nhủng nhóm yếu tô nội sinh, ngoại sinh trong bich đổi cấu ỉrúc xả hội vả h'mh (hành những dạng xà hội phức họp thòi Sơ sử (văn hoa Sa Huỳnh). ĐôriỊ thời vói việc khắng định vai ÌT[r]
Trang 1T ạ p chỉ K h o a h ọ c Đ H Q G H N , K hoa h ọ c Xá hội v à N h â n v ă n 24 (2008) 18-32
Tiêp xúc và tiêp biêh vãn hóa ửìời Sơ sử (văn hóa Sa Huỳnh)
ở miền Trung Việt Nam
Lâm Thị M ỹ Dung*
T rư ờ n g D ại học K hoa học Xá hội và N h â n văn, D ại học Q uôc gia H à N ộ i
336 N g u ỵ ễ n Trãi, T h a n h X u â n , H à N ộ i
Nhận ngày 07 (háng 03 nám 2008
Nhiêu năm gẩn đây, một loạt các di tích và đi vật thuộc thòi kỳ So sử và Lịch sử Sớm (thế kỷ 5
trưóc CN đêh thổ'kỷ 5 sau CN) ò Miến Trung Việt Nam đâ được phát hiện và rìghiổn cửu Khồl tư
liệu này phản ảnh không chì quá trình phát triẽn nội tại mà còn phản ánh xu thế tiep x úc trâo dổi
vản hoá mạnh mẻ vớibcn ngoài dẫn đéh ticp biến và thay dổi văn hoá
Khá rứiiểu ý kiỗ'n tranh ỉuận giả thiêt làm việc tệp (rung vào vai trò và mức đ ộ tham góp cùa
nhủng nhóm yếu tô nội sinh, ngoại sinh trong bich đổi cấu ỉrúc xả hội vả h'mh (hành những dạng
xà hội phức họp thòi Sơ sử (văn hoa Sa Huỳnh) ĐôriỊ thời vói việc khắng định vai ÌTÒ cùa nhừng
yếu tố nội sinK những yôíi tố ngoệi sinh củng được đánh giá một cách thấu đáo Các nhà nghiên
cứu khá thông nhâ't trong nhìn nhận vai trò "xúc tác'' hay "thúc đẩy” của những ycu to này ỉ rong
sự chuyên biôh văn hoá giai đoạn trước và sau Công nguyên Nhừng luổng hay hướng tic'p xủc
thòi kỳ này cúa văn hoả Sa Huỳnh dỉỗn ra trong một không gian rộng lém VÓI cà phía Bắc (Trung
Hoa), phía Tây (Ấn Oô Địa Trung Hải), phía Đông (E>ông Nam Á hải đảo)
Qua việc phản tích và diễn gìảỉ tu liộu khảo cô' kết hợp vái nhửng nguõn tư liệu kháCy bải víếl
tập trung vào một số vân đ ế sau:
cảnh địa - vÃr> hóa và tình W\nh rhính tri Wif>H tí'M i^n Tn»ng V iít NJftm thòi So «iV
- Di ỉích, vật khảo CỐ và thư ìịch cô.
- Cách thửc, con dưòng giao luT4 và tiếp biển văn hóa Sa Huỳnh “ Hán, Sa Huỳnh “ Ấn Độ
' Giao lưu và tiếp bicn văn hóa V(M bicn đdi quan hệ/cấu trúc xă hội
1 B ối c ả n h đ ịa « v ả n h ó a v ả t ì n h h i n h c h ín h n h iẽ u n g h iê n c ứ u đ ịa - v ă n h o á M iến T ru n g trị, k i n h t ế M iể n T r u n g V iệ t N a m th ờ i S ơ s ử là lă n h th ổ d u y nha't ỏ V iệt N a m có n h ữ n g
c o n đ ư ờ n g n g ắ n n h ấ t n ô ì liể n các đ ư ờ n g h à n g
ĩ ĩ Bỗí cảnh địa - vă n hóa h ả i q u ổ c t ế ở b iể n Đ ô n g v ó i n h ữ n g tu y ế n g iao
th ô n g b ộ v à th u ỷ tro n g Đ ô n g N a m Á lụ c đ ịa
V ị th ê đ iế m g iữ a (đ iể m tr u n g lâ m ) c ủ a b ò Đ iể u đ ỏ c ũ n g đ ủ n g với các đ ư ờ n g h à n g
b iể n M iề n T ru n g V iệt N a m trê n tu y ê h đ ư crn g k h ô n g [lỊ
b iế n Đ ô n g - T ây lu ô n đ u ợ c n h â h m ạ n h tr o n g K hi n g h iê n cửu k h u v ự c m iể n T ru n g th eo
q u a n đ ic m sỉn h thái^ các h ọ c g iá đ ặ c b iệ ỉ lu ii
E.mail: lam.mydzung©yahoo.com tr a o đ ổ i g iữ a v ù n g c a o (th ư ợ n g n g u ổ n ) và
18
Trang 2U m Thị M ỷ D ung ỉ TiĩỊy chi Khoa học D H Q G H N , Khớiĩ học X â hội và Nhán vân 24 (2006) Ĩ 8 ‘32 19
v ù n g th ấ p (h ạ lư u ) th e o tu y ế n s ò n g v à n g ư ọ c
lại; 2) Vai trò c ẵ u n ô i g íử a Bắc v à N a m , g iử a
L ụ c d ịa v à H ả i đ ả o c ủ a các b ê h , c á n g thị c ử â
s ô n g ven b iể n m iể n T ru n g V iệt N a m ở đ â y ,
đ á n g lưu ý là n h ậ n đ ịn h c ú a M o m o k i Shiro,
th e o ỏ n g C h a m p a (tứ c m iể n T r u n g V iệt N a m )
n h ư là c á n h c ổ n g đ i v à o Ihô g ió i T ru n g H o a
đ ò ì với n g ư ò i M ala y v à In đ ô đ ổ n g th ò i c ũ n g
là c á n h c ố n g c ủ a ỉh c g iớ i  n Đ ộ h o á đ ô ì vớ i
P h ilip p in v à V iệt N a m [2]
X uất p h á t từ q u a n đ iế m c h o rằng; q u á
trin h tiè'p x ú c g ia o lư u (cỉù là k in h tê' c h ín h
trị h a y v ằ n h ó a ) g iữ a các v ù n g lu ỏ n bị tác
đ ộ n g bới b ỏ ì c ả n h k h u v ự c h a y q u ố c tê',
c h ú n g tôi c h o rằ n g viộc xcm x é t th ấ u d á o s ự
c h u y ế n d ịc h cúa các tu v c n m â u d ịc h q u ố c tê^
s ự s u y tà n c ủ a c o n đ ư à n g tơ lụ a n ộ i đ ịa v à s ự
h ìn h th à n h c o n đ ư ờ n g to lụ a trê n b iê n là rấ t
c ẩ n thiỏ't tr o n g n g h iê n c ử u b ả n c h ấ t c ủ a s ự
tiế p xúc v à tra o đ ố i tro n g v ă n h o á Sa H u ỳ n h
N h ữ n g n g h iê n c ứ u lộ trin h h à n g h ả i v à
th ư ơ n g h á i Ihe g iớ i th ờ i cố, tr u n g đ ạ i cho
íh ấy , trư ớ c th e ký 16, k h i ch ư n có đ ư ờ n g biỗ h
q u a lại g iừ a T hái B ình D ư ơ n g v ó i Đ ại T ây
D ư ơ n g ; g iữ a A n Đ ộ D ư o n g v ó i Đ ại T ây
D ư anR , ih i chi d u v n h ấ t ợ A n Đ ộ D ư o n g v à
T h ải B inh DưcTng là h ìn h th à n h n h ữ n g con
đ ư ò n g đ i q u a Đ ỏ n g N a m Á v ó i n h ữ n g g ia o
đ iể m ở M cla k a (M alacca), S u n d a v à eo b iể n
L o m b o k V à o th ò i kỳ này (tử c th ờ i cổ, tr u n g
đại), b iể n Đ ò n g N a m Á đ ó n g v a i trò k ie m
s o á t các lu ổ n g v ă n m in h th e g iớ i Ị3]
S ự ỉh u ậ n tiộ n c ù a đ ư ờ n g b iế n so với
đ ư ò n g b ộ tro n g q u a n h ệ g ia o lư u tic p x ú c vớ i
b ẽ n n g o à i c ú a M icn T ru n g V iột N a m đ ư ọ c
p h ả n á n h k h á cụ th e v à đ ẩ y đ ù tro n g n h ữ n g
g h i c h é p s ừ liộu T r u n g H o a v ể n h ữ n g tu y ế n
đ ư ờ n g n ô i C h a m p a tới n h ữ n g v ù n g k h á c
{chúng ta có th ế d ù n ^ t ư liệu m u ộ n hơĩi n à y đ ể soi
x é t quá k h ứ xa thờ i sơ s ừ ). T ro n g S o n g h u i-Ị/a o
j i - g a o ( từ TK 12) có n ó i v ể n h ữ n g k h o ả n g
cách n à y n h ư s a u ''N ư ớ c C ham pa nằm ở phía
tâ y nam T r u n g Hoa D i thuj/êh virợt b iê n ve phía nam đ ến San-fo-ỉỊÌ (Sriviịaya ) m a ì 5 n g à y Trên
b ô tớ i đ ă ì Panduranga m âì m ô t th á n g '' [4]
U u th ê ' c ủ a b iế n Đ ô n g m à đ ặ c b iệ t là b ờ
b iể n m iế n T r u n g V iệt N a m trô n tu y ế n đ ư ờ n g
th ư ơ n g m ạ i b iế n Đ ỏ n g • T ây th ò i cố tr u n g đ ạ i
c ũ n g d ã đ ư ợ c c h ứ n g m in h b ằ n g n h ữ n g p h á t
h iệ n k h ả o c ổ h ọc K h ò n g k ế đ ô h n h ữ n g q u a n
h ệ tra o đ ổ i trê n b icn g iữ a các c ộ n g đ ổ n g d â n
c ư Đ ô n g N a m Á từ c ác h đ â y trê n 4000 n ă m
v à có k h ả n á n g còn sớ m h o n n ử a [5], b iế n
Đ ô n g N a m Á th ự c s ự th a m g ia v à o h à n h trìn h h à n g h ả i quô'c t ế Đ ô n g “ T â y , n ô i g iữ a
Đ ịa T ru n g H ải, A n Đ ộ v à Đ ô n g N a m Á từ
n h ữ n g th ê ' kỷ I I I IV írư ó c C ô n g n g u y ê n
C h u n g q u a n h c h ủ đ ể n à y đ â có n h iể u n g h iê n
c ứ u d ự a trê n tài liộu k h á o c ố v à th ư tịch c ủ a
n h iể u h ọ c g ià n ư ớ c n g o à i v à V iệt N a m [6]
N h ư v ậ y , từ n h ữ n g c h ứ n g cứ v ậ t châ'l v à g h i
c h c p tro n g th ư tịch ta có t h ế th â y tro n g
k h o á n g th ò i g ia n n h ừ n g n ă m 300 BC đ ê h 300A D ; b ờ b ie n c ú a các lã n h đ ịa Đ ô n g N a m Á
Ih a m g ia n g à y càn g Hch c ự c v à o c o n đ ư ơ n g
tơ lụ a p h ía n a m {Southen ĩ S ilk Road), đ â y là
n h ữ n g c h u ỗ i đ ư ờ n g tra o đ ổ i b iế n n ò ì các đ ê '
c h ế L a M â v à T ru n g H o a v à hộ q u ả là đ ã k é o
th e o h a n g lo ạ i n h ư n g th a y d o i k in h te “ c h in h Irị - v ă n h o á tro n g k h u vực
T ài liộu tr o n g s ừ d e c ậ p đ ế n b ờ b iế n m iề n
T r u n g V iệt N a m ỉrc n tu y ê h đ ư ờ n g từ T r u n g
H o a s a n g  n Đ ộ k h ò n g n h iể u , o h ấ t là ò g iai
đ o ạ n sớ m D ù v ậy, ta v ầ n có t h ế lọ c ra đ ư ợ c ít
n h iể u th ô n g tin h ử u ích T ừ th ò i H á n (n ă m
206 trư ớ c C ô n g n g u y ẽ n đ ế n n ă m 23 s a u C ô n g
n g u y ê n ), đ ã có tư liộu v ẽ v iệc đ i b iể n từ
T r u n g H o a s a n g K anci (C onjeevercưn) ò b ò
đ ô n g c ủ a m iế n N a m Ấ n Đ ộ L ộ trìn h n à y b ắ t
đ ẩ u từ b ê h c ả n g của b ò b iế n tin h K u a n g -tu n g ,
s a u đ ó th e o đ u ò n g b iến , rổ i th e o đ ư ờ n g đ ấ t
Srivijaya và Pândurangâ ià lên gọi các ticu vưong <[UỔC
thuộc vương quổc Champa ò micn Trung Viỉt Nam
Trang 32 0 U m V iị M ỳ D u n ^ ! Tạp chi Khoa học D H Q G H K ỈOioít học X ả hội và Nhổn văn 24 í2008) 18-32
liổn v à lại b ằ n g đ ư ờ n g b iể n đ e đ i tớ i đ iể m
cu ô ì c ù n g , n h ư n g đ ư ò n g q u a y vê' từ K anci
đ ê h T ru n g H o a th i chi d i b ằ n g đ ư ờ n g b iế n v à
cu ô ì c ù n g s ẽ tó i b ò b iô n m iể n T r u n g V iệt
N a m N h ư v ậ y đ à h ìn h th à n h h a i tu y ê n
đ ư ờ n g tr o n g th ò i k ỳ n à y T u y ê h m ộ t đ i
n g a n g q u â b á n đ á o M ã L ai ỏ m ộ t sô* đ iế m và
h iy ế n h a i đ i q u a e o b iế n M a la c ca M ộ t v ấ n đ ể
k h ác c ủ n g c a n lư u ý , đ ỏ là th à n h p h ẩ n
th ư ơ n g n h â n th a m d ự T h ư ơ n g n h â n H á n v à
tà u b u ô n H á n c h ư a đ ó n g v a i tr ò c h ủ đ ạ o ò
b iể n N a m v à o th ò i g ia n n à y v à tr o n g n h ữ n g
t h ế kỷ đ ấ u C ô n g n g u y è n , h o ạ t đ ộ n g tr ê n b iến
c ủ a tà u A n r ộ n g k h ắ p ỏ Đ ô n g N a m Á
T h u y ế n đ i b iể n c ú a T r u n g H o a đ ế n  n Đ ộ
m ộ t cách th ư ò n g x u y ê n h ơ n từ n h ữ n g giai
đ o ạ n m u ộ n tr ở d i T h ờ i H á n , đ ư ờ n g c h u y ê n
tr ò tròn đ â t liể n v ẫ n đ ó n g v a i Irò q u a n trọ n g ,
x o n g đ ư à n g b iể n c ũ n g b ầ i đ ẫ u p h á t triế n (đ ặc
b iệ t là ò g iai đ o ạ n c u ô ì) (b ả n đ ổ 1) T h e o các
n h à n g h iê n c ứ u có m ộ t sô' n g u y ẽ n n h ả n d ầ n
đ ế n íìn h h ìn h đ ó [7)
- T ru n g H o a k iế m s o á t đ ư ợ c G ia o C h i tù
n h ừ n g th ẻ 'k ỷ đ ẩ u C ô n g n g u y ê n
• Sự s á p n h ậ p c ú a A i C ậ p là m c h o L â M ã
cỏ th ể đ i v à o b iế n Đ ó v à Ấ n Đ ộ D ư ơ n g
- C ả T r u n g H o a v à cà L a M ã đ ể u m u ố n
b u ô n b á n trự c tiế p v ớ i A n Đ ộ v à m à d ư ò n g
b iế n th ô n g g iữ a h a i đ ế q u ô c n h ằ m tr á n h p h ả i
n ộ p t h u ế c h o ngưcri P a rth ia n trê n tu y ê h
đ ư ờ n g g ia o th ư c m g đ ô n g tâ y
- S ự h ìn h th à n h c ủ a b u ô n b á n đ ư ờ n g b iển
m ộ t cách th ư ờ n g x u y ê n g iữ a  n Đ ộ , T r u n g
H o a v à In d o n e x ia m à c h ủ y ế u d o th ư ơ n g
n h ă n v à th ủ y th ủ c ủ a A n Đ ộ v à In d o n e x ia
n ắ m g iữ M ộ t sô ' th u y ề n có tr ọ n g tả i râ't lớ n so
v ó i trìn h đ ộ p h á ỉ tr iế n h à n g h ả i c ủ a th ò i đ ó
1.2 Bôĩ cảnh ch ín h tr ị
T h eo g h i c h é p tr o n g s ử liệ u cố, n ă m 111
trư ó c C N , H á n V ũ Đ ế s a i L ộ B ác Đ ứ c v à
D ư a n g Bộc s a n g đ á n h n h à T riệ u , lấ y nư ớ c
N a m V iột rồ i cải th à n h G ia o C h i b ộ , g õ m chín
q u ậ n : N a m H ả i (Q u á n g Đ ò n g ); H ọ p P h ố {Q u ản g Đ ô n g ); T h ư a n g N g ô (Q u ả n g Tây); Uâ't L ảm (Q u ả n g Tây); C h â u N h a i (đ á o H ái
N a m ) v à Đ ạ m N h ĩ (Đ ả o H ả i N a m ); G ia o C hi;
C ử u C h á n ; N h ậ t N a m (ba íỊu ậ n n à ỵ t h u ộ c k h u
v ụ c B ắ c b ộ v à T r u n g B ộ V i ệ t N a m ) Bộ m áv
c ai trị c ủ a n h à H á n c ũ n g m ớ i chi á p đ ặ t tói
c a p c h â u q u ậ n , b ê n d ư ớ i c ơ b ả n v ẫ n th e o co
c â u có s ẵ n từ tru ớ c T h e o các n g h iõ n cứ u
c ư ơ n g v ự c c ù a N h ậ t N a m tr ù n g v ó i k h u v ụ c Bắc T r u n g b ộ v à T ru n g T r u n g Bộ V iệ ị N a m
h iệ n n a y [8] C h ín h sác h cai trị n h ừ n g q u â n
n à y đ ư ọ c các n h à n g h iê n c ứ u g ọ i d ư ớ i cái tên Kj>sì "ch h ìh qu ỵẽn địa p h ư ơ n g (n a ỉiv e office)
T h ự c châ't c ú a n h ữ n g c h ín h sác h m à n h ũ n p triể u đ ạ i T r u n g H o a s ử d ụ n g c h o ih a y c o chỏ
h ữ u h iệ u đ ế b u ộ c p h ụ th u ộ c , đ ổ n g h o á v à sau
đ ỏ s á p n h ậ p n h ữ n g xã h ộ i v à t h ể c h ế p h i Hoíì
v à o q u ỹ đ ạ o v ă n m in h v à c h ín h trị T ru n g
H o a V ế b ả n c h ất, đ iể u n à y k é o th e o s ự d u y trì h a y th ừ a n h ậ n c ù a c h ín h q u y ẽ n c h ín h
q u ô c (T ru n g H o a ) đ ô ì v ỏ i n g ư ờ i đ ứ n g đ ẩ u
h a y th ú lĩn h c ủ a n h ừ n g c ộ n g đ ổ n g c ư d â n
b ả n đ ịa m à T r u n g H o a cK inh p K ụ r [SỊ N h ư
y ị y , v ể c ơ b ả n có t h ể th ấ y , c á n g ỏ n h ữ n g nơi
xa t n i n g tâ m q u y ể n lự c c ủ a c h ỉn h q u y ể n
p h o n g k iế n T r u n g Q u ố c t h i lự c lư ợ n g (h ú
l ĩ n h d ịa p h ư ơ n g c á n g m a n h v à Ih ự c q u y ể n
T h ò i Đ ô n g H á n , tr o n g s ử g h i ch ín h
q u y e n n h à H á n (Đ ô n g H á n ) đ ẵ g ia o c h o sử coi só c G ia o C h i (trị s ờ L u y L âu ) k iế m soát
to à n b ộ các q u ậ n h u y ệ n trự c th u ộ c n h à H á n ò
p h ía N a m v à n h ư v ậ y đ ă là m g iả m đ á n g kê
q u y c n lự c từ c h ín h q u y ể n tr u n g u ơ n g N h à
H á n c ũ n g chi c ử h a i s ử ở h a i q u ậ n G iao C hi
v à C ử u C h â n , k h ô n g n ó i đ ế n v iệ c c ử s ứ coi
só c q u ậ n N h ậ t N a m X em ra , đ ô i vớ i đâ't p h ía
n a m , đ ặ c b iệ t là c ự c n a m n h ư h u y ệ n T ư ợ n g
L ả m th ì c ỉú n h sác h cai trị c ủ â n h à H á n kh ác
Trang 4/iỉm 77i/ M ỹ D ìiĩĩ^ I Tạp chi Khoa học D H Q G H N , Khoứ học X ă hội ĨM N hân vAn 24 (2008) IS-32 21
h ơ n so với n h ữ n g v ù n g còn lại v à ả n h h ư ò n g
c ú a ch ín h q u y ể n th e o c ác h n ó i c ù a m ộ ỉ s ố n h à
n g h Ìè n c ứ u là " h ữ u danh, vô th ự c '\ Đ iể u n à y
trê n th ự c lê đ ả đ ư ợ c p h ả n á n h q u a v a i tr ò nổi
b ậ t v à th ự c q u y ế n c ủ a th ủ lĩn h đ ịa p h ư ơ n g
ỉro n g tổ c h ứ c v à đ iế u h à n h xã h ộ i lú c b ấ y giờ
N h ữ n g x u n g đ ộ t, c iró p p h á c ù a n g ư ò i T ư ợ n g
L â m đ ả đ ư ợ c c h ín h q u y c n H á n d ù n g ch ín h
sác h chia rẽ n ộ i b ộ , m u a c h u ộ c p h ù d ụ và đ ặ c
biột d ù n g C ừ u C h â n v à G iao C hi đ ế k h ả n g cự
c h ứ k h ô n g d ù n g c h ín h q u y ể n T r u n g ư ơ n g
T ừ n h ữ n g g h i c h é p n à y nôi b ậ t ièn v ấ n đ ể
q u a n h ệ vô c ủ n g ch ặt c h ẽ g iữ a G ia o C H C ử u
C h á n với N h ậ t N a m tr o n g n h ỉể u lĩn h vực
J.3 Bôĩ cảnh vàn hóa
M ộ t v ù n g lă n h th ổ trải d à i (v ớ i n h ic u loại
đ ịa h ìn h k h á c n h a u đ à o v c n bờ, d u y c n hái
v c n biền, c õ n -b à u , đ ổ i g ò v e n sô n g , v ù n g
ir ư ớ c n ú i) lừ T h ừ a T h iê n - H u ế đ ê h N in h -B ìn h
T h u ậ n là đ ịa b à n p h à n b ỏ c ú a các d i tích v ă n
h ó a Sa H u ỳ n h sơ kỷ th ờ i đ ạ i s ắ t với n h ữ n g
n h ó m \oại h ìn h v ã n h ỏ a m a n g tín h k h u v ự c
và d iễ n tic h từ só m đ c b m u ộ n
T h c u ỉỉgliiõn LUU LÚd c h ú n g tOỉ
cả n h ữ n g n g h iê n c ứ u m ớ i c ú a riê n g tá c g iả và
kc' th ừ a k c t q u á n g h iê n c ứ u c ú a n h ic u đ ổ n g
n g h iệ p ), có ít n h á t 02 d ạ n g (tru y ể n ihòVig) của
v ă n h ó a Sa H uỳnh^‘' ứ n g v ó i h a i v ù n g đ ịa
p h ư ơ n g (Bắc v à N am ) T uy v ậ y , s ự p h â n chia
n à y rro n g m ộ t s ố tr ư ờ n g h ợ p k h ô n g rô ràn g ,
ỉrc n c ù n g m ộ t đ ịa b à n ta c ũ n g ỉh â y c ó cả hai
tru y ể n thôVig c ú n g đ a n cài, n h ư m ộ c h u m Sa
H u ỳ n h kiỏ'u c h u m h ìn h trụ , n ắ p h ìn h n ó n c ụ t
b ô n c ạ n h c h u m h in h cầu, m ộ đ ấ t V í d ụ ,
Q u á n g N a m c ỏ G ò M ả V ôi b ê n cạn h G ò D ừ a,
Q u ả n g N g ã i có S a H u ỳ n h b ê n c ạ n h X óm Ổc,
S u ô i C h ìn h , K h á n h H o à có H o à D iêm b ê n
c ạ n h D iê n K h á n h , M ỹ C a S ự đ a d ạ n g n à y trư ớ c h ê t p h ả n á n h q u á tr ìn h d iễ n b iế n th eo
th ờ i g ia n s ớ m m u ộ n v à có th e còn liên q u a n
đ ô h y ê ìi tô' x ã h ộ i ( n h ư đ ịa b à n th i tộc C au , thi tộc D ừ a c h ẳ n g h ạ n p ^ T r ê n đ ạ i thê^ loại m ộ
c h u m h ìn h c ẩ u x e n lẫ n m ộ đ ấ t h u n g tá n g và cải tá n g k iế u H o à D iố m (C a m R anh; K h á n h
H o à ), S u ô i C h in h (Đ ả o L ý Sơn, Q u ả n g
N g ă i) cỏ n iê n đ ạ i k é o d à i h ơ n loại h ìn h trụ
vớ i n ắ p h ìn h n ó n cụ t
V ăn h ó a S a H u ỳ n h c ó m ỏ i q u a n h ệ giao
lư u m ạ n h m ẽ v ớ i các v ă n h ó a đ ổ n g đ ạ i tro n g
k h u v ự c T r o n g g iai đ o ạ n CUÔI c ù a n ể n v ă n
h ó a n à y ( từ t h ế k ỷ 2 tr ư ó c C ô n g n g u y ê n đ ế n
th ê ' k ỷ 1 s a u C ô n g n g u y ê n ) c ỏ s ự tă n g c ư ờ n g
tr o n g liế p x ú c v à tr a o đ ổ i v ó i n h ữ n g v ù n g xa
h ơ n n h ư T r u n g H o a , A n Đ ộ , Đ ịa T ru n g H ải
N h ữ n g h iệ n v ậ t k h ả o c ổ h ọ c liên q u a n đ ê n
q u a n h ệ tiè'p x ú c g iừ o m iể n T r u n g V iệt N a m
v ó i t h ế g ió i b ê n n g o à i n h ư v ớ i Đ ò n g N a m Á
H ả i đ ả o , T r u n g H o a , Ấ n Đ ộ, Đ ịa T ru n g H ài
n g à y c à n g đ ư ợ c p h ó t lộ n h iế u tro n g các địa
đ íế in v â n h o á b ã H u y n h ớ Ụ u ầ n g N am ,
Q u ã n g N g ẵ i, B ìn h Đ ịn h , K h á n h H oà
2 D i tíc h , d i v ậ t k h ả o cố v à t h ư tịc h cổ
Tiẽ*p x ú c , q u a n hệ, g ia o lư u v à th e o s a u đ ó
là q u á tr ìn h tie'p b ic n g iữ a c á c v ă n h ó a ch ịu
tả c đ ộ n g b ờ i n h iê u đ ie u k iệ n k h á c n h a u N h ư trê n d ă tr ìn h b à y , cỏ n h iể u n g u y ê n n h â n tù
ỉỉỉ Vản hoả Sa Huỳnh lâ một vân hoá khảo cổ cỏ nicn âại sa
kỳ 5ắ( (từ khoảng 6ỠỮ nâm trưóc CN đẽh thề'ký l sâu CN)
vỏi tảng thức nổi bấỉ dùng chum vò gốm lớn làm quan iki
mai táng vói các ting tục đâ dện^ như hoả táng, cải tảng,
chôn tưtTng vả hung (ing
Một so nhà nghiên cứu có xu hưóng gắn dạng Sa Huỳnh Bắc (từ Thừa Thiẽn Huê dcn B'ưih Định) vỏi dòng thi Sa Huỳnh Bắc vả sau nàỵ (à địa bàn của thỉ Oừa Champa;
Sa Huỳnh Nam (từ Phú Yỏn đcn Đông Nam Bộ) vởi dòng thị tộc Sở Huỵnh Nam và sau này là địa bàn cúã thi ỉọc Cau Champa
Trang 522 Lảm Thị M f / Tạp chi KJioa lìọc DHQGHN, Khoa hạc Xâ hội ĩ*à Nìiân vổn 24 (2008) 15-32
m ô i tr ư ờ n g s in h th á i đ ế n v ă n h ó a , c h ín h trị
ả n h h ư ở n g đ ế n íín h c h ấ t v à m ứ c đ ộ c ủ a q u á
tr ìn h g ia o lư u v à h ộ i n h ậ p các y ẻíi lô' n g o ại
s in h (H á n , A n, Đ ò n g N a m Á ) v à o v ă n h ỏ a
b ả n đ ịa (Sa H u ỳ n h ) T o án b ộ q u á ỉrìn h n à y
đ ư ợ c p h à n á n h m ộ t c ác h rõ n é t q u a d i tích v à
d i v ậ ỉ
C ó t h ể n ó i, tiê p x ú c v à tra o đ ố i Sa H u ỳ n h -
H á n , S a H u ỳ n h -Ả n b ắ t đ ẩ u t ừ g iai đ o ạ n g iữ a
c ủ a v à n h ỏ a Sa H u ỳ n h so k i sắt, từ th ê 'k ỷ 4
trư ớ c C ô n g n g u y ê n , tă n g c ư ờ n g tro n g g iai
đ o ạ n c u ô ì v à tă n g m ạ n h m ẽ từ thê" k ỷ 1, 2
ỉrư ớ c v à s a u C ô n g n g u y ê n C h ứ n g c ứ v ề s ự
tiế p x ú c v à à n h h ư ở n g n à y th ư ờ n g tìm th ấ y ở
đ ịa đ iế m h a y n h ó m đ ịa đ iể m p h â n bô' v e n
s õ n g lớ n , c ử a s ô n g v e n b iển , n h ữ n g đ ja h ìn h
th u ậ n tiệ n c h o v iệ c tiế p x ú c v à tra o đ ố i k in h
t ế v ă n h ó a N ổ i b ậ t là các n h ỏ m d i tích ò lư u
v ự c s ô n g T h u Bõn, Q u à n g N a m n h ư 1) H ộ i
A n (A n B ang, H ậ u Xá, T h a n h C h iế m , Lai
N g h i); 2) D u y T ru n g , (G ò M ả V ôi, G ò M iếu
ô n g , G ò B ò R an g , N ú i V àn g , G ò ô n g N h ạ n ;
G ò D ừ a , G ò N g o à i, P h ú Đ a ; T ĩn h Y ên; 3) D i
tíc h B ìn h Y èn v à c ụ m d i tích T a m Giang^ T a m
M ỹ , P h ú H ò a , Đ ô n g C ằy Lội 4) D i tích G ò
M ù n , C â in XỎIU (bdíầ đ õ Z) N h ú m đ í lích
G ò Q u ê v à n h ó m d i tích đ ả o Lý Sơn {Q u ản g
N g ẵ i) N h ó m d i tích H ò a D iê m (K h á n h
H o à) v à xa h o n n ữ a v ể p h ía N a m là k h u d i
tíc h G iổ n g C á V ổ (TP.HỔ C h í M in h ) N h ữ n g
đ ị a đ iế m n ă m s â u h ơ n tro n g n ộ i đ ịa c u n g
c u n g câ'p n h iề u c h ứ n g c ứ v ể q u a n hộ tìẽ p xúc,
tra o đ ổ i v ó i b ê n n g o à i (n h ữ n g tiê p x ú c q u a n
h ệ tr o n g n ộ i đ ịa có t h ể d iễ n ra c h ủ y ê u th e o
đ ư ờ n g s ô n g v à q u a các đèo)
T r o n g th ờ i tiển, s ơ sử, g ia o lu n v à tic p x ú c
g iữ a c ả c c ộ n g đ ổ n g d â n c ư đ ư ọ c tiế n h à n h
d ư ớ i n h iế u h ìn h th ứ c k h á c n h a u v à th u ộ c
n h iề u lĩn h v ự c c ủ a đ ò i sôVig t ừ k in h tê^ v ă n
h o á , x ẵ h ộ i, tô n g iá o đ ê n c h ín h trị M ộ t h o ạ t
đ ộ n g cỏ ý n g h ĩa đ ặ c b iệ t đ ô i v ớ i tiế p x ú c v à
g ia o lư u là tra o đ ổ i k in h ic. G iữ a các cộn g
đ ổ n g s ô n g trẽ n các đ ịa b à n k h á c n h a u th ư ờ n g
có s ự tr a o đ ổ i n g u y ê n liệu v à s ả n p h â m và
s a u d ó là tra o d ổ i h à n g h o á v ỏ i n h a u N g o ài
h o ạ t đ ộ n g tr a o đ ổ i k in h t ế c ò n c ó n h ữ n g h o ạt
đ ộ n g tr a o đ ổ i " p h i k in h t ề ' m à ả n h h ư ở n g cúa
c h ú n g tới b iê h đ ố i v ă n h o ả k h ỏ n g h ể n h ô ; đ ặc
b iệ t là v a i trò c ù a n h ữ n g h o ạ t đ ộ n g n à y tro n g
v iệ c c ủ n g c ố m ô ì q u a n h ệ xà h ộ i v à th a y đổi cằ'u trú c xằ hội
C ó t h ể th ấ y rằn g , m ạ n g lư ớ i tr a o đ ổ i và
b u ô n b á n n ộ i v ù n g v à lièn v ù n g c ù n g vói
b u ô n b á n k h o ả n g cách xa c ó m ộ t v a i tr ò q u y é t
đ jn h tr o n g v iệ c tiếp thU/ c h u y ể n tiế p v à b iến
đ ổ i n h ữ n g y ê u tô' v ă n h o á n g o ạ i s in h tro n g
v ả n h o á Sa H u ỳ n h đ ê d ẫ n đ ế n n h ữ n g th a y
đ ổ i q u a n trọ n g tro n g q u á trìrUì tiế n h o á nội tại v à th a y đ ố i cắ'u t r ú c q u a n h ệ x ã h ộ i [10]
T h e o các n h à n g h iê n c ứ u , h iệ n v ậ t ngoại
s in h có ì h ẽ đ ư ợ c c h ia th à n h b a n h ó m : 1)
N h ó m h iệ n v ậ t n h ậ p trự c liế p t ừ b ê n n g o à i; 2)
N h ữ n g h iệ n v ậ t s à n xuâ't ỉh e o k ỹ t h u ậ t ngoại
v à 3) N h ữ n g h iệ n v ậ t s ả n xuâ't tạ i d iâ p h ư ơ n g
b ắ t c h ư ó c h ìn h d á n g h iệ n y ậ i n h ậ p n g o ạ i [11 ] NhÙTìg h iệ n v ậ t là m th e o đ ơ n đ ặ t h à n g ò bên
vỏ ih c đ ư ự c x c p v à u rứ \ó m th ứ nhâV
N g o à i ra c ò n có n h ừ n g h iệ n v ặ t s ả n x u ấ t ỉại
đ ịa p h ư ơ n g n h ư n g d o th ọ b ê n n g o à i làm th eo
k ỹ t h u ậ t t ừ b ê n n g o ài th e o n h u c ẩ u c ủ a x ă hội
b à n địa ^^\ T u y v ậy, đ ô i vớ i n h ử n g m ặ t h à n g
H á n h a y k iế u H á n , v ó i tìn h tr ạ n g n g h iẽ n cứu
h iệ n n a y th ì k h ó m à th ấ y đ ư ợ c m ộ t cách rỏ
ràng lừ n g n h ó m h iện v ậ t n à y tro n g v ă n hoá
S a H u ỳ n h
H iệ n v ậ t c ó n g u ổ n g ố c T â y v à Đ ô n g H á n
Thon Bolina Ihì trong việc &in «uẳ'l đỡ Irđng sừc
ớ Đông Nam Á đẩu công nguyên đã có những người ihọ
Ản đen Um việc lại E)ông Nam Á Theo Nguycn Kim Dung (Viộn Khảo cổ học), cho ỉúi nay chưa có bẳng chửng
vẽ sản xuẳ't ỉ rang sức bẳng mă nâo tại cho nhưng sán xuđl ưang sức bẳng ứìủy tinh tại chỗ ữiì ứầ có râ't nhiếu băng chửng trong các địâ diếm khảo cS học
Trang 6tÂm Thị Mộ / TọỊĩ chi K}wfí ĩtọc DI IQGHN, KJioa học Xã hậi và NhÂn văn 24 (2008) 18-32 23
tro n g v ă n h ó a S a H u ỳ n h đ ư ọ c p h á t h iệ n
p h ẩ n lớ n tro n g các đ ịa đ iế m có n iê n đ ạ i
m u ộ n M ộ t SỐ đ õ đ õ n g n h ư đ in h , b á t ctĩa,
âm đ ư ợ c x e m là n h ử n g h iệ n v ậ t th ê h iệ n rõ
r ệ t tín h châ't s ta tu s (đ ịa v ị, th â n th e), đ â y là
n h ữ n g " S ta tu s g o o d s " h a y " S ta tu s m a rk e rs "
1: Jf
.JIKềả
n*mh 1 D(5 đựng băng đổng níỏn cl.Ịi Đỏng Hán trong mộ Lâi Nghi (Quảng Nam)
Nị^iiõn: Tu Ịiệu khni quậi cùíĩ Aĩĩdreaỉ Ri’inccki', Nguyễn Chiêu và Làm M ỹ Dunỵ, Chụp ánh Renecke A [12]
Hình 2 Gương dõng nicn đạl Tây I lán trong mộ Gò Dừa (Quàng Nam)
Nịiuõỉĩ: Tư liệu kìưi quật củ(ĩ Andreas Rửiỉtccke, N»ịuyẽn Chiếu ĩ>à Lâm Mỹ Chụp ảnh Reĩiccke^ A [12]
Loại h ìn h h iện v ậ t n à y thây x u ấ t hiộ n
n g à y c à n g n h ie u tr o n g các k h u m ộ đ ịa g iai
đ o ạ n m u ộ n , n h iề u m ộ có c h ứ a n h ử n g hiộ n
v ậ t n à y b ê n c ạ n h h iệ n v ặ t có n g u S n g ố c nội
sin h v à t ừ n h ữ n g k h u v ự c khác M ộ t s ố
n g u y ê n liộ u n h ư N e p h riíe có lẽ c ũ n g đ ư ợ c
n h ậ p từ Đ à i L o an (th ô n g tin c á n h â n tra o đ ổ i
v ó i N g u y ề n K im D u n g ) T ro n g n h ữ n g h iệ n
v ậ t n à y c h ú n g ta th ấ y có t h ế ch ia th à n h mă'y
n h ỏ m s a u
- C ô n g cụ^ v ũ khí
- T icn
- T ra n g sứ c
- Đ ổ g ia d ụ n g vả N g h i lề
H iộ n v ậ t có n g u ổ n g ô c T h ái L an , A n Đ ộ,
Đ ịa T ru n g H ả i c ũ n g đ ư ợ c tìm th â y tr o n g rấ t
n h ỉế u các đ ịa đ iế m c ủ a v ă n h o ả S a H u ỳ n h
p h â n bõ' ớ các lo ại d ịa h ìn h từ h ả i đ ả o , d u y ê n
h à i đ c h v ù n g đ ổ i n ú i L oại h ìn h h iệ n v ậ t
c h ín h là các lo ại h ạ t c h u ỗ i v à tr a n g s ứ c làm
b ằ n g m ã n ă o , th u ý tin h , vàng
Trang 8U m Thị M ỹ / T ọị ) chi Khoa học Đ H Q G H N , Khoa học X ã hội và N hắn vân 24 (2008) Ĩ8 '3 2 25
b iế n đ ă b ắ t đ ẩ u t ừ n h ừ n g t h ế kỷ cu ỏ ì ỉrư ó c
C ô n g n g u y ê n , N h ữ n g Ih u ỷ th ú " M a la y " đ ư ợ c
n h ắ c đ ế n n h ư n h ữ n g k h á c h th ă m tại b ò b iển
T r u n g H o a từ t h ế ký 3 trư ớ c C ô n g n g u y ê n
T h ò i đ ế c h ế La M ã, n h ữ n g n h à s ử h ọ c L a M ã
đ ã nói v ể n h ữ n g n g ư ờ i M ala y b u ô n b á n q u ế
đ i th e o lu ổ n g g ió g iữ a c h à u Ả v à c h â u Phi, v à
đ ẵ có n h ữ n g tra o đ ổ i th ư ờ n g x u y ê n c ủ a cư
d â n n ó i tiế n g M a la y o -P o lin e sia n d ọ c th e o b ò
b iế n M a la g a sy (14, p I8 5 -1 8 7 Ị T ro n g khi
c h ứ n g c ứ lịch s ử k h ò n g rõ lắ m , m ỏ i q u a n hệ
v ớ i A n Đ ộ cỏ lõ c ũ n g đ ư ợ c h ìn h th à n h v à o
th à i g ia n n à y , ỉừ khi n h ữ n g th ủ y th ủ Đ ô n g
N a m Á đ ả có th ố v ư ọ t q u a eo b iể n M ủlaca và
v à o Ấ n Đ ộ D ư ơ n g [14, p l8 6 ] T ại n h ữ n g đ ịa
đ iế m th u ộ c th ò i kỳ h ậ u g iai đ o ạ n M â u ria (th ế
k ỳ 1 v à 2 trư ớ c C ô n g n g u y ê n ) 6 In d ia , đ ă tim
ih ả y n h ữ n g là i liộ u c h ữ vic't v à tư liệ u k h ả o
cổ c h o th à y n h ử n g n g ư ò i b u ô n b á n A n Đ ộ đ ã
có th ế tìm th â y n h ữ n g n g u ổ n c u n g c a p v à n g
m ớ i ó Đ ô n g N a m Á [15], N h ư trê n d ã đ ế cập,
tro n g các d i tích v ă n h o ả S a H u ỳ n h , nhâ't ỉà
íro n g n h ữ n g d i tíc h th u ộ c th ờ i kỳ m u ộ n đ ã
p h á t h iệ n đ ư ợ c k h á n h iế u d i v ậ t có n g u õ n g ô c
 n Đ ộ v à d i v ậ t có n g u õ n g ô c xa h o n n ử a
T ie p xủc Vci g id u lu u v â n h u à g iu d ỉ i ^ n vá
Sa H u ỳ n h p h ụ th u ộ c v à o r ấ t n h iẽ u đ iể u kiện,
th ứ n h ấ t là c a n p h á i đ ặ t tro n g bôĩ c ả n h lịch sử
c ù a c h ín h sác h b à n h trư ớ n g v ể p h ỉa n a m của
c h ín h q u y ể n n h à H á n ( n h ư đ ã đ ể c ậ p ò p h ẩ n
trên ), th ứ h a i là c h ín h sác h p h á t trie n k in h t ế
c ú a n h à H á n , S ự b à n h trư ớ n g c ủ a n h à H á n v ẽ
p h ía n a m m ộ t p h S n k h ô n g k ém q u a n trọ n g là
d o m ụ c đ íc h th u ơ n g m ạ i v à n h u c ẩ u h à n g
h o á t ừ p h ư c m g n a m M ặc d ù tư liộu Ih à n h
v ă n c h o th â y cỏ s ự h iệ n d iệ n c ù a n h ữ n g
th u y c n V iộ t (Yue) k íc h th ư ớ c lớ n lúc b â y giò,
n h ư n g th e o các n h à n g h iê n c ứ u , cỏ n h iế u k h ả
n ă n g th u y ể n b u ô n T r u n g H o a k h ô n g d i q u á
b ò b iế n m iế n Bắc V iệ t N a m v à n h ử n g h à n g
h o á n g o ạ i tìm đ ư ọ c ở N a m V iệt là d o n h ữ n g
th u y ể n b u ỏ n n ư ớ c n g o à i đ e m tó i H á n V ũ Đ ê
k h i b à n h tr ư ớ n g x à m c h iế m L in g n a n n ắ m 11
Ir ư ở c C N đ ă c ử n h ữ n g c h ứ c q u a n lo việc
k iể m s o á t th ư ơ n g m ạ i b iế n T r o n g th ò i kỳ
n à y , b ê n c ạ n h c ả n g P a n y u c ò n c ó m ộ t lo ạ t các
c ả n g ò p h ía n a m n h ư ở H e p u (m iền n a m
G u a n g x i), X w en (m iề n N a m G u a n g d o n g ) v à
d ọ c th e o b ò b iể n m iể n B ắc V iột N a m (n h iều
tà i liệ u đ ể c ậ p tớ i tẩ m q u a n tr ọ n g c ủ a c ả n g ờ
G ia o C h i tr o n g g iai đ o ạ n n à y ) D ù k h ô n g có
n h iể u n h ữ n g g h i c h é p tr o n g s ử c ố v ể s ự p h á t
tr iế n n h ử n g m ô i q u a n h ệ b u ô n b á n h a y g ử i
s ử đ o à n đ i b ằ n g đ ư ờ n g b iế n tớ i n h ữ n g v ù n g
b iê n v iễ n n h ư A n Đ ộ , L a M ã, n h ư n g có th ế
c h o ra n g , c h ín h s á c h b à n h tr ư ớ n g c ủ a H á n Vu
Đ ế lu ô n đ i k è m với s ự m ò r ộ n g q u a n h ệ b u ô n
b á n v ó i n h ũ n g v ù n g x a x ô i bà't k ể là th e o
p h ư ơ n g tiệ n v à c ác h th ứ c n à o
N h ư v ậ y , từ n h ữ n g th a y đ ổ i tro n g ch ín h
s á c h tr ê n đ â y , ta có t h ể n h ậ n ra c ác h th ứ c v à
m ứ c đ ộ tiẽ p x ú c , tra o đ ố i v à liỄp b iê h v ă n h ó a
H á n S a H u ỳ n h tr o n g h a i g ia i đ o ạ n T â y H á n
v à Đ ô n g H á n là k h á c n h a u C ó Ih ể th ấ y , h iệ n
v ậ t th ờ i T â y H á n tim th â y ở m iể n T ru n g
k h ô n g n h ic u , h iệ n v ậ t h ạ n c h ê ' ò m ộ t sô" loại
h in h n h ư U en d ổ n g , g ư ư n g d ô n g , m ọ l s ố vu
k h í n h ư q u a đổ n g ^ q u â s ắ t d a o c ó c h u ô i h ìn h
v à n h k h ă n b ằ n g sắt ( n h ữ n g c ô n g cụ v à v ũ
k h í b ằ n g s ắ t n à y có lẽ đ ư ọ c s ả n x u ấ t ỉại chồ
b ắ t c h ư ó c lo ại h ìn h h iệ n v ậ t T r u n g H oa)
S a n g g ia i đ o ạ n c u ô ì T â y H á n v à Đ ô n g H á n ,
n h ử n g tiê p x ú c v ă n h ó a m ạ n h hơn^ d a d ạ n g
h ơ n v à th e o h ệ Ih ô h g v à k h ô n g lo ại t r ừ khả
n ả n g d u n h ậ p m ộ t sô ' c ô n g n g h ệ s ả n xuâ't đ ổ
g ố m , đ ổ k im loại T u y v ậ y , k h á c vớ i m iể n Bắc n ơ i m ộ H á n th ò i n à y k h á n h íể u (v à đ ịa
Chúng ta có một số sừ liệu VC tuycn đường biển phía Nam từ Ihờì Hản Vũ Dế và chinh sách thưcmg ĩũại quan doanh • hình Chức hoạt động Ihucmg mại dưdi sự chỉ đạo trvc lỉcp cùa Uìẽu dư>h Theo con đưòng này tơ lụd của Trung Quốc được đưa tới nhiẽu quốc gia (16)
Trang 926 U m Thị M ậ Dun$ỉ / TđỊf chi Khoữ học Đ H Q C H K Khoa học X ã hội và Nhản I*ãn 24 (2006) 15-32
v ự c p h à n bô' c ủ a m ộ H á n c ũ n g c h i tớ i T h a n h
H o á đ iể u n à y c ủ n g p h ù h ọ p v ó i s ự c ó m ật
trê n th ự c te c ú a n h ữ n g trị s ò T r u n g H o a 0 hai
v ù n g G ia o C h i v à C ử u C h â n ), tại k h u vực
T ru n g T ru n g B ộ k h ô n g th ấ y d â u tíc h m ộ g ạch
H á n , m à chi có m ộ t s ố m ộ c h u m v à m ộ h u y ệ t
đ ấ t có c h ứ a đ ổ đ ổ n g T â y v à đ ặ c b iệ t là Đ ô n g
H á n N h ư v ậ y , tr o n g k h i ó h a i q u ậ n (G ia o Chi
v à C ử u C h â n ) c ó s ự h iệ n d iệ n c ù a q u a n lại
n h à H á n , q u a n lại đ ịa p h ư ơ n g b ị H ả n h o á v à
có t h ế cả lớ p n g ư ờ i q u y ế n lự c đ ịa p h ư ơ n g
m ạ n h , thì ỏ v ù n g N h ậ t N a m , c h i có h a i n h ó m
n g ư ờ i sau (q u a n lại đ ịa p h ư ơ n g b j H á n hóa
v à th ủ lĩn h /n g ư ò i g ià u b â n đ ịa ) C h ú n g tôi
c h o rằ n g , tro n g g ia i đ o ạ n tr ư ó c c ỏ n g n g u y ê n ,
v ă n h o á Sa H u ỳ n h tiế p n h ậ n ả n h h ư ớ n g từ
v ả n h o á H á n th e o k iể u t ừ xa, c h ọ n lọ c m ộ t s ố
y ê u t ố p h ù h ợ p , c h ù y ế u là ỉiế p n h ậ n n h ũ n g
b iế u trư n g t h ế h iệ n q u y õ n lự c /đ ịa v ị “ th ân
ih ê ' c ú a H á n C á c h th ứ c tr a o đ ổ i c h ắ c c ủ n g
k h á đ a d ạ n g v ể h ìn h ih ứ c , x o n g c ách ỉh ứ c
tiè'p x ú c v à tr a o đ ổ i q u a b u ô n b á n đ ó n g vai
trò c h ú đ ạ o S a n g đ ế n g iai đ o ạ n CUÔI c ủ a nển
v ă n h ó a n à y , m ô i q u a n h ộ n à y đ ư ợ c tả n g
c ư ờ n g từ n h iế u g ó c đ ộ v à t ừ n h iế u n g u y ê n
ĩứ \Ã x \ c à c h ỉ n h u*|, k i n h Ic, v i n l \6 a D ò l v ó i
A n Đ ộ, m ô i q u a n h ệ c h ín h là b u ô n b á n v à c h ủ
yêU tậ p tr u n g v à o m ộ t h a i m ặ t h à n g c ủ a đ ổ
tra n g sức N h ữ n g h ạ l c h u ỗ i n h ậ p từ Â n Đ ộ
h a y đ ư ọ c s ả n x u â t ịạ i c h ồ th e o k ỷ th u ậ t v à
loại h ìn h A n Đ ộ tấ t n h iê n c ũ n g m a n g tín h
châ't " s ta tu s m a r k e r " c h ứ k h ô n g c h i đ ơ n
th u ấ n đ ể là m đ ẹ p Sô^ lư ợ n g , c h ấ t lư ợ n g v à
p h â n b ố h ạ t c h u ỏ ỉ v à các đ ổ tr a n g s ủ c b ằ n g
đ á m ă n ão, đ ả a g a te , h ạ t c h u ỗ i h ìn h ch im ,
h ìn h h ổ , h ạ t c h u ỗ i t h u ỷ tin h b ọ c v à n g , h ạ t
c h u ỗ i k h ắ c A x it cỏ n g u d n g ố c t ù A n E>ộ, Đ ịa
T ru n g H ả i tr o n g cảc m ộ c h u m m in h c h ứ n g
râ't r õ đ iể u n à y
4 G ia o lư u v á t i ế p b iế n v ỉ n h ó a v ớ i b iế n đ ố i
q u a n h ệ / c í u tr ủ c xã h ộ i
H à n g n g o ạ ỉ th ú c đ ấ y v iệ c s ả n xuâ't h à n g nội, tả n g c ư ờ n g tra o đ ố i h à n g g iữ a v ù n g th ấ p với v ù n g cao v à tro n g m ỗ i v ù n g S ự có m ặ t
c ù a m ặ l h à n g lo ại n à y k h ô n g c h i k ích th íc h
b u ỏ n b á n m à còn kích th íc h s ả n xuâ't n h ũ n g
m ặ t h à n g tr a o đ ổ i nhâ't là g ố m v à k im ioại
th e o h u ớ n g m ò rộ n g s â n x u â t v à q u ả n lý sản
x u ấ t V iệc p h á t triế n n g o ạ i th ư ơ n g v à lă n g
c ư ờ n g g ia o lư u , tiê‘p x ú c v ớ i b ê n n g o à i đ ổ n g
th ờ i d a n đ ô h m ộ t sô' nhŨTìg th a y đ ô i tro n g
q u a n h ệ x ã h ộ i v à c ấ u trú c x ã h ộ i R õ ràn g , s ự
có m ặ t c ủ a n h ữ n g h à n g xa xi có n g u ổ n g ô c từ
b é n n g o à i (v à c ù n g v ó i c h ú n g là n h ữ n g tu
tư ở n g k è m th e o ) đ à có v a i Irò k h ô n g n h ỏ tro n g p h â n h ó a cùa cải đ ịa v ị v à q u y ể n lự c tro n g xả h ộ i Sa H u ỳ n h Đ ie u n à y đ ư ợ c the
h iệ n q u a s ố lư ự n g v à châ^t lư ợ n g đ ố tù y tán g
p h â n b ố k h ô n g đ ổ n g đ ế u tr o n g cảc m ộ ch u m
c ủ a m ộ t đ ịa đ iể m và g iữ a các đ ịa đ iể m tro n g
v á n h ó a Sa H u ỳ n h
B u ô n b á n k h o á n g c ách x a v à tr a o đ ô i nội
v ù n g ỉro n g m óì liỄn h ệ v ó i m ứ c đ ộ p h ứ c lìợ p
x ă h ộ i i h ư ừ n g đ ư y c x c m x é t d ư ứ i m ộ l s ô k h ía
c ạ n h s a u
- T ín h c h u y è n h o á v à m ứ c đ ộ tr a o đ ố i nội, lièn v ù n g v à b u ô n b á n đ ư ờ n g xa
• M ứ c đ ộ lích luỹ c ú a cải, c á c h th ứ c p h â n
p h ô i/c h ia lại c ủ a cải liên q u a n đ ế n đ ịâ vị v à
v a i v ẽ '(q u y ể n lực) tro n g xả h ộ i
- M ứ c đ ộ v à cách Ih ứ c p h â n tẩ n g x â hội:
H ệ th ô n g p h â n c ấ p đ ịn h cư m ứ c đ ộ liên kc’t
tr u n g ỉâ m -n g o ạ i vi; ỉr u n g tâ m lớ n -tru n g tâm
n h ò th e o m ô h ìn h tru n g tâ m v à v ệ tia h tro n g
m ộ t c ấ u trú c v ò n g trò n h a y m ô h ìn h h ìn h cây
ở v ù n g lư u v ự c s ò n g v e n b iế n [17] Đ ỏi với
đ ịa h ìn h m iể n T r u n g V iệt N a m m ô h ìn h h ìn h
Trang 10LÂm Thị M ỳ D utĩỊ(! Tạp chí Khoa học D H Q G H N , Khoa học X â hội và N hãn văn 24 (2008) 18-32 27
c â y ciia B ro n so n (17) m ò tá h ệ th ố n g tra o đ ổ i
từ v ù n g th ư ọ n g n g u õ n đ ế n h ạ lư u c ủ a s ô n g
c h ín h và n h ữ n g c h i lư u của s ô n g cỏ lẽ Ihích
h ợ p hơn cả ở n h ữ n g lư u v ự c s ô n g lớn n h ư
s ô n g T hu B ổn, s ô n g T rà K h ú c các n h à n g h iê n
c ứ u b ư ó c đ ẩ u đ ã c ó th e x ác đ ịn h m ộ t cách
tư cm g đ ô ỉ c h ứ c n ă n g c ủ a đ ịa đ iể m h a y n h ó m
đ ịa đ iế m d ọ c th e o s ô n g n h ư n h ữ n g đ iế m th u
m u a h à n g h o á , s ả n xuâ't h à n g h o á v à tiê u th ụ
h à n g hoá th ò i S ơ s ử [10]
C ó n h iể u n g h iê n c ứ u v ể s ả n x u ấ t h à n g
h o á th ủ c ô n g liê n q u a n d ê h s ự g ia tă n g Hch
p h ứ c h ọ p c ủ a c â u tr ú c xẫ h ộ i v à q u á trìn h
h ìn h th à n h n h à n ư ớ c ờ các c a p m ứ c đ ộ kh ác
n h a u N h ìn c h u n g , các n g h iê n c ứ u đ ó đổu
n h ằ m c h ứ n g m in h g iữ a h a i q u á trin h n à y có
m ố i liên q u a n m ậ t th iê t v à tư ơ n g tá c lẫn
n h a u T ro n g n g h iê n c ứ u c ủ a m ìn h v ể các lâ n h
đ ịa ò P h ilip p in , J u n k e r L đ ă v ậ n d ụ n g cách
p h ấ n loại c ủ a B ru m fic l v à E arle m à th e o đ ó có
h a i loại s â n xuâ't th ủ c ò n g (to à n th ò i g ia n hay
tạ m g ọ i là c h u y ê n n g h iệ p ) tr o n g lã n h đ ịa , đ ó
là " c h u y ẽ n h o á m a n g tín h g ắ n v ớ i'' (a tta c h e d
s p e c ia liz a tio n ) v à " c h u y ê n h o á m a n g lín h đ ộ c
lặ p " ( in d e p e n d e n t specialization)í^> Ị18Ị đ ể
t \ m h i e u v a i t r ò c ủ a l i c ' n b ộ o ả n 3 u â 'l I h ù c ổ n g
đ ô i v ó i Sự h ìn h th à n h lă n h đ ịa T u y v ậ y , việc
p h â n ch ia k iế u n à y k h ô n g p h ả i k h ô n g cỏ
n h ữ n g tư liệu th ự c te p h à n b á c lại M ộ t s ố tu
liộu d ả n tộc h ọ c lịch s ử đ à c h ứ n g m in h k h ô n g
p h ả i h o à n to à n lú c n à o c ũ n g v ậ y ở n h iẽ u
n a i, tro n g lịch s ử v à hign tại, n h ử n g n g ư ò i
th ọ th ú c ô n g c h u y ẽ n n g h iệ p , n h ữ n g n g h ệ
n h ả n đ õ n g ỉh ữ i s á n xuâ^ c ả h a i h o ặ c n h iể u
h ơ n các c h ủ n g lo ại h à n g h o á c h o c á h â i n h ó m
L o ại t h ứ n h ấ t s ả n x u â t ra n h ữ n g m ặ t h à n g h a y s ả n p h a m
c ỏ tỉ n h g iỏ i h ạ n c h ặ t chõ VC mặỉ xã h ộ i ( d đ n g h à n g d ỉ t riêng
p h ụ c v u n h u c ấ u c ủ a ỉấ n g lớ p tr c n t ã n g l ó p c a i tr i v à h à n g
h o ả i h c h iộ n d ịa v ị Xã h ộ i) Ir o n g k h i lo a i t h ử h d i c u n g Cdp
n h ừ n g m ặ ị h à n g c h o â ậ i b ộ p h i n d ã n c ư n h ử n g n g ư ờ i tiê u
thụ binh dân
đ ỏ ì tư ợ n g n h ư đ ã n ó i ỏ trẽ n C ó th ê th â y đ iề u
n à y tr o n g n g h iê n c ứ u c ù a U n d e rh ill, p v ề sản xua't th ủ c ô n g n g h iệ p v à n h ữ n g th a y đ ổ i xẵ
h ộ i ỏ m iể n B ắc T r u n g H o a [19],
N h ữ n g t ư liệ u k h ả o co v à s ừ liệu cho
th ấ y , c ả tr o n g g ia i đ o ạ n v ă n h o á S a H u y n h v à
g iai đ o ạ n lịc h s ử SÓTTÌ d ẫ c ó c ả h a i lo ại sán
x u ấ t r\h ư p h â n loại tr c n (v à c h ủ n g tôi c ũ n g
th iê n v ế ỷ k iê h c h o r à n g c á c h p h â n ch ia đ ó chi m a n g tín h tu ơ n g đ ô ì v à tro n g n h iểu
ì r u ờ n g h ợ p r ấ t u y ể n c h u y ể n ) L oại "c h u y ê n
h o ả m a n g tín h g ắ n v ó i" c h ắ c đ â có tro n g v ă n
h o á S a H u ỳ n h (ò m ứ c đ ộ b a n đ ầ u ), v à lă n g
c a p đ ộ c ũ n g n h ư p h ạ m v i ò n h ữ n g t h ế kỷ đ ầ u
c ô n g n g u y ê n Tâ't n h iê n , d o tín h châ't p h â n
tá n v ề đ ị a h i n h c ũ n g n h ư tố c h ứ c c h ín h trị ò
m iể n T r u n g V iệ t N a m , s ả n x u a't th ú c ô n g ó
m ồ i v ù n g k h ả c n h a u d o s ự đ a d ạ n g c ũ a
n g u o n n g u y ê n liệu đ ịa p h ư ơ n g , s ự c h ê n h lệch
v ể k ỹ t h u ậ t (tr ìn h đ ộ ) tr o n g c h u y ê n h o á sản
x u ấ t, s ự k h á c n h a u v ể tố c h ứ c x ẵ hội, tầm
q u a n tr ọ n g c ù a từ n g m ặ t h à n g đ ô l v ó i thị trư cm g b ê n n g o à i v à n ộ i địd^ m ứ c đ ộ tiế p xúc
v ó i b ê n n g o à i
M ứ c đ ộ c h u y ê n h o ả s ả n x u ấ t th ủ côn g
đ ư ợ c p h ả n á n h c h ú v ê u q u a b ộ d i v â t g ố m và sắt T r o n g đ ô g ô rn , c h ú n g ỉa th â y có s ự d iễ n
b iế n v ế lo ại h ìn h q u a các đ ịa đ iể m từ sớ m đ ế n
m u ộ n ỉh e o x u h ư ớ n g đ ơ n g iả n h o ả v ế tra n g
t á đ a n đ iệ u h o á (c ỏ t h ể h iể u Ih e o n g h ĩa
c h u ấ n h o á ) lo ại h ìn h T ại n h ữ n g k h u m ộ n h ư
G ò M ả V ôi, G ò Q u ê (v ă n h o á S a H u ỳ n h sớm )
c h u m m a i tá n g n h iể u lo ại, gôVn h jỳ lá n g rất
đ a d ạ n g v ề h ìn h d á n g v à tr a n g t á ò n h ữ n g
k h u m ộ c ó n iê n đ ạ i m u ộ n lo ạ i h ìn h q u â n tài
g ẩ n n h ư c h i c ó d ạ n g h ìn h tr ụ , đ ổ g ố m tu ỳ
tá n g đ o n g iả n h o n rã't n h iẽ u s o v ớ i g iai d o ạ n trư ớ c T u y v ậ y , tr o n g các đ ịa đ iế m m u ộ n n à y lại cỏ h iệ n tư ợ n g x u ấ t h iệ n m ộ t sô' loại gô'm
đ ơ n lẻ v ề lo ạ i h ìn h v à đ ơ n c h iế c v ề sô^ lư ợ n g
T ín h th ố n g n h ấ t tr o n g v ă n h o á Sa H u ỳ n h
đ ư ợ c n h ậ n b i ê ị rõ rệ t q u a n h ử n g loại h in h