Sử liệu học Pháp và Điện Biên Phủ nửa thế kỷ sưu tầm và tranh luận

Chủ tích Trung tảm Thỏng tin vã Tư liêu vế Viẻt Nam thòỉ hiện đai (Phãp)... Pans Armand Colin..[r]

TAP CHỈ KHOA HOC ĐHQGHN KHXH & NV T XX Số 2 2004

S Ử L I Ệ U H Ọ C P H Á P V À Đ I Ệ N B I Ê N P H Ủ

N Ử A T H Ể K Ỷ S Ư U T Ầ M V À T R A N H L U Ậ N <•>

A la in Ruscio****

vào th á n g 10 ra đời m ột côn g trìn h được coi như cuốn sách đ ẩu tiê n do m ột người

th o á t nạn của cứ đ iểm Đ iện B iên Phủ

v iế t, T h iếu tá - bác sỹ G raw rin: T ô i đà là thầy thuốc ở Đ iện B iên P h ủ

Rồi sa u đó k h ôn g lâ u , trước kỷ niệm

lầ n th ứ n h ấ t Đ iện B iên P h ủ n h iều nhan

để sá ch ra mắt: 11 côn g trìn h tấ t cả, một khôi lượng cũn g bình thường, ơ đấy là

sự gặp gơ của 3 ý muôn: n h ữ n g nhân

ch ứ n g đầu tiên m uôn nói, công chún g

m u ốn h iểu b iết và k h ô n g loại trừ một vài nh à x u ấ t bản m uôn kiếm lợi!

T rong n h ữ n g năm tiếp th eo, người ta

có th ể nói đến m ột tốc độ bỉn h thường,

h ầ u như tấ t cả trong các năm đêu có m ột côn g trình x u ấ t bản.

T h ờ i k ỳ S ô ’ c ô n g t r ìn h x u ấ t h i ệ n

1

T r u n g b ìn h / n ă m

Có th ể trước hết n êu ra h ai cao điểm h à n g lo ạ t ấn phẩm : năm 1963, J u le s Roy

Kv niệm 10 năm trận đánh là cơ hội cho với T rậ n đ á n h Đ iện B iê n P h ủ là cung

n Tham luận tại HỘI thảo "Tràn Đién Bién Phủ - giữa lịch sử vã hồi tường' Paris 21-22/11/2003

n Tiến sĩ Sử hoc Chủ tích Trung tảm Thỏng tin vã Tư liêu vế Viẻt Nam thòỉ hiện đai (Phãp) tac giả nhiéu cỏng trinh vé Viél Nam trong

đó cỏ cuốn Điên Bién Phù - ảo ảnh C U Ố I cùng

I S ả n x u ấ t b ộ i t h u

T rong 50 n ăm qua tôi đã có tổn g sô

73 công trìn h của 65 tác giả N êu cần có

một tỷ lệ to á n học, ta sẽ th ấ y mỗi nãm có

1,46 đầu sách ra đời.

C ông trìn h đ ầu tiên vể Đ iện B iên

P h ủ x u ấ t h iện vào thời g ia n nào? Cuốn

“S O S B ắ c K ỵ ' của Roger D elp ey [2] in

xong n gày 2 6 -6 -1 9 5 4 , 50 n gày sau khi

Đ iện B iên P h ủ th ấ t thủ N h ư n g cũ n g

k h ôn g th ể nói rà n g đó là m ột cuốn sách

v ề Đ iện B iên P h ủ , n h ấ t là các tra n g v iết

th êm vào lúc cuối Trái lại tờ V E p re ss ra

n gày 2 6 -6 -1 9 5 4 đã giỏi th iệu với bạn đọc

m ột công trin h ch u y ên sâ u của L ucien

B orn et có n h an dể “Đ iện B iẽn P h ủ -

thành t r i của vin h quang". Cuối cùn g

Sú liủu học Pháp và DiCn Biên Phú.

1 7

cấp cho công ch ú n g m ột tru yện kế tổng

hợp đ ầu tiên T ron g nhữ ng năm 1963-

1965 còn x u ất hiện cả n h ữ n g tru yện kê

của n h ữ n g Iìgười trong cuộc Ervan

Bergot: Lớp học thứ h a i ở Đ iện B iên P h ủ;

P ierre L anglais: Đ iện B iên P h ủ \ Jean

Pouget: C h ú n g tôi đ ã ở Đ iện B iên P h ủ và

của T ổng chỉ h u y cuối cùn g của lực lượng

v iễn ch in h là tư ớng Ely.

T rong n h ừ n g năm 90, cỉo tín nhiệm

của V iệt N am g ắ n với sự sụ p đổ của bức

tường B erlin , tiế p đó là ch iến tranh vùn g

V ịnh, tạo nên m ột sô"ấn phẩm» nói chung

là thù địch với V iệt M inh T rật tự đã đảo

ngược: n h ữ n g kẻ bị th u a trận hôm qua

-G h i chú '. Đ ành ràng m ột số tác già có

th ể xếp vào các h ạ n g khác nh au như:

B ernard F a ll, G eorges C hafard, J u les

Roy là n h ữ n g người vừa có các công trình

nh à báo và n h à sử học Pierre Rocolle, là

quân nh ân và nh à sử học, và cũn g xin nói

là Piere Schoendoerffer, gốc là nhà binh,

từ lâu cỉả là m ột nhà văn nổi tiếng

1 Nhùng nhà binh dài dỏng

Qua sô liệu trên có m ột điều nhặn

th ấy được ngay: yếu tố nhà binh áp đảo

trong sô tác giả các sách Gồm hai phấn

ba sô" sách là CỈO các th à n h viên quân đội

người phương T ây - k iến lập lại sự kiểm

so á t của họ trên t h ế giới N h ừ n g người chiến th ắ n g trước kia - n h ữ n g người cộng

sả n , nh ữ n g người dân th uộc địa h ay nửa thuộc địa - lại cảm th ấ y xấu hố hoặc bất lực Tướng S ch m itt, m ột cựu binh Đ iện

B iên Phủ trở th à n h T ống th am mưu trướng quân đội Pháp, lại có m ột ý đồ tin h quái để nh ắc tới điều đó khi đ ặ t tên cho “H ồ i tưởng" của ông ta là “T ừ Đ iện

B iê n P h ủ đến K ow eït C ity ' ngầm ý là ‘T ừ phương T ảy th ấ t bại đến phương Tây chiến th ắ n g ”.

N ếu bây giò quan tâm đến nguồn gôc các tác giả, người ta cỏ th ê d ẫn ra báng

kê sau đây:

P h áp v iết, dù họ còn sô n g hoặc kh ôn g còn khi các công trình được ph át hàn h

N goài sô" lượng, còn có ch ấ t lượng của các chữ ký nổi tiếng: 3 T ổn g ch ỉ h u y cuối

cù n g th eo thứ tự là S a la n , N a v a rre và Ely, cũn g đã tu n g ra H ồ i k ý của mình; của các sỹ qu an lừ n g lẫy: Pierre

L an glais, M arcel B igeard, J e a n Pouget;

m ột phụ nữ và n h ữ n g người trong cuộc:

G en ev ièv e đe G alard, E rw a n t B ergot, Roger H oleindre, Pierre SchoendoeríTer

T u y n h iên , có th ể ghi n h ậ n là k h ô n g có

m ột vài tên tuổi quan trọng: tướng Cogny, tướng de C a stries

c ỏ n g t r ì n h đ ư ợ c v i ế t bở i T ổ n g s ô % s o v ớ i t ổ n g s ô

Tạp i l í i Khoa họỉ D H Q G H N K H X ti ổc N V T.xx S ố 2 2004

18 Alain Ruscio

C h ú n g ta s ẽ tìm hiểu tro n g phần sau

ý n g h ĩa của y ế u tô" nhà binh áp đảo này.

2 Những nhà chính trị mặc cảm

Sự m ặc cảm n à y đả cắ t đoạn m ột

cách lạ ký và tà n n h ẫn , với sự im lặ n g

đầy ý n g h ía củ a các vai diễn chính trị

của thảm kịch.

Đó là bài học thứ hai của b ả n g th ông

kê này Có th ể nói đó là m ột sự im lặ n g

đ ỉn h tai.

Bổn ấn ph ẩm tron g năm mươi năm!

N hà ch ín h trị có trách nhiệm duy

n h ấ t đã cho ra m ắ t m ột công trìn h đặc

thù v ề sự k h ủ n g h oản g tron g m ùa xuân

1954 là vị C hủ tịch Quốc hội cuôì cùn g

th òi chiến: J o sep h L an iel Hơn nữa, sả n

phẩm ch ín h cô n g của nền đệ tứ C ộng hoà

cù ng kh ông ph ải là m ột phép m àu hơn

hết Lẽ ra, m ặ t khác, tướng N avarre

trước đó đã p h ải cày vô cận th ậ n để Chủ

tịch Quốc hội q u y ết dịn h trả lời.

Có th ể b ổ su n g , x ét cho đ ến cùng,

nh ữ n g bài đả kích của E douart Frédéric

D upont thuộc p h á i tán th à n h duy trì

Đ ông Dương, tro n g phạm vi ảnh hưởng

P háp và công trìn h H ồ i tưởng của nhà

ngoại giao J e a n C hau vet Còn lạ i m ột

vài tra n g v iế t tro n g tác phẩm khái q u át

H ồ i tưởng n h ư của G eorges B idau lt [4]

h a y của E dgar F a u re [3] N h ư n g kh ông

có m ột nh à lã n h đạo h à n g đầu nào lại

cầm b ú t để (thử?) giải th ích m ột cách sâ u

sá c th ái độ củ a m ìn h khi Đ iện B iên Phủ

sụp đổ Cả R ené M ayer, người đà bô

n h iệm N a v a rre vào th á n g 5 -1953, nàm

ôn g ta vào cuộc ch iến tra n h m à không có

chỉ dẫn cụ th ể, cũ n g kh ông cầm bút; cả

Paul R eyn au d tu y là rất gắn bó với đường loi ch ín h trị của P h áp ở Đ ông Dương trước cuộc k h ủ n g h o a n g 'n cũ ng câm lặ n g m ột cách lạ kỳ tiếp đó, và cả

R ené P léven , B ộ trư ởng Q uốc phòng,

ngươi đă đ ặ t ch ân le n Đ iện B iên Phủ như ng cũ n g giữ m iện g k h ô n g công bô' gì (ít n h ấ t là trước cô n g chúng) Kổ cả J e a n

L etourn eau, m ộ t tro n g n h ữ n g chính khách P háp g ắ n bó vào bậc n h ấ t với cô'

g ắ n g ch iến tra n h củ a P h á p ở Đ ông Dương, củ n g k h ô n g có gì ở M arc J a cq u et, Pierre de C h erigu é, M aurice S ch u m a n n ,

H enri Q u eille đều là bộ trương, tống trưởng trong các c h ín h phủ M ayer hay

L aniel

H iển n h iên rằng, sự im lặ n g khó chịu này vôn là ch iến lược của tru yền thông, như người ta nói ngày nay, cách làm được xem là tốt n h ất bởi nh iều nhà chính trị.

Ta hiểu họ, vì có th ế củ n g c h ả n g cỏ gì đán g tự hào đvíỢc điêu h àn h nước Pháp vào n h ữ n g năm từ 1947 đến 1954.

Tôi m uốn k ể vào đây m ột giai thoại

T ổng th ốn g đầu tiê n củ a cộng hoà thứ tư

V in cen t A ưriol, có th ói quen ghi chép tấ t

cả n h ừ ng cuộc trao đổi của m ình trong quá trình bảy năm ô n g ỏ điện E ly seé Tư liệu này, tờ J o u rn a l du S e p te n n a t, N h ậ t

kỷ nhiệm kỳ 7 n ă m đ ã công bố.

N g à y 17-4-1953, N gài T ổng th ố n g tiếp P au l R eynaud tro n g văn p h òn g của

m ình khi ỏng n à y vừa ở Đ ôn g D ư ơng về

Đ âv là cuộc đôi th o ạ i của họ Paul

R eynaud: “T ô i tin rằ n g đây là m ột tộ i ác chỏng nước P h á p nếu tiếp tục d uy t r i căn

0) Xin xem Oảt Việt Nam trong chiến tranh.Le Figaro 31-3 và V

4-1954

Tạp ( hi Khoa học D H Q G H N K H X H Á N V r XX Số 2 2 ( m

Sứ lieu hoc Pháp và Diện Bien Phú.

1 9

bệnh chảy m áu này là cuộc chiến tranh

Đ ô n g D ương". V in cen t Auriol: “T ô i hoàn

toàn đồng ý với ông”{2). A uriol củng đã

v iết ràng m ình có lúc nghi tỏi việc ra ứng

cử tốn g th ông nh iệm kỳ 2 n h ư n g cuôì

c ù n g ông đà kh ôn g làm gì vì cỏ n h iều

m âu th u ẫ n về vấn để Đ ông Dương.

‘T ộ i ác chông lại nưỏc Pháp?” Từ

ngữ n ày đà được hai trong sô' các nhân

vật ch ín h của N hà nước dùng Nó được

áp d ụ n g vào đường lôi chính trị chính

th ứ c của nước Pháp suốt bảy năm Ba

tu ầ n lễ sau , tư ớng N avarre được bổ

n h iệm N gày 20 th á n g 11 bắt đầu C h iến

d ịch con h à i ly. M ột nàm sau, gần như là

tín h th eo từ n g ngày, sa u cuộc tranh cài

giữa Auriol và R eyn auđ , dưới lớp phủ

tư ờng điện E ly seé, ngưòi binh sỹ Pháp

cuối cù ng ỏ Đ iện B iên Phủ ngà xuống

3 Những nhà báo tại mặt trận

Cuộc ch iến Đ ông Dương dặc biệt được

ch e dấu bởi các n h à báo, n h ất là các nhà

báo Pháp Trong quá trình d iễn ra trận

đ á n h Đ iện Biên P h ủ , n h ữ n g n h à báo chủ

y ếu có m ặt ớ Đ ỏng D ương là Lucien

B odart thường v iết cho báo F ra n ce S o ir,

Rober G u ilain người gửi liên tiếp các

ph óng sự ch o báo S ud-O uest và báo

L 'A u ro re, M ax O livier cho F ig a r o, Joel le

T ac cho M a tch, B rig itte F rian g cho

In d o ch in e S u d -E s t A siatique, Ba trong

sô họ đã n h anh chóng x u ấ t bản nh ữ n g

cuốn sách lấ y lại nh ữ n g phân tích của

các phóng sự lúc đó: Rober G u ila in từ

1954, H enri A m ouroux và B rigitte

F rian g trong năm 1955.

m Tảp VII nãm 1954 Pans Armand Colin 1980

T rá i lại, tôi k h ô ng lư u tr ừ tro n g tư liệu củ a m ình, Lucien B o d art, n h à báo

này kh ôn g h ể gợi lại Đ iện B iên Phủ tro n g cuốn tru yện nổi tiế n g của m ình,

cu ốn C uộc chiến tra n h Đ ô n g Dương.

N h ữ n g người khác, vốn là nh à báo, lại v iết sách lịch sử Đó là trường hợp

c ủ a Georges C h affard , c ủ a P h ilip p e

D ev illers, của J e a n L acouture H ai người

sa u đã đưa ra công ch ú n g tron g năm

1960 cuôn sách đầu tiên kê ch u y ện đầy

đủ, có n h iều th ôn g tin tôt lú c bấy giờ vê cuộc k h ủ n g h oản g X uân - H è 1954.

N gười ta sẽ còn ghi n h ậ n sự ít quan tâm các công trình của các n h à sử học, được gọi là ch u y ên n g h iệp , có n g h ĩa là của giới đại học về trận đ á n h nôi tiế n g

n à y N ếu ta loại trừ bản L u ận văn rất

giá trị của P ierre P ocolle sẻ nói sa u (n h ư n g R ocolle lại x u ấ t th â n từ qu ân đội,

k h ô n g phải từ trường đại học), ta chỉ có

th ê kể đến, tron g sô' các sá ch giáo khoa lịch sử, cuộc hội th ảo P h á p - Mỹ do

D e n ise A rtand và L aw ren ce K aplan tố chức cùn g với các côn g trìn h của J a cq u es

D alloz và A lain R uscio được côn g ch ú n g

b iế t tói.

5 Nhừng nhà văn rụt rè

S a u cù n g các n h à v ă n , đôi khi với

m ột h ạ n h phúc k h ô n g đểu n h a u , n h ư

c h ú n g ta đã n h ậ n th ấy , đã gợi lên m ột

trậ n đán h, hoặc sử d ụ n g bổi cánh đề

dự n g cốt tru yện Có th ê kế cuốn rất hay

và cảm động, T rên ca o, củ a P ierre

S choendoerffer (trái lại vói n h iê u ý kiến

đă n h ận được, cốt tru y ện của cuôn Đ ạ i

Tạp ( hi Khoa học D H Q G ỈtN K H X H & NV, r.xx So 2 2004

2 0 Alain Riiscio

đ ộ i 3 1 7 nơi tiế n g được tạo d ự n g vào

th á n g 5-1953); cuốn M arie C a sse C rỏte

củ a E d ou art A xel rad, k h ơ n g cịn nghi

ngờ gì nữ a, đĩ là m ột tro n g n h ữ n g

tru yện h a y n h ấ t v ề c h iế n tranh; một

cuốn tr u y ệ n lạ kỳ do P h ilip p e D e c la u sse

(m ột bú t d an h) đã tư ơ n g tư ợng ra m ột

ch u y ên trở lại Đ iện B iên của Cự u chiến

b in h Đ ơng Đương đ ể trả th ù tron g m áu

và trong cơn th ịn h nộ củ a các bạn h ọ dã

chết, đại loại nh ư báo trước cuơYt Rctmbo

/ / , sa u h ế t là cuơVi N g ọ n đ ồ i cu ố i cù n g

của R ég in e D efu g es.

N h ư n g người ta c ũ n g k h ơ n g xúc

phạm b ấ t cứ ai k h i k h ă n g địn h rằng,

m á n g văn học lớn n à y đã ch ừ n g nào bổ

rơi Đ iện B iên Phủ.

II N h ữ n g đ ể t à i đ ư ợ c đ ể c ậ p tớ i

1 Tấm quan trọng của thất bại

S a u D iện B iên P h ủ , q u â n lín h viền

ch in h rút lu i trên h a i m ậ t trậ n kh ác, vào

m ù a x u â n và đầu m ù a h è 1954 ơ T ru n g

bộ, trậ n phục k ích bi th ả m ở An K hẽ đã

c h ặ t đứt h o à n to à n đơn vị GM 100,

ch u y ển q u ân n h a n h c h ĩ n g ra khỏi phía

N am đ ồn g b ằ n g sơ n g H ồng, nơi CƯ ngụ

chủ y ếu củ a dân cơn g giáo, tru n g th à n h

với nước Pháp.

T rong n h ữ n g đ iều k iện n ày, ngư ịi ta

cĩ q u yền d ặ t câu hỏi: sa u m ột lo ạ t n h ữ n g

th ấ t bại ấy, v iệc th eo đu ối cuộc ch iến cịn

cĩ khả n ă n g h a y khơng?.

Cho đ ến n g à y hơm n a y , cũ n g khĩ mà

cĩ dược m ột qu an n iệm cỉửt k h ốt T ất

n h iên là người ch ịu trách n h iệm c h ín h về

qu ân sự tro n g thời g ia n Đ iệ n B iên Phủ

đã bảo v ệ lu ậ n đ iểm rằ n g sa u khi Đ iện

B iên Phủ sụp đổ, tìn h h ìn h cù n g chưa phải là th ấ t vọng T ron g mọi tình hìn h

nh ư N a varre đã k h a n g địn h trong cuốh sách , đã d ẫn ch ứ n g, ràng: so sánh lực lượng đơi bên đã k h ơ n g n g h iên g ngà một cách áp đáo trong m ù a x u â n 1954: 'T rá i

với nhữ ng kh ắ n g đ ịn h củ a bộ máy tuyên truyền c h ín h thơng, đ ộ i quân viễn chinh khơng bao g iờ b ị hiểm nguy sau Đ iện

B iê n P h ủ ” Ơ ng đà dưa ra n h ũ n g thừ ng

cứ Đ à n h rằng, c h ú n g ta đẵ mất di

n h ữ n g người cĩ ch ấ t lượng chiến đấu cao,

n h ư ng đa sơ" của q u ân ta vãn cịn kiếm

so á t c h ặ t ch ẽ n h ữ n g v ù n g dơng dãn n h ấ t của xứ này Nước Lào đã dược cứu thốt

N h ấ t là, th eo N a v a rre n h ộn (lịnh, Tướng

G iáp cù n g vừa bị m ột v ế t cát chây m áu

kh ơng th ể bình phục dược "V/ vậy trẽn tơng thê cù a ch iến trường Đơng D /ơ ng, tinh h ìn h vẫn nằm trong tầm kiểm sốt của ch ú n g ta C h ủ n g ta cĩ những khĩ khăn tại chỗ nghiêm trọng, nhưng khùng cỏ nguy hiếm nặng nề nào xuất hiện tức th ỉ\

Trái lạ i, hai n h à báo, n h ân chứng đa

v iế t bài trong thời g ia n ấy lại khơng m ấy lạc quan N h a n đề các sách viết của họ

v a n g lên n h ư m ột tiế n g cồng: Chấm dứt

áo ảnh (G u illa in ) và C à y thập 'ự à Đ ỏng Dương (A m uroux) K hơn g ai, ngưịì n ày

cũ n g như người kia, lại nêu lênđư ợc một

dự đốn n ào dế cĩ th ể làm cho tin rằng,

dù chỉ là m ột thời g ia n n g ắ n , n ộ t sự cải

th iện tỉnh h ìn h cĩ th ể x ả y ra theo ho, nĩi

ch u n g qu ân dội P h á p d a n g bi đe doạ;

“Đ iện B iên P h ủ đả m an g đến một địn

k h ủ n g k h iếp cho quá n đ ộ i ta lấ t cả đểu

p h ả i làm lạ i" H en ri A m o u n u x v iết

R obert G u illia n k h ẳ n g định 1'Àng, việc rút quân n h a n h ch ĩ n g ra khỏi tồn m iền

Tạp ch i Khoa học D H Q G H N , K IIX H N\ T.ĩX, S ố 2, 20ỈN

Sử liệu hiọc Pliáp và D iện Bien Phủ 2 1

Bác V iột N am là một ván đố sống còn

"Điện tìiên P hủ, trá i VỚI nhữ ng lời bào

chữa cù a các nhà chức trách, đả không

có each nào trong một thời g ia n ngắn cứu

được v ù n g châu thỏ mà ngược lạ i còn

làm tăng thèm n ỗ i nguy cơ ui thiếu

n h & ig đơn vị thiện chiến g iữ nhiệm vụ

những m ù i g iá o tấn cõng của đ ộ i quán

viển ch in h ".

Dề cập tới việc rút khỏi vù n g châu

thô v à o th á n g 6, A m ouroux đà nói th ậ t

lòng: "Đ ã đến lú c rồi". N h ữ n g đồn bốt

của v ù n g này đá trở th à n h “ưô sô Đ iện

Biên P h ù nhỏ sởhg trong một thảm kịch

của sự bao vảy, vỏ vọng” Còn vê m ột

cuộc tiếp sức có thê xảy ra của các lực

lượng Bảo Đ ại, nhữ ng nhà báo đả nói

th ả n g ch ẳn g cần giữ gìn ý tứ gì: "Bọn

lín h đánh thuê b ị bọn quan lại, c h ỉ huy

đó là quân đ ộ i Việt (n g u ỵ)”, A m ouroux

v iết Ai đó còn tiếp: “N ếu ngày m a i quân

đ ộ i (nguy) này p h ả i đương đầu với Việt

M ìn h , nó sê sụp đ ố hoàn toàn'.

P hải chờ đến lu ậ n để của dại tá

Rocolle vào năm 1967, để có th ể tìm được

m ột sự đánh giá cân đôi Đ iện Biên Phủ

là th ấ t bại quán sự lớn thứ 2 của cuộc

ch iên sau sự th ấ t bại trên đường sô" 4

T hát bại thứ 2 về m ặt thời gian , nhưng

lạ i vượt xa th ấ t bại thứ n hất Hầu như

toàn bộ đất đai phía Bác t ừ nay tu ột khỏi

c h ú n g ta, ch ỉ còn m ột m iếng nhỏ của

v ù n g châu th ổ quý giá T uy vậy, th ấ t bại

n à y có th ể chưa phải là qu yết định, nếu

n h ư bôi cảnh ch ín h trị Pháp và quốc tê

đ à khác đi Một cố g a n g giống như De

L a ttre đã để nghị vào năm 1951 đâ có

t h ể thực hiện được N h ư n g với cái giá

c h ín h trị nào? V iệc gọi bổ su n g quân bấy

giò là cần th iết Với ta t cá các hậu quả, ờ

c h ín h quốc, m à ta tư ờng tư ợng được

C ông lu ận P háp k h ô n g sa n s à n g chấp

n h ậ n một cố g ắ n g bô su n g cho m ột cuộc

ch iến tra n h m à họ k h ô n g h iếu (hoặc

k h ô n g h iểu hơn).

“Đ iện B iên P h ủ , Đ ại tá R ocolle k ết

lu ậ n , đả trở thành một thổi th úc cấp

cuộc ch iến đả kh ô n g còn n ữ a ".

ĩ Cuộc tim kiếm những trách nhiêm

Cho đến g ầ n đ ây, sô" lượng rất lớn các sách v iế t vê Đ iện B iên P h ủ có th ẻ có được một n h a n đề: “Lỗi tại ai?” Có ở đây

n h ư một ám ản h lan trà n kh ắp nơi Cử

n h ư là nh iệm vụ duy nhất, của lịch sử là ban b ố c á c lệnh k h iên trách và khen ngợi.

T ấ t n h iên là k h ô n g m ột ai lớn lên khi bước ra cuộc tra n h cãi này.

P h á i q u ân sự , n h ữ n g người liên quan

đ ầu tiên , nh ư ta đã th ấ y là n h ữ n g kẻ đầu tiê n tự hỏi: "C húng ta cỏ d á n g chỗ trách không? C h ú n g ta có làm m ất đi n h ữ n g

p h ẩm c h ấ t q u ân sự của cha ôn g không?

C h ú n g ta có sa i lẳm không?”

N h iề u câu h ỏi c à n g c h ấ t chứa lo âu vì côn g lu ậ n P h á p đã thờ d v ề Đ ô n g Dương tro n g qu á trìn h cuộc c h iế n lại còn h iểu ít hơn đoạn cuối củ a th ả m kịch C hú ngh ía

ch ô n g qu ân p h iệt sơ d ẳ n g luôn luôn

n g ấ m n gầm ỏ P h á p địn h giới th iệu Đ iện

B iên P hủ n h ư là m ột m ẫu m ực của sự

n gu đần c ủ a các sỹ q u a n P h á p m à n h ữ n g

kẻ nôi tiếp xứ n g đ á n g của G a m e lin <3>

ch iếm da sỏ" Q u â n n h â n P h á p đã cỏ cảm

°1 Maurice Gamelin (1872-1958) vi iướng nổi tiếng của nước Phàp chi huy liẻn quán Phảp - Anh từ tháng 9-1938 đến 1940

Ta p d u Khoa học O ÌÌQ G H N KHXỈỈ <& N\ ỉ XX s ổ 2, 2004

2 2 Alain Ktiscio

nghi m ình là n ạn n h ản của m ột b ấ t công

kép: không nh ữ n g người ta không cho họ

nhữ ng phương tiện đê th á n g cuộc chiến

tranh này, như ng khi th ất bại đã tới thì

người ta đặt họ lê n g h ế bị cáo Trong

năm 1954, sự bát ổn đ ịn h của quân đ ộ i,

th eo công thức của J e a n F lan ch ais, đã có

bước tiến Sự bất ôn này sẽ th ấ y tuyệt

đính khi xảy ra ch iến tranh A lgerie.

Có n h iều , đà quá n h iều Lần này,

quân đội sẽ là tất cả, chỉ trừ tờ G rande

Muette W).

Từ th á n g 6 -1 9 5 4 k h ô n g đầy một

th á n g sau Đ iện B iên Phủ, người v iết lời

để tựa (ký b ú t danh) cuốn B ắ c kỳ cấp

cứu của Roger D elpey, đã cản h báo công

luận rằng lần này quân đội không còn đế

cho muốn làm gì thì làm nữa: “Đ ộ/ quàn

viễn ch in h vừa m ới b ị q uâ n Việt đánh

cho thua, như ng họ kh ô n g xứ ng đáng với

trận thua đó T ô i đã đọc trẽn báo chỉ

Pháp rằng, người ta sẽ tru y tim những

người có trách nhiệm về nhữ ng thảm, họa

Đ ông Dương Đó c h i là một sự lớn tiếng

mà th ô i! T ô i n g h ĩ rằ n g công việc này sẽ,

vào một ngày nào đó, thuộc về những

ch iến b in h Đ ông Dương (A.R nhấn

m ạnh) và nhất là nhữ ng ch iến binh Điện

B iên Phủ C ầ n p h ả i làm cho người ta sẽ

quyen với ỷ n g h ĩ rằ n g tờ G ro n d e Muette

không m uốn tòng p h ạ m trong im lặng" [2].

T hật vậy, ai tron g sô ch ín h nh ữ n g

quân n h â n có th ể bảo vệ dan h dự của

quân đội Pháp bị tấ n công nh ư vậv? Ai

khác có th ể ch ốn g lại n h ữ n g ý k iến đã

được nêu lên? M ột t h ế h ệ nh ữ n g nhà văn

'4| Cãf léu lớn của ngươi đi sàn tên mộl tờ bão

* ch iến sỹ Iìhư Roger D elpev, Miche]

T auriac, Pierr S choendoerffer, Roger

H oleind re, Ervvan B ergot và n h iều người khác nữa, cảm th ấ y m ình có m ột sứ

m ệnh: trả lọ i niềm tự tôn cho nhữ ng cựu chiến b in h Đ ô n g Dương, k h ô i p h ụ c danh

d ự cho họ. V ậy là n h ữ ng ch ân d u n g luôn luôn đôi lập với m ột vài ch ín h kiến lưu hàn h ó chín h quốc T h ậ t vậy, họ không phái là n h ữ n g th iên th ầ n , n h ư n g chủ nghĩa a n h h ù n g củ a họ đã xứ n g đ á n g với

nh ữ n g tru yền th ốn g P háp tốt đẹp nhất Paul G ranw in tóm tắ t trong m ột công thức trạng th á i tinh th ần của họ như sau: "S ự quyên m in h , hy sinh, ý thức nghê nghiệp, coi thường h i sin h đá hòa nhập vào c h ỉ một chữ: p h ụ n g Sỉ/'. Vậy thì ai đà sai lầm? H ai bị can lớn, người

n ày tựa vào vai người kia đã bị tô' giác trong ph ần lớn sách này: giới chính trị» trí thức và báo chí, tấ t cả n h ữ ng xu hướng lẫn lộn vối n h au , và dư luận Pháp

đã ch ốn g đối và trong sô lớn trường hợp lại lạnh n h ạ t Roger H oieind re am tường đến ch ân tơ, kẽ tóc cái th ế giới của các cựu ch iến binh Đ ôn g Dương, đã dề tặn g

m ột trong cuôn sách của m ình nh an để

M ầm m ỏng cơn g iậ n dữ, cho nhữ ng cựu chiến binh cùa đ ế chẻ đã dám làm oà dã

có th ể ch iến thắng, nếu hậu phương không p h ả n bội họ" <5).

Hậu phương: m ột từ rộng lớn được các nhà chỉ h u y trong mọi cuộc chiến tranh sử dụng, dà được tu n g ra.

Đà có như m ột ý đồ phục thù, ít nhất

cũ n g b ằ n g ngòi bút, ch ốn g lại mớ tạp nham các nhà báo ưà cánh sát hám tinh

c" Pans Ed St, Just 1963

Tup ( hi Khna hot D H Q G H N K H X lt & N\ T XX So 2 2 im

Sứ lieu hoc Pháp Uien Bien I Mill _ _ o;i

dục, các qua tì chức coo cap các vị tướng

không x ứ ììg đ á n g và nhữ ng nhà ch in h trị

bạ i h o ạ i, như L aricgu y ctã giận gi ừ viết

về họ t r o n g Bách quá n đội trư ởng"' cái

th ế giới P a rù ỉiên g nhỏ bó nàv đả nói đã

v iết, đã đả kích, dẵ k h iêu Dại su ố i trong

m ột th ập ky trong khi binh lính đánh

nhau, đã cho phép một cách hữu ý

(n h ữ n g đ a n g v iên cộ n g Síin và đồng minh

cùa họ) hoặc k h ô n g hửu ý (n hữ ng trí

thức ít h a y nh iều là n h ũ n g người trung

lập, nh ữ ng tâm hồn lỏn) ch iến th ắ n g của

ke thù Và cỉê ch ốn g lại bọn con buôn

chính trị đn đế cho bọn họ tò bày ý kiến

trong các chính phủ.

Còn ỏ dây nửa, một trong nhữ ng

quan chức nhà binh dầu tiên đã phát

biểu V k iến là tướng N avarre Vị Tống

chi huy ciựVi cù n g trong thời gian chiến

tranh đã k h ôn g th ể xếp m ình vào hàn g

đầu của dự địnlì tự b iện bạch.

N hư người ta đã có th ể chờ đợi, từ

th á n g 5 năm 1954, qu ân dội đã bị ch ế

giễu trên báo chí, bị các: nhà chín h trị bỏ

rơi, và gia dinh họ cũ n g ít ù n g hộ họ

T hông chỏ J u in hiểu b iêt quân đội khá

tường tậ n , dã cảnh báo họ ngay sau khi

trớ về Pháp: “O ng bạn đ a u khô của tôi,

J u in n ó i vời N a va rre, các bạn tự dặt

Đ ừ ng có do tưởng Bọn đêu cáng ấy,

ch ủng no sè đô vạ cho anh đ ấ y Ht).

Mặc dù người ta biết rất rỏ là tín h từ

chì phẩm c h ấ t th â n ái Iìày chi nói đến

các nhà chín h trị, h oặc m ột vài sĩ quan

cao cấp hay là cho cá hai Tự N avarre

Paris, Pr Oe la Citỏ 1960

Georges Chaffard dồn trong Hồ sơ mât cùa phi ỉhưc dổn hoà.

lại kh ôn g hàn h (lộng gì O ng ta khan g (lịnh, ch ả n g bao ịíiơ n h ặn (IiíỢc sụ chi dạo

rò ràn g từ phía các nhà chin h trị Chi thị duy n h ấ t của R ené M ayer nói trong lần trao dổi vối N avarre clé báo tin vẽ sự l)ô

nh iệm òng là: "H ãy tim một lỏi thoát

d anh dự". Khi người ta biết, đến những thực tiễn của nền đệ tứ cộng hoà (hì

k h ô n g ai bị bất ngờ v ế phần Laniol,

B id a u lt và P lév en , họ đà nh ận chi thị tuỳ theo cấp bậc củ a họ Luận đế trung tâm của N avarre là như sau: "T ô i đà bo

t r í cóc đơĩĩ vị cho phép có được một sự ôn

đ ịn h tinh h ìn h nào đó, thậm chỉ thu xếp kha năng tiến hành một cuộc phản cỏn ự

N h ư n g trò chơi ch in h trị P há p và quốc

tế, H ộ i n g h ị B e rlin , rồ i đến tin đưa uẻ

H ộ i n g h ị Genève (ỉỏ kích động Việt M inh (và hơn nữa, cà thê g iớ i cộng sản) tim kiếm một sự đương đ ầ u toàn diện đ ế chiếm đóng được nh iều đát d a i nhiều hơn nữa N ếu kh ò n g có bôi cảnh này mà

Bộ tham mưu khôn g d ự kiến được k h i

K ẽ hoạch N a v a rre" đã được d ự kiến,

Đ iện B iên P hủ dỏ g iữ dược vai trò cùa nó: ch ặn đử ng con đư ờììg sang L à o, cẩm

ch á n hẻ t h ừ ”

N hư vậy, Đ iện B iên Phủ trước h ết là

m ột th ấ t bại chính trị thuộc về các nhà

ch ín h trị.

Vổ việc này» L aniel dà có cảu trá lời Cuốn sách của ỏng x u ấ t hiện mười th án g

sa u cuốn sách của N avarre Tác phấm

n à y có nh iều lời buộc tội n ặ n g nể

N a v a rre kh ôn g chỉ c h ẳ n g có sự đoán gì

v ẽ Đ iện B iên P hủ trong k ê hoạch cơ bản của m ình m à khi ỏng ta q u y ết định cho

n h á y (lù (xu ông Đ iện B iên Phủ), ông ta

c ũ n g ch a n g th õ n g báo cho các nhà chức

ị up t ill Khoa ềiiH D H Q ÍÌH N K llX lI á M ỉ XV Sti 2 2004

2 4 Alain Ruscio

trách sa u đó Lòi buộc tội thứ hai:

N avarre đã tự ý q u y ế t đ ịn h tập trung

toàn bộ c h iế n lược của ô n g ta vào một

cuộc đối đ ầu n g h iệ t n g ả tro n g lòn g chảo

Đ iện B iên Phủ; ô n g ta đ á n h giá không

đ ú n g m ối tư ơng qu an th ự c lực h a i bên,

m ột sự đ án h giá m à ỏ n g ta p h ải chịu

trách n h iệm d u y n h ấ t S ự đ á n h giá quá

cao các khả n ă n g có trong tay, th iếu hiểu

biết về các khả n ă n g của kê thù, đó là hai

tội cd bản đối với m ột chỉ huy ch iến tranh.

N h ư v ậ y , Đ iệ n B iên P h ủ trước h ết là

m ột th ấ t bại q u ân sự do các nh à quân sự

g ây n ên M ột n ăm sa u , b áo cáo v iê n của

Ưv ban đ iểu tra, tư ớng C atroux (cựu

Toàn q u yền Đ ô n g D ương) đâ đưa ra một

phán x é t tru n g d u n g K h ôn g m uốn bằng

b ấ t cứ g iá n à o làm cho h ai b ên đổi lập

n h a u , ô n g ta gh i n h ậ n n h ữ n g trách

nh iệm h a i b ên cù n g ch ia n h a u Nhà

ch ín h trị là m ột ch ử n g cứ rỏ ràng về sự

vô trách n h iệm , g ây n ên sự th iếu thôn;

nhà qu ân sự có p h ần n à o p h iêu lưu, đã

kh ôn g b iế t th u xếp các sự th iế u thốn.

N hư vậy, Đ iệ n B iên P h ủ đ ồn g thòi là

m ột th ấ t bại v ề c h ín h trị và q u ân sự.

N h ư n g p h ần vào đề n à y lại kh ôn g là

gì bên cạn h cuộc lu ậ n ch iến sè lay động

giới ch ín h trị - q u ân sự * báo ch í trong

n h ữ n g năm 1 9 6 3 -1 9 6 4 , sa u khi cuốn

sách của J u le s Roy được x u ấ t bản Được

v iê t tốt, d ẫn ra n h iểu tư liệ u , sách nàv

tu y v ậy có m ột th iếu sót: đ ể g iả i qu yết

m ột cuộc th a n h toán T ron g sự điên

cu ồn g tìm ra m ột người ch ịu trách

n h iệm , Roy đã tra n h cãi quá m ức và gây

gổ m ột cách vô ích c h ỏ n g lại tướng

N a v a rre được giới th iệu n h ư m ột “s ĩ

qua n của văn p h ò n g và củ a nhữ ng công

vụ b í mật kh ổ n g có năng lự c dan dắt binh s ĩ'. P h ần k ết lu ậ n nh ư q u ấ t m ạnh vào N avarre: “O ng ta đã chơi đùa với nhữ ng ý tưởng đ ú n g và nhữ ng quàn tốt sai N g ồ i trên nhữ ng nguyên tắc hợp lý, ông ta c h ỉ p h ạ m nhữ ng đ iể u s a i lắm "

Trái lạ i, C ogny lại dược cảm tìn h của Roy (điều n à y có th ể làm n gạc n h iên ai

đó đã b iế t n h ữ n g ch ặ n g đư òn g h oàn toàn đốì lập n h a u của h ai người trong quá trình cuộc ch iến tran h A lgérie).

N ăm 1965, ch ốn g lại qu an điểm của

J u le s Roy, m ột n h â n chứ ng lớn của chiến tranh đá lên tiến g , đó là nhà báo

G eorges C haffard T rong m ột chương sách “H ồ sơ m ật về sự g iả i thực dán h o ấ \

ông từ chối việc la h é t với b ầ y sói “Thật

sự d ễ d à n g ném một con người ra làm

m ồi ngon cho d ư lu ậ n ! T h ậ t là d ễ d à n g sáng suốt sau k h i sự việc đã xảy rciT

N h ư n g mà ai, C haffard đ ặ t câu hỏi, ỏ

P h áp và cả ở Hợp ch ủ n g quổc, đà có ai công kích K ế hoạch N a v a rre vào cuối

n à m 1953 hay đ ầ u n ă m 1954, trước cuộc

tấ n công lớn đầu tiên của V iệt M inh? T ất

n h iên không phải là các n h à chính trị,

kh ôn g ph ải là tướng Ely, T ống tham

m ưu trương, trong ch u y ến đi thị sá t

Đ ông Dương vào th á n g 2-1954 C ogny và

C haffard phê bình g a y gắt, lại còn kém hơn N h ư n g phải k ết th ú c th eo cách nói khoa học về vụ tranh cãi khô k h an và đê tiện này.

Đó là k ết quả, vì k h ôn g p h ải là m ục đích của công việc đà n êu lên củ a đại tá Roeolle Lần đầu tiê n trong việc biên chép lịch sử Đ iện B iên P hủ, có m ột tác giả đà kh ông phán x é t các con ngưòi mà

T ạ p chi Khoa hoc D H Q G H N K H X H ốc N Y \ T XX So 2 2004

Sứ liÇu học Pháp vã Đicn Hiên Phú. 2 5

phán tích các tìn h h u ốn g N ếu người ta

su y nghĩ kỹ điều đó, s ẽ th ấ y rằng trong

lịch sử ít cỏ n h ữ ng v í dụ mà một sự kiện

lỏn đả được phân tích , xay giã, nhanh

chóng đến th ê (195 3 -1 9 6 7 : mười ba

năm ) Đ ối với đại tá R ocolle, đó là m ột

sức m ạn h khác th ư ờn g về tín h cách, đê

kh ông kể đến n h ữ n g cái được th ua về

quyển lực, nh ữ n g cuộc tran h cãi còn

nóng bỏng và đưa công việc tới đích.

3 Dư luận ả chính quốc

Bốì cản h th â n P h áp trong sự đôi đầu

Pháp - V iệt là tru n g tâm , như m ột yếu tô'

có tín h giải thích Người ta không th ể

hiếu tầm rộng lớn của tiế n g v a n g Đ iện

Biên P h ủ được cảm n h ặn như là một

th ấ t bại quổc gia hơn chỉ là m ột sự suy

giảm qu ân sự bình thư ờng, n ếu ta kh ông

tính đến yếu tô đó.

Vì rằng, th ậ t là ngược đòi, v ấ n đề này

lại ít được khoa tư liệu học lịch sử xử lý,

nếu người ta loại trừ n h ữ n g lời đà kích

ác ý ch ốn g lại sự m ấ t lòn g tin của công

lu ậ n tro n g n h iều công tr ìn h Hồi ký Chỉ

có 2 cuốn sách m iêu tá n h ữ n g phản ứng

của người Pháp ỏ c h ín h quốc (chính trị

gia, nhà báo, trí thức, dân đường phô)

Khi đôì m ặ t với sự k iện Đ iện B iên Phủ:

cuốn sách được v iết năm 1986 bởi A lain

R uscio và bộ sư u tập tư liệu công bố vào

năm 1991 bời J a c q u e s D alloz.

“C uộc ch iến tra n h Đ ổ n g Dương không

được lòng dàn T h ậ t đ ú n g vậy", đó là lòi

th ú tội tro n g m ột lúc t h à n h k h ẩ n của

Thú tướng L aniel tạ i Quốc hội ngày 27-

10-1953, m ột t h á n g trước khi q u â n P h á p

n h áy dù x uống Đ iện Biên P hủ H u ến g

chi là sau khi bại tr ậ n : “T h ậ t là một bất

hạnh Um cho một đất nước b ị ch ia rẽ trên câu h ó i uể việc bảo uệ quyển lợi của đất nước Và công lu ậ n P h á p, n h ư người ta biết, đá bị ch ia rè sâu sắc Q uốc h ội c h ỉ

có một việc là p h ả n ch iếu lạ i tin h trạ n g thực t ế này C h iế n tra n h kéo d à i, tầm quan trọn g của n hữ ng h i sin h mà ch iến tranh đ ò i hỏi, đ ã g á y nên m ột sự mệt m ỏi

mà bộ m áy tuyên truyền củ a đ ố i phương

đả k h a i thác m ột cách rấ t tốt đ ẹ p '\ dỏ là lời bình lu ận của L an iel tro n g H ổ i k ý của ông ta.

B ạn có b iế t rằ n g cuộc ch iến ở Đ ôn g Dương kh ô n g bao g iờ được đa s ố dư luận

ủn g hộ, m ột trư ờng hợp có th ể là duv

n h ấ t của lịch sử nước P h áp Cuộc ch iến này chỉ kiếm được 37% người P h áp ủ n g

hộ tro n g th á n g 7 -1 9 4 7 , kh i cuộc chiến

t r a n h mới mở rộng S a u đó, tỳ lệ này

thường x u y ên h ạ x u ố n g , nh ư vào th á n g 10-1950 kh i b ắ t đ ầu cuộc đốĩ đầu g ây ân tượng m ạn h đ ẩu tiê n tỷ lệ ấy chỉ còn 27%, đến th á n g 5 -1 9 5 3 còn 21% và cuối

cù n g vào th á n g 2 -1 9 5 4 , trước trận đánh

Điện Biên P hủ: tỷ lệ ấy chi còn 8%

M ột cuộc th ă m dò kh ác tiến h àn h vào

th á n g 8 -1 9 5 3 v ể n h ữ n g k ết quả của Hội nghị G e n è v e ch o th ấ y có nìột sự tán

th à n h sâ u sá c đổĩ với c h ín h sách Bước đầu thuyết p h ụ c của M e n d è s 58% cho rằng các điểu k iện là th u ậ n lợi trong tình hình bấy giò, 8% còn đi tỏi n h ữ n g dán h giá tu y ệ t vời! Chỉ cỏ 11% người Pháp coi

G en èv e là m ột sự đ ầu h à n g [1].

Có m ột sự th ậ t k h ô n g thô nào chối cãi rà n g m ột bộ p h ận nước P h áp đă khóc khi b iế t tin m ấ t Đ iện B iên P hủ B áo ch í bấy giờ (tro n g mọi trư ờ n g hợp là đa sô'

T ạ p ti u Khoa hoe D Ị Ị Q G Ỉ Ì N K H X I l á N V T XX So 2 2(H)4