p c ú b à n h t r ư ớ n g v à t ố h ợ p c ú p h ó n g c h iê u , th e o m ô i q u a n h ệ t h ứ b ậ c th ả n h t ố h ợ p c ú d ẳ n g ỉậ p

v à \ồ h ọ p cú c h ín h p h ụ B ài b á o n à y tậ p t r u n g k h ả o s á t m ổ i q u a n h ệ p h ó n g c h ic u tr o n g t ổ h ợ p cú

c h ín h p h ụ tr o n g tiỏ h g V i ộ t

1 D ã n lu ậ n

Con n g ư ò i s ử d ụ n g n g ô n n g ử đ ể p h á n

á n h các hiộn tư ợ n g cúa Ih ế giói k h ách qu an ,

tro n g đ ó các s ự kiộn ngôn n g ừ củ n g là m ộỉ

tro n g n h ữ n g hiện tu ự n g đ ư ọ c p h ả n án h N ếu

c h ú n g ta đ ư a v ào tro n g p h á t n g ô n m ộ t sự

n g ữ c h ứ k h ô n g p h ải diẻn tả các hiện tư ợ n g

p h i n g ỏ n ngữ Bài viết này tậ p tru n g k h ả o sát

m ộ t p h ẩ n hiộn tư ợ n g sử d ụ n g n g ò n n g ữ đê

p h ản á n h các sự kiện ngôn n g ũ Đ ó là tổ h ợ p

củ p h ỏ n g chièu ch ín h phụ ỉro n g tiến g Việt

M ục đích của bài vic't là:(i) giải thích m ột

sô' k h á i n i^ m VC tố h ợ p cú, h iệ n ỉư ọ n g p h ó n g

chic'u v à m ộ t sô' khái niệm cẩn th iế t p h ải lâm

rõ có liên q u a n đ ế n nội d u n g n g h iẻn cứ u cùa

b à i viè't; (ii) giải thích VC m ô ì q u a n h ệ t h ứ bậc

tro n g tổ h ợ p cú p h ó n g chiếu; (iii) k h à o sát

đ ặc đ ic m tổ h ợ p cú p h ó n g ch iêu ch ín h phụ

tro n g tiến g Việỉ

2 Một số khái nỉệm

2 1 T ổ h ợ p cú

Đ T : 8 4 4 -7 5 4 1 3 8 1

E -m a il: t a m n tm n n c n (? ^ v n u e d u v n

T ro n g h o ạ t đ ộ n g giao tiếp, s ự ỉh ố n g n h ất

v ề n g ô n từ đ ư ợ c tạo n ên từ s ự g an kết giữa các th à n h p h ẩ n M ồi p h á t n g ô n p h á t ra đ ể u là

n \ ộ l c h i n h I h c c ấ u t h à n h n c n t ừ c á c đ r m v ị

n g ừ p h áp C ác đ ơ n vj n g ữ p h á p này có m ôì

q u a n h ệ th eo trụ c n g ữ đ o ạ n Đ on vị n g ữ

p h á p n h ò n h ấ t là h ìn h vị, sau đ c h từ, ngử/ và

củ C ác tiêu chỉ xác đ ịn h đ ơ n vị cú cũ n g râ't

đ a d ạ n g T ừ q u a n điem lôgíc • n g ữ nghĩa, cú

đ ư ợ c xem là đ ơ n vị d iễn đ ạ t m ộ t p h á n đoán,

T heo q u a n đ iểm cấu trúc, cú đ ư ợ c p h ân

th à n h cú đ ộ c lập, cú chính v à cú p h ụ thuộc

T heo q u an đ iế m gido tiẽp củ đ ư ợ c p h â n loại

th eo th ứ c n ên có các cú n h ậ n địn h , cú cẩu khiên, cú ng h i vấn, v à cú cảm thán T ro n g

v ản b ả n v iê ì, đ ơ n vị n g ữ p h á p cao h ơ n cú là câu, m ộ t câu có th ế g ổ m m ộ t h a y n h iểu cú

n h ư n g tro n g v ă n bản nói, các p h á t n g ô n đư ợc

đ ư a ra rất k h ỏ có th ể q u y v ề câu Bới v ậy khi

m u ô n k h ảo sá t đ ặ c đ iếm các đ ơ n vị n g ử p h á p

127

128 Nguyễn Thị Minh Tảm / Tạp chi Khoa học DHQCHN, Ngoại ngừ 24 (2()08) 127-134

lớn h ơ n câu, khái niộm tố h ọ p cú đ ư ợ c lựa

ch ọ n vì khái niệm n ày là m ộ t khái n iệm cỏ

th ể tư ơ n g đ ư o n g với câu tro n g v ă n b ản viêi

v à cảc p h á t n g ô n g ổ m n h iề u h ơ n m ộ t cú

tro n g v àn b ản nói Theo H all id ay [1]/ tố h ọ p

cú là m ộ t tậ p h ọ p hai hay n h ic u cú tro n g đ ó

có cú chính và các cú p h ụ b ổ s u n g n g h ĩa cho

cú chính C ác củ th à n h p h ầ n tro n g m ộ t tổ

h ợ p cú đ ư ợ c liên k ế t với n h a u bỏi q u a n hệ

th ử bậc và q u a n hệ logic n g ữ nghĩa

2.2 Hiện tượng phóng chiêíí

H iện tư ợ n g p h ó n g chiếu (2) h ay xạ ản h

Ị3] là việc ch u y ển m ộ t sự việc n à o đ ó v ào m ột

lời nỏi h ay ý n g h ĩ k h á c h iể u là b ắ n hay

p h ó n g h ìn h ản h c ủ a s ự việc đ ó v à o m ộ t lời

nói h ay ý nghĩ H iện tư<7n g n ày trư ó c đ áy

d ư ợ c gọi là d ẫ n lòi, v ẽ sau th êm p h ẩ n d ẫ n ỷ

T ro n g n g ữ p h á p chứ c n ă n g , hiện tư ợ n g

p h ó n g chiếu đ ư ợ c h iểu rộng h ơ n việc d ẫ n lòi

d ẫ n ý vì p h ó n g chiếu b a o g ổ m cả n h ữ n g

đ ộ n g từ d iễn đ ạ t n h ữ n g cảm n h ậ n khác n h ư

"tin', ‘thây", ’*hiếu", không chi g ổ m riêng

các đ ộ n g tử chi s ự nói n ăn g v à su y nghỉ

T rn n g h ợ p cú p h ó n g rh ip u , c i c cú

th à n h p h ẩ n gọí là củ p h ỏ n g chiếu v à cú đ ư ợ c

p h ó n g chiếu C ác q u á trìn h tro n g cú p h ó n g

chiếu là q u á trìn h tin h th ẩ n n h ư "nghr*, "hi

vọng", tro n g khi các q u á trìn h tro n g cú

bị p h ó n g chiếu lại k h ô n g b ị h ạ n c h ê 'ở bâ't kỳ

m ộ t kiếu cú cụ th ế nào N êíi q u á trìn h tro n g

cú p h ó n g chiêu lâ q u ả trìn h p h á t n g ô n thì cú

đ ư ợ c p h ó n g chiêu là lòi đ ư ợ c d ẫ n (d ẫ n loi)^

n êu q u á trìn h tro n g cú p h ó n g ch iêu là q u á

trìn h tinh th ẩ n thì củ đ ư ợ c p h ó n g chiếu là ý

đ ư ợ c d ẫ n (d ẫ n ý) Ví dụ:

M ẹ bào: "Chẵn cứ ng đá m ẽm n h é r (dẫn ìờiì

Bà T ư m ời chị Tám chiẽu sang chơi, (dấn ý)

C ú đ ư ợ c p h ó n g chiếu có th ể là p h á n đ o án

(statem ents) V â cẳu hòi (questions), h ay khiêh

(co m m an d s) v à m òi (offers) H iện tu ợ n g

p h ó n g chiếu có th ế đ ư ợ c p h â n loại th àn h

p h ó n g chièu trích n g u y ê n (quotes) và phóng chiếu th ô n g báo lại (reports) Ví dụ:

"Tổi c h ú n ^ ta đã có thêm nhiẽìí k ỳ quan

m ói.'' (nhận định)

Bộ trư ớng Bộ Vãn hóa, T h ể thao, D u lịch Hoàng Tuáh A n h nói: "Tôi nghĩ chúng ta đã có thêm nhiểu k ỳ quan mới " (trích nỊỊuỵên)

Bộ trường Bộ Văn hóa, T h ể thao, Du lịch Hoàng Tuấn A n h cho rầng chúng ta đã có thêm nhiểu k ỳ quan mới (thông báo ỉại)

"ư ớ c m ơ gì? (câu hói) Tôi ỉại hòi: "ư ớ c m ơ g ì? '' (trích nguyên) Tôi hòi U am xem cậu ta có lĩớc m ơ gì (thông báo ỉại)

"'Hiệp đa ông ngõi d ậ y '\ (mệnh ỉệnh)

ô n g cụ bảo: "'Hiệp đờ ôtĩg tìgõi d ậ ỵ /' (triciĩ ngiỉỵẽn)

ô n g cụ sai H iệp đỡ ngõi dậỵ (thông báo lại)

"'Chiều qua tôi chơi đ i" (mời)

Bà T ư rủ chị Tám: "Chiễu qua tôi chơi đ ư (trích nguyên)

Bà T ư m ời chị Tám chiều sang chơi, (thông báo lại)

Q u a n h ệ g iừ a các cú th à n h p h á n tr o ig tô

h ọ p cú p h ó n g chicu có th ể là q u a n hỆ dẳng iập hoặc q u a n h ệ c h ín h p h ụ Bài b á o này

kh ảo sát n h ữ n g đ ặc đ iểm cúâ (ố hợp củ

p h ó n g chiêu c h ín h p h ụ tro n g tiêhg Việt d ự a

th eo q u a n đ iếm chứ c n ă n g h ệ thôhg

3 S ơ lư ợ c v ể m ố i q u a n h ệ th ử b ậc tro n g tổ

h ợ p cú p h ó n g ch iếu

T ro n g m ộ t tổ h ọ p cú h iện tư ợ n g phóng chiếu d iễ n ra k h i cú n ày p h ó n g chiếu n cú kia C ú đ ư ọ c p h ó n g chiéii đ ư ọ c liên h ệ voi cú

p h ỏ n g chiêu b ằ n g m ôl q u a n h ệ đ ư ợ c g?i là

th ứ bâc MÔI q u a n h ệ này, th eo n g ữ pháp tru y ể n th ô n g th u ộ c h a i kiếu đ ư ọ c gọi là cuan

h ệ đ ă n g lập v à q u an h ệ p h ụ thuộc T ro rg lý

NỹUỊ/ền Thị Minh Tăm / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN Ngoại n g ũ 24 (2008) 127-134 129

th u y ế t chức n ăn g , hai q u a n h ệ n ày đ ư ợ c gọi

là q u a n hệ n g a n g bậc v à dư ó i bậc

Q u an hệ n g a n g b ậc hay đ ằ n g lập chù y ếu

x u ất hiện ỉro n g p h ó n g chiêu trích n g u yên

T ro n g tổ hợ p cú p h ó n g chiếu đ ẳ n g lập, hai cú

th à n h p h ần có vị th ế ng an g b ằ n g n h au Các

cú th à n h p h ầ n tro n g tố h ọ p cú d ẳ n g lập đư ợc

ký hiệu là 1 v à 2 T ro n g n g ô n b ả n v i ê l loại

h in h p h ó n g chiếu n ày đ ư ọ c đ á n h d ấ u bởi

d ấ u ngoặc kép T ro n g n g ò n b á n nói, cú

p h ó n g chiếu có đ ặc đ iém n g ữ âm kém nổi b ật

hem cu đ ư ọ c p h ó n g chiếu C h ứ c n ă n g cùa cú

p h ó n g chiếu đ ơ n g iàn chi đ ế chỉ ra rằ n g cú

cò n lại !à p h á t ngôn đ ư ọ c tríc h n g u y ên Bản

th â n p h ần từ n g ữ của cú d ư ợ c p h ó n g chiếu

k h ô n g chi ra đ ư ợ c rằ n g nó là cú đ ư ợ c p h ó n g

chiêu Các cú p h ó n g chiếu ch ù y ếu là các q u á

trin h p h át n g ô n h o ặc các q u á trìn h tin h thần

Ví dụ:

111 M ẹ bảo: 11 "Chân cúng đá mổm nhé!" 11 i

Q u an h ệ d ư ó i b ậc hoặc p h ụ th u ộ c xuất

h iện ch ù y ế u tro n g p h ó n g chiếu th ô n g báo

lại C ú bị p h ó n g chiếu đ ư ọ c cho là có q u a n hệ

k h ô n g n g a n g b ậc n ếu nó là m ộ t cú b ố su n g

h ay p h ụ th u ộ c v à o cú p h ó n g chiếu Các cú

th à n h p h ẩ n đ ư ọ c ký hiệu là a ch o cú chính

v à cho cú p h ụ th u ộ c Cú p h ụ th u ộ c tro n g tổ

h ợ p cú có m ộ t sô’ đ ặc đ icm n h â t đ ịn h ; các yếu

tô' sở chi đ ư ọ c c h u y ế n đổi ch o p h ù h ợ p với

tìn h h u ố n g p h á t n g ô n và th ì c ủ a đ ộ n g từ

cũ n g đ ư ợ c th a y đ ô i cho p h ù h ọ p T rong

p h ó n g chiếu th ô n g b áo lại, cú p h ó n g chiêíi

p h ẩ n )ớn là các q u á trình íin h th ẩn , cụ th ế là

các q u á trin h n h ận thức, v à cú đ ư ợ c p h ó n g

chiêu k h ô n g p h ái là lòi m à là ý Y đ ư ợ c

p h ó n g chiếu ch in h là ngôn n g ừ d iễ n tả ở tẩn g

n g ữ nghĩa, c h ứ k h ô n g p h ải tâ n g n g ữ p h á p từ

v ự n g C h ín h b ở i v ậy chứ c n ă n g lý tư ờ n g cùa

p h ó n g chiếu th ô n g b á o lại là d iễ n lả ý chính

cù a p h á t n g ô n c h ứ k h ô n g p h ải d iễ n tà

n g u y ê n v ă n cù a p h á t ngôn [41

111 Y ơng kêu I mọi n g ư ờ i im lặ n g III

g a

H iện tu ợ n g p h ó n g ch iếu còn d iễ n ra ngay tro n g nội tại cú th àn h p h ầ n cù a m ộ t tổ h ọ p

cú M ôì q u a n h ệ giữ a th à n h p h ẩ n phóng chiêu v à th à n h p h ần đ ư ợ c p h ó n g chiếu

k h ò n g p h ải là m ôì q u a n h ệ g iũ a các cú thành

p h ẩ n với n h a u m à là m ôì q u an hệ g iữ a các

th à n h p h â n cù a m ộ t d a n h n g ữ th u ộ c m ộ t cú

th à n h p h ẩn T ro n g íru ò n g h ợ p n à y cú đ u ợ c

p h ó n g chiêu là cú bi bao, đ ó n g chứ c năng

h o ặc là sự v ậ t h o ặc là m ộ t h ậ u b õ t ố ư o n g

m ộ t d a n h ngữ , D anh từ làm th à n h p h ẩ n

p h ó n g chiếu tro n g trư ờ n g h ọ p n ày chinh là

tê n gọi c ủ a lời h ay ý cú đ ư ợ c p h ó n g chiêíi có

v a i trò đ ịn h n g h ĩa cho d a n h từ này Đôi khi

cú p h ó n g chiếu bi b ao n ày đ ư ợ c d a n h lính

h ó a đ ế to n tại ò d ạ n g đ ư ợ c p h ó n g chiêu m à

k h ô n g cẩn m ộ t d an h tù làm th à n h p h ầ n

p h ó n g chiếu đ i kèm [5J

4 T ố h ợ p cú p h ó n g c h iế u c h ín h p h ụ tro n g tiế n g V iệt

V iệr k h ản sát các đ ăc đ iếm củ a tố h ợ p cú

p h ó n g chiếu ch ín h p h ụ tro n g tiến g V iệt d ự a trê n 3 tiêu chí: đ ặc d icm c ù a đ ộ n g từ p h ó n g chiếu tro n g cú p h ó n g chiếu, v ị trí c ủ a cú

p h ó n g chiêli v à cú đ ư ợ c p h ó n g chiêu, v à sự khác biệt củ a cú đ ư ọ c p h ó n g chiếu so với

p h á t n g ô n gốc

4.1 Đ ộng từ phóng chiẽu trong tố h ợ p cú phóng chiẽu chính phụ

M ộ t tro n g n h ữ n g đ ặc đ iể m n ổ i b ậ t cúa

p h ó n g chiếu th ô n g b á o lại là khi th ô n g bão lại, ch ứ c n ă n g giao tiếp c ủ a cú đ ư ọ c p h ó n g chiếu k h ô n g rõ nên đ ộ n g từ p h ó n g chiếu

p h ả i th ế h iệ n rõ hơ n ch ứ c n ă n g đó

Đ ộ n g từ p h ó n g chiếu p h ụ th u ộ c v ào thái

đ ộ của p h á t n g ô n th ế v ó i p h á t n g ô n đư ợc

130 Nguyễn V xịM inh Tâm ỉ Tạp chi Khoa học ĐHQ CH N, Ngoại ngừ 24 (2008) 127-134

p h ó n g chiếu Tuy n h iê n m ộ t sô' đ ộ n g từ hàm

chứ a n h ữ n g đ ặ c đ iểm lièn n h ằ n h a y m iêu tả

thái độ, cảm giác, đ ộ n g t á c c ừ chi đ i kèm

p h á t ngôn đ ư ọ c p h ó n g chiếu tro n g lình

h u ô h g giao tiế p n h ư thỏh thức, thở dài, rạng

rỡ, khúc khich, cười nhạt, vỗ vể, v.v không

đ ư ợ c sử d ụ n g tro n g tố h ợ p cú p h ó n g chiẽu

ch ín h p h ụ bởi c h ú n g k h ô n g b a o h àm nét

n g h ĩa " n ó r C ác d ộ n g từ n à y chi đ ư ợ c d ù n g

đ ể trích n g u y ên , đ ặc b iệ t tro n g các p h á t ngôn

trẩ n thuật V í dụ:

ĩa Bà T ư Rêu dậm chân v u n g taỵ: ‘'Nó

không lay tỉển của chị, chị khen tôì phải rổi.'*

ĩb Bà T ư Rêu dậm chân v u n g tay rằng hấn

không tiẽh cùa chị Tám thì chị khen tôĩ là phải^

2a Bà chủ hàng ái ngợi: "U ôhg nước

không?^'

2b Bà chủ hàng ái ngại ch ủ n g tôi có uôhg

nirớc không *

3a Người con vo vẽ: " V ứ i ba nghi cho khòe

rùìé/*

U gười con vỗ v ẽ ông cụ ngh i cho khỏe *

4a Chi cười nhại: "'Nghề của chúng em vSì

vả lắm, có gi hay ho đâu c h ư

4b Chị cười nhạt rằng n g hề cùa các chị vâĩ

vá chắrtỊỊ hay ho gt. •

N ếu tổ n tại ngoài cánh h u ố n g p h ỏ n g

chiẽu trích n g u yên, các đ ộ n g từ dậm chân

v u n g iay, ải ngại, v ễ về, cười nhạt n à y không

Iruyển tải đ ư ợ c n ét n g h ia ’n ó i” m à chì tru y ến

tải các h à n h đ ộ n g cử chỉ và thái đ ộ c ủ a ngư ời

nói đ i kèm th eo p h á t ngôn đ ư ợ c p h ó n g chiếu

Các lố h ợ p cú p h ó n g chiêU Ib , 2b, 3b, 4b vì

v ậy không tổ n tại tro n g việc s ử d ụ n g ngôn

n g ử của ng ư ò í Việl

Bên cạnh đ ó có m ộ t s ố đ ộ n g từ chi đặc

trư n g d ù n g tro n g tố h ợ p cú p h ó n g chicu

ch ín h p h ụ m à k h ô n g d ù n g tro n g các tố h ợ p

cú p h ó n g chiếu đ ẳ n g lập Bán th ân n g h ĩa cũ a

các đ ộ n g từ n ày có ch ứ c n ă n g n g ô n n g ữ q u á

rõ n h ư tư ờ n g th u ậ t lại, nhắc lại ý ch ín h cúa

m ộ t p h á t n g ô n khác, VD: hàm ý, ám chỉ, v v

n ê n v iệ c c h ú n g d i kèm các p h á t n g ô n trích

n g u y ê n m a n g đ ấ y đ ủ c h ứ c n ă n g g ia o tiếp là

k h ô n g p h ù h ợ p Ví d ụ :

5a ''C h ú n g ta chưa có đủ năng lự c đ ể chọn

từ nhiẽu n g ư ờ i ra m ội n g ư ờ i."

5b Đ ại biểu D ư ơ n g T ru n g Q uõc h à m ỷ rằng việc lựa chọn là không khả thi.

5c D ại biểu D ư ơ n g T ru n g Q uôc hànt ý:

"'Chúng tứ chưa có đủ n ã n g lự c đ ể chọn từ nhiểu ngtrời ra m ộ t người.

6a. "Nó không lay tiền cùa chị, chị khen tôì

I » • tt

phải roi.

6b Bà T ư Rễu ám chỉ chị Tám là ngư ời vô trách nhiệm.

6c Bà T ư R êu ám chi: "NỚ kììông lãỵ tiền của chị, chị khen tôì phải roi.

C h ín h b ờ i đ ặ c đ iể m n h ư trê n , các đ ộ n g tù

hàm ý v à ám chi chi có t h ể đ ư ợ c d ù n g tro n g tô

h ợ p cú p h ó n g chiếu c h ín h p h ụ 5b v à 6b vi

q u á trìn h p h ó n g ch iêu s ư d ụ n g tro n g tổ h ọ p

cú n à y là p h ó n g chiêii th ô n g b áo lại C ác tố

h ợ p cú đ ằ n g lậ p 5c v à 6 c SỪ d ụ n g q u á trinh

p h ó n g chiêU tríc h n g u y ê n n ê n sự xuằ't hiện

c ủ a h ai đ ộ n g từ n à y là k h ô n g h ợ p lý

N g o à i ra tro n g tồ h ọ p cú p h ó n g chieu

c h in h p h ụ , q u a q u á trìn h p h ó n g chiếu th ô n g

b á o ịậi, c h ứ c n ă n g g ia o tiè'p h ay th ứ c cùa

p h á t n g ô n g ổ c k h ô n g đ ư ọ c th ể hiện rõ trong

cú đ ư ợ c p h ó n g chiếu T h ứ c là m ôi q u a n hệ của h à n h đ ộ n g d o đ ộ n g tử th ể hiện vóí hiện

th ự c th e o q u a n đ iế m c ủ a ngưcri nói Thức tro n g tiế n g V iệt b a o g ổ m th ứ c chi đ ịn h gổm

th ứ c tu y ê n b ố v à th ứ c n g h i v â h (hữ u cực và

ph i cự c) v à th ứ c cẩu k h iến (k ế cả n g ư ờ i nói

h ay k h ô n g k ể n g irờ i nó i) T heo qu an điểm cua

n g ữ p h á p tru y c n th ô n g th ứ c cảm thán dộc lập với th ứ c chi đ ịn h n h ư n g theo q u an điểm cùa

n g ữ p h á p ch ứ c nảng, th ứ c cám thán chi là m ộỉ

bộ p h ậ n đ ặc b iệ t của ứ iức chi định

C h ín h b ở i c h ứ c n ă n g g iao tiê p h ay th ú c

c ú a p h á t n g ô n g ổ c k h ô n g đ ư ợ c Ihe hiện rõ tro n g cú đ ư ợ c p h ó n g chiêu n ên q u á trinh

Nguỵễn Thị M inh Tãm / Tạp chí Khoa học Đ HQ CH N, Ngoại ngữ 24 (2008) Ĩ27-I34 131

p h ó n g chiếu, cụ th ế là đ ộ n g từ p h ó n g chiêu

p h ả i cụ th ế h ó a ch ứ c n ă n g g ia o tiẻ p này

Đ ộ n g tù p h ó n g chiếu p h ụ th u ộ c v à o th ứ c cùa

p h á t ngôn đ ư ợ c p h ó n g ch iếu , đ ặc biệt khi

p h át ngôn đ ó là m ộ t khiêh n g h ị h ay m ộ t cú

thông tín ở thức nghi vâh Việc s ừ d ụ n g n h ữ n g

đ ộ n g từ t r u n g t i n h n h ư "nóỉ' k h ô n g t h e h i ệ n

đư ọ c hêi chức n ản g ciia p h á t ng ô n gôíc Ví dụ:

7a "ư ớ c m ơ gì?"

7b Tôi hỏi N am rằỉig cậu ta có ước m ơ gì.

7c Tôi lại nóihỉam rằng cậu ta có lỉớ c m ơ g ì*

8a 'Đ i ra ngoài m au lên!".

8b Ò ng lão ra lệnh cho đ ứ a cháu đ i ra ngoài.

8c O ng lão nói đứa cháu đi ra ngoài.*

N hư m in h h ọ a tro n g v í đ ụ trê n đ â y , tổ

h ợ p cú 7c v à 8c d o s ừ d ụ n g d ộ n g từ nói là

đ ộ n g từ m a n g tin h c h ấ t tru n g tín h , k h ô n g

d iễ n tà đ u ợ c thức, đ ư ợ c m ụ c đ íc h g ia o tiế p

c ú a p h át n g ô n góc n ê n k h ô n g p h ó n g chiêu

đ ư ợ c tru n g thục, n g u y ê n v ẹ n p h á t n g ô n 1, 8

H ai đ ộ n g từ hòi th ể h iệ n đ ư ợ c th ứ c n g h i v ân

cù a phát n g ô n gôc 7 v à ra lệnh d iễ n tả đ ư ọ c

th ứ c của p h á t n g ô n g ô c là cẩu k h iế n D o v ậy

h ai tố h ọ p cú 7b v à 8b p h ó n g chiêíi đ ư ọ c k h á

h o àn hão p h á t n g ô n gô’c

4.2 Vị trí cùa cú plĩótKỊ chiếu và cú đieợc phóng

cbiẽíi trong tố h ợ p cú phón<Ị chiêíí chinh phụ

N hư đ ã đ ế cập, tro n g tổ h ọ p cú p h ó n g

chiếu các cú th à n h p h ấ n có thê’ đ ó n g ch ứ c

n ă n g là cú p h ó n g ch iếu h a y cú đ ư ợ c p h ó n g

chiếu C ú p h ó n g ch iếu có t h ể đ ứ n g trước,

đ ứ n g sau h ay th ậm chí n ằ m x en k ẽ tro n g nội

bộ cú dư ợc p h ó n g c h iế u n h ư tro n g các v í d ụ

d ư ớ i đây:

9 Bà C hín ngờ v ự c hỏi: "X â u là th ĩn à o ? "

10 Y ơ ng kêu mọi n g ư ờ i y ê n lặng.

11 "Cài lạo v ư ờ n tạ p ," ô n g dặn, ''n h ư n g nhớ

g iữ lại m ay bụi tre."

12 K ỳ thự c nó chi là ảo ảnh đánh lừa mất,

các nhà khoa học nói, và nó chẳng liên quan

đẽn bã*, c ứ ảnh h ư ớ n g nào cùa bâu khi quyển.

13 "A nh tên gì?" tôi hỏi.

T ro n g k h i cú p h ó n g chiêu tro n g tố h ọ p cú

p h ó n g chiếu đ ẳ n g lập có th ế là p h ía trưóc,

p h ía sau h ay đ ứ n g xen k ẽ tro n g nội bộ cú

đ ư ợ c p h ó n g chiêu, cú p h ó n g chiêu tro n g tổ

h ọ p cú p h ó n g chiếu ch ín h p h ụ tiếng Việt

k h ô n g th ế đ ứ n g sau cú đ ư ợ c p h ó n g chiêíi

D o v ậy việc ch u y ên tổ h ọ p cú p h ó n g chiêu 13

k h i từ d ạ n g đ ẳ n g lập san g ch ín h p h ụ sẽ đ ư a

cú p h ỏ n g ch iếu v ể vị trí đ ứ n g trư ó c cú đư ợc

p h ó n g chiêíi

Tôi hỏi anh ta tên là gì.

H iệ n tư ợ n g cú p h ó n g chiếu đ ứ n g xen kẽ tro n g n ộ i b ộ cú đ ư ợ c p h ó n g chiếu cùa tổ h ợ p

cú p h ó n g ch iếu chính p h ụ n h ư tro n g tổ h ợ p

cú 10 c ũ n g có th ế bị coi là cách s ử d ụ n g ngôn

n g ữ n g o ại lai, không th u ầ n Việí T h ô n g

U iường cách s i p xếp cú p h ó n g chiêu n h ư vậy tro n g tố h ợ p cú p h ó n g chiêu n h ư v ậy cũng

đ a p h â n x u ấ t h iện tro n g các v ă n b ản d ich từ tiế n g n ư ó c n g o ài vi k h i dịch, ít n h iê u dịch giả

bị ản h h ư ở n g củ a văn p h o n g n ư ớ c ngoài và

đ ô i k h i vô tìn h m ư ợ n cách d iễn đ ạt, cách sắp xê'p trậ t tự c ủ a tiêhg n ư ó c ngoài, không

th u ẩ n tiến g Việt

4.3 S ự khác biệt giữa cú được phóng chiãi và phát ngôn g x trong tổhợp cú phóng chiêu chính phụ

T ro n g p h ó n g chiêu ch ín h p h ụ , q u á trinh

p h ó n g chiếu đ ư ợ c s ù d ụ n g ]à p h ó n g chiếu

th ô n g b á o lại n ên cú đ ư ợ c p h ó n g chiếu chi

g iữ ch ứ c n ă n g tru ỵ ẽn tải ý c h ín h cù a p h át

n g ô n đ ư ọ c p h ó n g chiếu, k h ô n g g iữ ng u y ên

đ ư ợ c to àn b ộ các đ ặ c đ iếm c ủ a p h á t ngôn gôc C ác y ế u tô' sở chi v à ử iò i g ian tro n g p h á t

n g ô n gôc đ ư ợ c ch u y ên đ ổ i ch o p h ù h ợ p vói tin h h u ố n g p h á t ngõn, với góc nhìiì củ a p h á t

n g ô n th ế tro n g cú p h ó n g chiếu K hác với các

n g ô n n g ữ b iế n hìn h , đ ộ n g từ tro n g cú đư ợc

p h ó n g chiếu tro n g tiến g V iệt k h ô n g biêh

d ạ n g m à s ứ d ụ n g p h ụ từ đê’ th ể h iện s ự thay

đ ố i v ể thờ i g ian cho p h ù h ợ p v ớ i h o à n cảnh

132 Nguỵềĩĩ V iị Minh Tđm / Tạp chỉ Khoa học Đ H Q C H K Ngoại n g ừ 24 (2008) 127-734

p h ó n g chiêu M ột s ố các th à n h p h ẩ n n h ư n g ữ

thái từ à, ư, nhì, nhé, các tiếu từ đ i kèm d ộ n g

từ n h ư lĩăy, đừng, chớ, các th á n từ , q u á n n g ữ

cảm th ả n n h ư ô, ô i ú i c h ị trời đâì ơi h a y các

th à n h p h ẩ n h ô gọi n h ư nảy , thưa , hỡi

không xxxàt hiện tro n g cú đ ư ợ c p h ó n g chiêu

trong tổ h ợ p cú p h ỏ n g chiếu chính p h ụ Ví dụ:

lOa A n h ta toe toét Cĩỉỉri hỏi ông tru n g tá:

"Có chu\/ện ^ ở đấỵ vậy, thua tru n g tá?'*

lOb A n h ta toe toét a m hỏi ông tru n g tá

xem có chuyện gi x à y ra ờ đó.

ĩ ĩa Ba T ỷ thẳng thắĩí ỵ i u cSu tôi: "Hôm naỵ

tôi chi làm cho anh thôi "

ĩ lb Ba T ỷ thằng thắn ỵêu cẫu tôi rằng ngàỵ

hôm đó anh ta chỉ làm cho tôĩ thôi.

N h ư tro n g các ví d ụ trên đ â y , các y ế u tố

s ờ chi đ ư ợ c ch u y ể n đ ổ í cho p h ù h ợ p với tìn h

h u ố n g p h ó n g chiêu: trạ n g từ đ ịa đ iếm ở đâỵ

tro n g p h á t n g ô n gốc đ ã đ ư ợ c c h u y ế n th à n h ở

đó, trạ n g từ thèri g ian hỏm nay th à n h hôm đó,

đại từ n h â n xư ng tôi th àn h anh ta v à anh

ch u y ển th à n h tôi. C ụ m từ hô gọi thưa tru n g tá

c ũ n g b ị tin h lược q u a q u á trìn h p h ó n g chiêu

th ô n g báo lại

Trong m ộ t sô' ngôn ngữ, th ứ c của các phát

ngôn đ u ọ c p h ó n g chicu tKông C}ua Cịuá Uưih

phóng chicu thông báo lại không đ ư ợ c lưu giữ

n h ư trong cảc ví d ụ tiêhg Anh d ư ớ i đây:

Ĩ2a. "TTie transit system is not the original

target** (thức tuyên bô).

(^H ệ thông trung chuỵển không phải là m ục

tiêu được định trước từ đãu '*).

12b They believed the transit system w as not

the original target, (thứ c tuyên bõ).

H ọ tin rằng hệ thôhg tru n g chuyển không

phải là m ục tiêu được định trước từ đâu.

13ứ.'*Am I dreaming?'' (thửc nghi van, hữu cực)

CCó phải tôi đang m ơ không?'*)

13b Ịiỉla wondered iflwhether she was

dreaming or noi (thứ c tuyẽn hô).

(]iỉỉa bàn khoăn không biẽì có phải m ình đang

m ơ không).

Ĩ4a "W hoknoios where?" (thức ĩĩghi v&ĩ, vô cục)

f M i là ngư ời biẽi chỗ đỏ ớ đâu ?"').

Ĩ4b She asked w e again who k n r jj where, (th ứ c tu y ên bô).

(Cô hòi lại tôi xem ữi là ngirời biêỉ chỗ đó ở đâu)

15 "H o w w o n d erýu V /'(th ứ ccả m thán)

C T u y ệ i i h ậ t r i

ĨS b T h e m an said that the sem e was

w onderful.(th ứ c tu ỵ ên bô).

(Ngirời đàn ôrtg nói quang cảrửĩ tíiật là tuyệt Xĩời.)

ló a ''Go o u t! "(thức m ệnh lệnỉt) ngoài! ”)

16b The D u k e asked the servant to go out (th ứ c tu y ên bỗ).

N gài Bá Tước ra ỉệnh cho anh hau ra ngoài

N h ư tro n g các v í d ụ trẽ n đ â y , thức cúa các p h á t n g ô n 12a, 13a, 14, 15a, ló a c u â q u á trìn h p h ó n g ch iẻu th ô n g b á o lại đ ế u biêh đổi

s a n g th ứ c tu y ê n bôý đ ặ c b iệ t th ứ c cua p h át

n g ô n 12a là n g h i v â h h ữ u cự c n ê n khi đ ư ợ c

p h ó n g ch iêu có th êm if/w hether đi k èm

T ro n g tiẽ h g V iệt q u a q u á trìn h p h ó n g

c h iế u th ô n g b á o lại, các th ứ c c ủ a cú đ ư ọ c

p h ó n g ch iêu c ũ n g có s ự th a y đ ố i so y ýị th ứ c

c ủ a p h á t n g ô n g ô c n h ư vậy V í dụ:

17« 'T rí nhớ dũi hạn chi có ờ ỉoat 'ĩgươi." (th ứ c tu ỵ ên bõ).

Ĩ7b Trước đây ngtrời ta cho rằng trí nhó dài hạn chỉ cỏ ở ỉoài người, (th ứ c tu ỵ ên bô).

18a **Anh th a y nơi này th ến à o ? '* (th /c nghi vấn, p h i cực).

Ĩ8b K h ư ơ n g hòi tôi th ấ y nơi đó u ế nào (ìh ứ c tu y ễn bô).

Ĩ9a '^Anh có thích nơi nàỵ kh ô n g ? ' (thức nghi vấn, h ữ u cực).

Ĩ9b K hư ơ ng hói tôi có thích nơi nàỳ không, (th ứ c iu y ên bõ).

20a '^Khương thật á ẹ p r (th ứ c cảm then) 20b Tôi thôi lên rằng K hư ơng thật đợỊ (thức tuỵễn bõ).

2 ĩa "Cá/ tạo vư ờ n tạp n h ư n g nhớ ỊÌử lại

m ay h ụ i tre " (th ứ c mệnh ìệnh).

Nguyễn Thị Miỉíh Tâm / Tạp chí Khoứ học ĐHQGHN, Ngoại ngữ 24 (2008) 127-734 133

210 ÔìĩịỊ dận con cháu cải tạo vườĩt tạp

ìĩhirrĩ^ n h ớ g iữ ỉạ i m a y bụi tre (th ứ c tu ỵ ên bôX

Trong các VI đ ụ trên , th ứ c c ũ a các p h á t

n gôn 19a 20a 21a đ ể u k h ô n g đ ư ợ c g iữ

nguyên m à c h u y ế n th à n h th ứ c tu y ê n b ố q u a

q u á trình p h ó n g ch iẽb th ô n g b á o lại N h ư

vậy, trư các p h á t n g ô n có th ứ c tu y ê n bỏ^ các

p h á t ngôn còn lại tro n g tien g V iệt k h ô n g lư u

g iữ đư ợc thức

Tóm ìại, q u á trìn h p h ó n g c h iê u th ô n g b á o

lại cỏ th ể k h ô n g lu ti g iử đ ư ợ c m ọ i th à n h

p h ẩ a đặc điếm củ a p h á t n g ô n g ô c tro n g cú

đ ư ợ c p h ó n g chiếu

5 K ết lu ận

N h ư đ ă chi ra ò p h ẩ n d ẫ n luận^ m ụ c đích

c ủ a bài viết n ày là k h ảo sát các đ ặ c đ iể m của

tô h ợ p cú p h ó n g c h iê u ch ín h p h ụ tro n g tiếng

Việt Q uá trin h k h ả o sát đ ả Ih u đ ư ọ c m ộ t kêt

q u ả ban đ ẩ u v ẽ đ ặ c d icm c ủ a tổ h ọ p cú

p h ó n g chiếu c h in h p h ụ tro n g tiê h g V iệt d ự a

trê n q u an điếm c h ứ c n ă n g h ệ th ố n g X ét v ề

đ ặc đicm cùa đ ộ n g từ d ù n g đ ế p h ó n g chiêu

t r o n g t ỗ K ợ p c ú p h ó n g r h i p u r h í n h p h ụ C Á C

đ ộ n g từ n ày p h ụ th u ộ c v ào thái đ ộ cú a p h á t

n gôn th ế đỏì v ó i p h á t n g ô n đ ư ợ c p h ó n g

chiếu và th ứ c củ a p h á t n g ô n đ ư ợ c p h ó n g

chiếu MỘI s ố đ ộ n g Kr h à m c h ứ a các đ ậc

đ iềm liên n h ân h a y m iêu tả th ái đ ộ , cả m giác,

đ ộ n g iàc, củ chi đ i kcm p h á i n g ô n k h ô n g

đ ư ọ c sử d ụ n g là m đ ộ n g từ tro n g q u á trìn h

p h ỏ n g chiếu c ù a tố h ọ p củ c h ín h p h ụ Bên

cạnh đó, m ộ t sô' đ ộ n g từ cỏ c h ứ c n à n g n g ô n

n g ữ q u á rõ n h ư tư ờ n g th u ậ t lại, n h ắc lại ý

chính của m ộ t p h ả t n g ô n k h á c lại là đ ặ c

trư n g c ủ a q u á trìn h p h ó n g c h iế u tro n g tổ h ọ p

cú p h ó n g chiếu c h ín h p h ụ v \ c h ú n g k h ô n g

d ư ọ c d ù n g tro n g tổ h ợ p cú p h ó n g ch iếu đ ă n g

lập v ể vị trí c ủ a củ p h ó n g chiếu v à cú đư ợc

p h ó n g chiẻíi, cú p h ó n g chiêu tro n g tố h ợ p cú

p h ó n g cKiêb chính p h ụ tro n g tiêh g Việt

k h ô n g b a o g iờ đ ứ n g sau cú đ ư ợ c phóng chiêu, ra't h iêm k h i d ử n g xen kẽ tro n g nội bộ

cú đ ư ợ c p h ó n g chiêu m à ch ủ y ếu đ ứ n g trư ó c

cú đ ư ợ c p h ó n g chiếu V ẽ s ự kh ác b iệ t giữ a cú

p h ó n g chiếu v à p h á t ngôn gôc, cú đ ư ợ c

p h ỏ n g chiêu chi tru y ể n tải ý ch ín h cúa p h át

n g ô n gôc n ên rẳlt nhiẽu ứ \àn h p h ẩ n n h ư các

y ếu tố sò chi v à th ò i g ian bị th ay đ ổ i cho p h ù

h ợ p với h o à n cán h p h á t ngôn, các n g ữ thái

từ, q u á n n g ữ cảm thản, h a y các th à n h p h ẩ n

hô g ọ i bị tin h lư ọ c q u a q u á trìn h p h ó n g chiếu

th ô n g b á o lại T h ứ c c ũ a p h á t n g ô n gôc cũ n g

p h ầ n ló n k h ô n g đ ư ợ c lư u g iữ tro n g cú đư ợc

p h ó n g chiêli C ác đặc đ iểm c ủ a tổ h ợ p cú

p h ó n g chiêU c h in h p h ụ tiếng Việt trìn h bày trê n đ â y là n h ữ n g đ ặc đ iế m co b ả n n h ấ t đư ợc tìm ra tro n g q u á trin h k h ảo sál Với n h ữ n g

k ết q u ả k h à o sát ỉh u đ ư ợ c n h ư trên, bài báo

n ày g ó p p h ã n làm rõ khái niệm v ể q u á trình

p h ó n g chiếu Irong tic'ng Việt, cụ th e là tro n g

tố h ợ p cú p h ó n g chièb ch ín h p h ụ

T ài liệ u th a m k h io

|1 | M A K H d llid a y , A n Introduction to Functional Grammar, L o n d o n : A r n o ld , 1994.

[2] H o à n g V ă n V â n , N gữ pháp kinh nghiệm củíì củ

tiih g Việt: M ô tà thệo qu a n đ iím chức năng h ị

thõng. N X B K h o a h ọ c Xa h ộ i, H ả N ộ t 2005 [3] D iộ p Q u a n g B an, N gữ Pháp Việt Nam: Phđn câu

Hà Nội, N XB Đ ạ i H ọ c S ư P h ạ n \ 2004.

[4] Nguyền Thị Minh Tâm, Quan hệ phỏng chiếu trong lố hợp cú tíêhg Anh và Uẽhg Việt - So

s á n h tr ê n q u a n đ iể m c h ứ c n ă n g h ệ th ố n g , D ạ i học Quôc gia Hà Nột« Hà Nội, Luận Vãn Thạc

S y , 2 0 )7

|5 ] H o à n g V ă n V ã n , Nghiên cứu dịch ihuật, NXB

K h o a h ợ c X á h ộ i, H à N ộ i, 2005.

Hypotactic clause complexes of projection ữì Vietnamese

N g u y e n T h i M i n h T a m

134 Nguyễtì Thị M inh Tâm / Tạp chí Khoa học DHQCHNr Ngoại ngữ 24 (2008) Ĩ27-Ì34

D epartm ent o f Foreign Languages fo r Speríứ/ purposes, College o f Foreign Languages,

Vietnam National U niversity, Hanoi, Pham Van D ong Street, Cau d a y , H a n o i Vietnam

C la u se c o m p le x e s is a te rm u s e d b y H a llid a y in h is S y ste m ic F u n c tio n a l G ra m m a r w o rk s as

th e g ra m m a tic a l u n it a b o v e th e c la u s e in s te a d of the tra d itio n a l (erm « s e n te n c e » C iau so

c o m p le x e s a re c a te g o rise d in te rm s o f logical d e p e n d e n c y re la tio n in to p a ra ta ctic clau se

c o m p le x e s a n d h y p o ta c tic c la u s e c o m p le x es R e g a rd in g th e lo g ico -sem an H c re la tio n , clau se

c o m p le x e s a re d iv id e d in to th e re la tio n o f e x p a n s io n a n d th e re la tio n o f p ro je c tio n T h is stu d y

a im s to in v e stig a te o n th e fe a tu re s o f h y p o ta c lic c lau se c o m p le x e s o f p ro je c tio n in V ie tn am ese