Lịch sử và hiện trạng hệ thống chính trị ở nước ta - Một số vấn đề khoa học đang đặt ra

[r]

Đ Ạ I MỌC T Ồ N G H Ọ P HÀ NỘI

TẠ í’ C H Í K H O A H Ọ C No 2 ■ 1993

LỊCH S Ử VÀ HI ỆN T RẠNG HỆ T H Ố N G

C H Í N H TRỊ Ở N Ư Ớ C TA - MỘT s ố VÂN ĐÊ

KHOA HỌC Đ A NG ĐẶT RA

v ũ M I N H G I A N G +

I Đ ặ t v ấ n đề

h i ệu đ á n g m ừ n g C h ú n g ta đ a n g t ừ n g b ư ớ c t hoát ra khỏi c u ộ c k hủ ng h o ả n g và dăn đi v à o

t h ế ồn đị nh Đ i ề u đ ó c h ứ n g tỏ đ ư ờ n g lối đồi m ớ i do Đ ả n g khời x ư ứ n g là đ ú n g đắn

N h ữ n g t hành q uả dù m ớ i chỉ là b ư ớ c đằu này c ó ý nghĩa hết s ứ c l ớ n l a o Ỏ t ro n g n ư ớ c ,

d o kinh t ế phát t ri ền, đ ờ i s ố n g c ủ a cán b ộ và nhân dân c ó phâ n g i ả m b ớ t n h ữ n g k hó khăn, l ò n g tin v à o s ự lãnh đ ạ o c ủa Đ ả n g đ a n g đ ư ợ c p h ụ c hồi T r ê n h ì n h d i ện q u ố c gia,

d o n gâ n s á ch nhà n ư ớ c t ă n g lên c h ú n g ta đ a n g c ó đ i cu kiện triền khai n h i c u c ô n g trình c ó

qui m ô \ ớ n T r o n g q ua n hệ q u ố c t ế, d o tình hì nh c h í nh trị và xã hội tưcrng đ ố i ồn đ ị n h , c ơ

hội d ề c h ú n g ta m ở rộ ng h ợ p t ác v ớ i n ư ớ c n go à i ngày c à ng n hi ều hcrn Đ i ề u đ ặ c bi ệt c ó ý

n ghĩ a q ua n t r ọ n g là c h ú n g ta đi v à o t hế ồn đị nh và phát t riền t ro n g khỉ hệ t h ổ n g xã hội

c h ủ ng hĩ a ờ Đ ô n g  u bị s ụ p đ o , L i ên X ô bị tan rã Một lần nữa t h ế g i ớ i lại c h ứ n g ki ến khả n ă n g t ự ỉ ự c c á n h s inh, ý c h í đ ộ c lập tự c ư ờ n g của dân t ộ c V i ệ t N a m N ó c h ứ n g tỏ nội

l ự c t ự sinh của VẾệt Na m là vô c ù n g to lớn.

T h ế n h ưn g , c ũ n g c h í n h t ừ n h ữ n g t h ắng l ợi về phir?Vpg d i ệ n kinh t ế , t h ự c tiỗn đ a n g đặt ra c h o c h ú n g ta n h ữ n g y êu c ău c ấ p h á c h c ăn phải giải quy ế t.

T r ư ớ c hế t, s ự b i ế n đ ồ i VC c ơ c ấ u và t hành phă n kinh t ế t ro n g n ư ớ c và y êu c ău hội

n h ậ p v(Vi thị t r ư ở n g và nồn kinh t ế t h ế gi ứi đ a n g c h o thấy c h ú n g ta c ă n phải c ó s ự đồ i

m ớ i v ề hệ t h ố n g c h í n h t r ị - m ộ t hộ t h ố n g đ ư ợ c hình t hành t rê n một kết c ấ u kinh t ế - xã hội

và n h ữ n g mố i q u a n hệ q u ố c t ế h o à n t oà n khá c v ớ i n h ữ n g gì c h ú n g ta đ a n g c ó h i ệ n nay

D o đ ố , y ê u cầu (lầu tiên c h o việc d ồ i m ớ i h ệ t h ố n g c hí nh trị là m ộ t d ồ i h ỏ i t ự t h ân H ệ

t h õ n g d ó p h á i t h í c h ứ n g v ớ i t ình h ì nh t h ự c t i ễ n

T h ứ hai, s ự s ụ p đ o c ủ a hệ t h ố n g X H C N ở Đ ô n g  u và s ự tan râ c ủ a L i ê n X ô c h o

c h ú n g ta rất n hi e u hài h ọ c kinh n g h i ệ m , b u ộ c c h ú n g ta phải n g h i ê m t ú c x e m xét lại hệ

( + ) PGS TS Đại học Tòng hựp Hà Nội

t h ố n g c h í nh trị c ủa ta, vì dù mu ốn hay k h ô n g muốn nói ra, c h ú n g ta đã t ừ n g chịu rất

nhiỄu ảnh hưtVng của m ô hình chí nh trị ờ n h ữ n g n ư ớ c này C h o nê n , đồi mới h ệ t h ố n g

c h ín h trị ờ n ư ớ c ta c ò n x u ấ t p h á t t ừ y ê u cầu s ố n g còn c ủ a C N X t ì ờ Vi ệt N a m , t ừ s ự

n g h i ệ p t r ọ n g d ạ i c ủ a Đ ả n g

T h ứ ba, Đ ả n g c ộ n g sản V i ệ t N a m đã t ừ ng đưa dân t ộ c V i ệ t N a m tới đỉnh c a o vinh

q u a n g c ủ a s ự n g h i ệ p đ ấ u tranh giải p h ó n g dân t ộc và b ả o vệ tồ q u ố c S o n g m ụ c đ í c h l ớ n

h ơ n t h ể , xa h ơ n t h ế mà t o à n Đ ả n g , t oà n dân m o n g m u ố n là xây (lựng một n ư ớ c V i ệ t N a m

h ù n g c ư ở n g , nhân dân đ ư ợ c s ố n g t ro ng c ô n g bằng và hạnh phúc M u ố n vậy hộ p hậ n lãnh

đ ạ o và đ i ẽ u hà nh đấ t n ư ớ c phải đ ư ợ c hoàn thiện đê đủ nă ng l ực đả m đ ư ư n g s ứ m ệ n h

t r ọ n g đại này.

T r o n g khi đ ó , v ớ i tinh thăn nhìn thẳng v à o sự thật, c h ú n g ta đa ng nhận t h ấy n h i eu

n h ư ợ c đ i ề m và k h u yế t tật của hệ t h ố n g chí nh trị c ách m ạ n g ờ n ư ớ c ta Nó đ a n g h ộ c lộ

n h ữ n g y ếu kém và bấ t c ậ p t r ư ớ c n h ữ n g yêu câu to l ớn c ủ a dân t ộ c và của t h ờ i đại D o

đ ó, đ ồ i m ớ i hệ t h ố n g c h í n h trị là m ộ t t ấ t y ế u k há c h q ua n đ á p ứ n g x u t h ế p h ú t tricn c ùa

d â n t ộc, p h ù h ợ p v ớ i n g u y ệ n v ọ n g c ù a nhân dâ n và m ụ c tiêu c ác h m ạ n g c ùa Đ à n £

1.2 Đ ồ i m ớ i hệ t h ố n g c hí nh trị đ a n g là một đòi hỏi k há c h quan và c ấ p bá ch, n h ư n g

đ ó lại là một c ô n g v i ệ c hệ t rọ ng và vô c ùng khó khăn, p h ứ c tạp, đòi hỏi phải c ó tri t h ứ c

và tinh t hăn t rách n h i ệ m rất c a o N ó căn đ ư ợ c xây d ự n g trên n h ữ n g c ơ s ờ khoa h ụ c v ũ n g

c h ắ c M ộ t t r o n g n h ữ n g c ơ s ở đó là phải hiều thẩu đ á o n h ữ n g đặ c d i c m t ruyền t h ố n g , c ủa dân t ộ c, phải nắm c h ắ c đ ư ợ c n h ữ n g y ế u t ố t h u ộc VC s ứ c mạ nh nội sinh, phái t h ăy đưc.rc

n h ữ n g đ i ề m m ạ n h c ũ n g n h ư n h ữ n g mặt hạn c h ế do lịch s ử đề lại C ó n hư vậy m ớ i c ó the nhận rỏ đ ư ợ c xuất phát đ i ề m , m ớ i c ó đ ư ợ c định h ư ớ n g đ ú n g đè từ đ ó xây d ự n g đ ư ợ c

mộ t m ô hình c h í nh trị phù h ợ p v ớ i đặ c đ i c m dân t ộc Vả lại, t ro ng hoàn c ảnh t h ế g i ứi

hi ệ n nay, chi c ó d ự a v à o s ứ c mạnh t iẽ m tàng của dân t ộc m ớ i c ó thê v ữ n g v à n g hội nhập

đ ư ợ c v à o t h ế g i ớ i

1.3 M ụ c t iêu n g h i ê n c ứ u c ủa c h ú n g tôi đ ư ợ c g i ớ i hạn là di sâu n g hi ê n c ứ u c á c hộ

t h ố n g c h í n h trị đã t ừ n g t òn tại t ro ng lịch s ử V i ệ t Na m T ừ đ ó rút ra n h ữ n g đặ c t r ư n g c o

bả n nhất ma ng tính x uy ê n s u ố t của c h ú n g đề g ó p phăn làm s án g tỏ n h ữ n g qui luật nội tại

c ủa l ịch s ử hệ t h ố n g c h í n h trị ờ Vi ệ t Na m Đ o n g t h ờ i , d ư ớ i g ó c độ c ủa kh oa h ọ c l ịch sử

c h ú n g tôi c ó n h i ệ m vụ nhìn nhận, đánh giá hiện trạng cùa hộ t h ố n g c h í nh trị c ác h m ạ n g 1.4 N h i ệ m vụ rõ ràng là n h ư vậy, n h ư n g t h ực hiộn quả t h ự c k h ô n g đ ơ n giản, n hấ t là

vì t h ờ i gian tri ền khai c ô n g v i ệ c ng hi ên c ứ u c h ư a đ ư ợ c b a o n h i ê u D o đó , n h ữ n g nội dung

mà c h ú n g tôi sê nê u lên xin đ ư ợ c c o i là n h ữ n g suy nghĩ h ư ớ c đâu, c ó tính c hấ t g ự i mỏ

c á c v ấ n đ ề dc t h ả o luận Đ â y c h ư a phải là n h ữ n g kết ỉuận khoa họ c c u ố i c ùng, c ũ n g chưa phải là n h ữ n g dc xuẫt m a n g tính giải pháp, và vì vậy, c àng c h ư a phải là n h ữ n g q u y trình

c ô n g nghộ đ ư ợ c khoa h ọ c lịch s ử đ ú c rút ra c ó the áp d ụ n g ngay v à o t h ự c ti ễn Đ e Cí'

đ ư ợ c cái đ ó căn phải c ó t h ờ i gian và s ự gia c ô n g nghi cn c ứu nhi ều hcrn nửa.

II N h ữ n g v ấ n đề c ầ n nêu ra t ừ lịch s ử c ác hệ t h o n g c h í n h trị

<y Vi ệ t Na m.

Mỏr đầ u phăn này c h ú n g tôi phải nói ngay rằng hệ t h ố n g chí nh trị là một khái ni ện

h i ện đại Đ e m s ử d ụ n g nó đÈ nói ve tẫt cả c á c giai đ o ạ n lịch s ử là c h ư a thật phù h ợ p

N h ư n g d o yêu c ău trình hày môt cách nhẩt quán và đè dỗ hình dung nôn c h ú ng tỏi vẫ n s ì

d ụ n g khái ni ệm đó v ớ i nội d un g xác đinh là mót hệ c á c nhân t ố c ó liên quan t r ực t i ế p dcr

ho ặ c là x oay q u a n h vấn (JS c hí nh quy ền - nhà n ư ớ c

II 1 Vẩn đc đă u tiên c h ún g tôi muốn đề c ậ p tới ỉà c ỏ t hê c o i n h ữ n g t h i ế t c h ế c h í nh

trị đ ã t ừ n g tòn tại t r o n g lịch s ử n ư ớ c ta là d i s án d ê c húng ta t h ừa k ế ha y k h ô n g ?

SíV dĩ phải đặt v ấn dc này ra vì trong t h ự c tế, khi nói tới di sản truyen t hố ng , ta

t h ư ờ n g chỉ chú t r ọ n g đốn di sản văn hóa và n h ử n g truyền t h ố n g tốt đ ẹ p c ủ a nhân dân l ao

đ ộ n g , c ò n thiết c h ế c h í nh trị t h ư ờ n g bị coi là sản phăm của c h ế đ ộ p h o n g ki ến, t h ự c dâ n,

là c ô n g cụ của giai c ấ p t h ố n g trị D o đó căn phải lật đồ, phải đậ p tan tành và xỏ a bỏ c h o đốn tận g ố c rỗ Vì n h ữ n g lý do đó, vấn đe thiết c h ế c hí nh trị trong lịch s ử l ừ t r ư ớ c c h o

t ới nay chù yếu c hi d ành c h o cá c nhà s ử học n ghi ê n cứu đe hicu c á c xã hội đả qua mà ít khi đ ư ợ c quan ni ộm rằng đ ó chí nh là một y ếu t ố rất quan trọng của di tồn l ịch s ử đ a n g c ó tác đ ộ n g vô hình n h ư n g rất mạnh mẽ đế n hiện tại và t ư ơ n g lai Đ ó là quan niệm k h ô n g

đ ú n g cả về p h ư ơ n g d i ệ n lý luận và t h ự c tiễn.

V ẽ mặt lý l uận, hất kỳ s ự phù định biộn c h ứ n g nào c ũng ba o hàm s ự kế t h ừ a nhân t ố này hay nhân tố khá c c ủ a cái bị phủ định Một hệ t h ố n g chí nh trị m ới ra đ ờ i c h o dù bằ ng một c u ộ c c ác h m ạ n g xả hội triệt đề và sâu s ắc c ũ n g không c ó nghĩa là nó hoàn t oà n bị cắt rời v ớ i quá khứ, k h ô n g c ó can dự, dính líu gì đ ế n quá khứ NỄU nhìn t oàn c ụ c di ễn b i ế n lịch s ử c ủ a hệ t h ố n g c h ín h trị thì có n h ũ n g hình thái xuất hiện do một quá trình t i ệ m t iế n lâu dài, c ó hình thái ra đ ờ i do kết quà của s ự phát triền đột b i ế n, nhảy vợt n h ư n g x uy ên

s u ố t quá trình đ ó là s ự vận đ ộ n g khô n g n gừ n g của cá c qui luật nội tại t r o n g đ ờ i s ố n g

c h í n h trị của một dân t ộ c mà cá c giai đoạn luôn l uôn có mối liên hệ rất c h ặ t c h ẽ v(Vi nhau C h o ncn, m u ố n hicu hiộn tại mà không đặt nó trong mối l iên hệ v ớ i quá k hứ thì

t h ự c ra k hô n g b a o g i ờ hi cu đăy đủ đ ư ợ c hiện tại.

VỒ mặt t h ự c t iễ n, dù ta có m uố n t hừa nhận hay khô n g t ro n g ý t h ứ c chủ q ua n thì dấ u

ấn c ùa n h ữ n g hệ t h ố n g chí nh trị đã t ừng tồn tại t ro ng quá khứ vẫn hiện l ên t h ô n g qua

n h ữ n g quan niệm t ruy ền t hố ng , thói q ue n , tâm lý và n h ữ n g đ ạ o lý c hí nh trị c ủ a tất cả mọi

tâ ng l ớ p c ư dân, t r on g đ ó ha o g ồ m cả n h ũ n g chí nh khách của hộ t h ố n g c h í n h trị đ ư ơ n g

h ọ c that bại mà n ế u c h ú n g ta nám v ữ n g s ẽ có tác d ụ n g rát lớn đ ổi v ớ i i h ự c t iễ n hiộn nay.

D o vậy, cần phải c oi n h ữ n g thiết c h ế c hí nh trị trong lịch s ử là một di s ản qu an t r ọn g cân p h á i l ư ờ n g t ính đ ế n t ro ng quá trình xây d ự n g một hộ t h ố n g chí nh trị m ớ i N h ữ n g kinh n g h i ệ m và t ruy ền t h ố n g trên p h ư ư n g diộn này căn đ ư ợ c c h ọ n lọc, xem x é t đề c ó thề

kế t h ừ a h o ặ c c ó n h ữ n g biộn pháp hạn c h ế , điều tiết.

I I 2 Vc c á c loại hình c hí nh q u yề n - nhà n ư ớ c đã t ừ n g tồn tại t ro n g lịch s ử n ư ớ c ta.

Đ â y là một vấn đ ẽ l ớ n n h ư n g c h o đế n nay c h ư a c ó một c ô n g trình nà o đi sâu n ghi ê n

c ứ u V e đại t hề, c ăn c ứ t h e o quan ni ệm t ư ơ n g đ ố i phồ bi ế n của g i ớ i n g hi ê n c ứ u hi ệ n nay,

c h ú n g tôi tạm phân chia t hành bảy loại hình chí nh q uy ề n - nhà n ư ớ c sau đây:

1 N h à n ư ớ c s ư khai t h ờ i H ù n g vưcrng.

2 C h ín h q u yề n đ ô hộ kiều Tr un g Hoa.

3 Nhà n ư ớ c p h o n g ki ến đ ộ c lập ( t ừ the kỷ XI đ ế n g i ữa t h ế kỷ X I X )

4 C h ín h q u y ề n đô hộ của chủ nghĩa t h ực dân Pháp ( t ừ nửa c u ố i t h ế kỷ X I X đ ế n

1 94 5 )

5 Nhà n ư ớ c dâ n chủ nhân dân ( t ừ 1945 đ ế n 1954).

6 C h í n h q u y c n tay sai Mỹ ( ờ MiẾn Nam từ 1954 đ ế n 1975).

7 N h à n ư ớ c c h u y ê n chí nh v ô sản ( ờ m iề n B ắc t ừ 1954 đ ế n 1975 và t rê n q ui m ô cả

n ư ớ c từ 1975 đ ế n na y)

S ự phân c h i a trân đây m a n g ý nghĩa hết s ứ c t ư ư n g đố i và t ừ n g loại hì nh nà y c ũ n g

c h ư a đ ư ợ c n g h i c n c ứ u đầy đủ.

C h o đ ế n nay c h ú n g ta vẫn c h ư a c ó the nối gì nhi ều ve tính chất của nhà nư(Vc scr khai t h ờ i H ù n g V ư ơ n g T r o n g khi đó, đ i ề u này lại c ó ý nghĩa hết s ứ c q ua n t r ợn g đ ố i v ới

v i ệ c n g h i ê n c ứ u hệ t h ố n g c h í n h tri ờ V i ệ t Nam vì đây là khcVi thủy của t h ờ i đại V à n minh

ờ Vi ệ t N a m N h i ề u giá trị c ủa dân t ộc đ ư ợ c lưu g i ữ đ ế n tận n gà y nay đã đ ư ợ c xây nền

đ ắ p m ó n g t ừ t h ờ i kỳ xa x ư a đó Đ ấ y là c h ư a kề t ới v i ệc , t h e o ý ki ến gần đây nhất c ủa c á c nhà k ho a họ c, c h ú n g ta c ò n phải n ghi ê n c ứu c á c mô hình nhà n ư ớ c đău t iê n c ủa d ân t ộ c

C h a m p a và nhà n ư ớ c Phù N am ờ N am Bộ T ừ ba t rung tâm văn minh đó , sau nà y mứi

h ợ p l ưu t hà nh d ò n g c h ả y của lịch s ử Vi ệ t Nam.

C ũ n g t ư ơ n g t ự n h ư vậy, c h ú n g ta c ò n hiều quá đ ơ n gi ản v ỉ hộ t h ố n g c h í n h q u y e n đ ô

h ộ ki ều T r u n g H o a đã t ừ n g tồn tại kh ôn g d ư ớ i một t h i ê n ni ên kỷ t rên đẩt n ư ớ c ta C ó

m ột v ấ n đ ẽ đặt ra là tí nh c hấ t T ru n g H o a c ó đ ế n m ứ c đ ộ nào t r o n g t hi ết c h ế c h i n h q u y ề n

t h ờ i BắQ t h u ộ c ? C ó phải đ ó ỉà n h ữ n g chí nh q uy ề n đ ô h ộ đ ư ợ c d ự n g lên h o à n t o à n t h e o

s ự áp đặt c ủa c á c tri ều đại p h o n g ki ến T ru n g Q u ố c t ừ T r i ệ u, Hán đ ế n Đ ư ờ n g , Lưcrng hay

k h ô n g ? N h i ề u nhà n g h i ê n c ứ u t r o n g và ng oà i n ư ớ c c h o rằng k h ô n g phải nhu v ậy T r o n g quá trình ton tại c ủa c á c c hí n h q uy ề n đ ô hộ, n h ữ n g kẻ t h ố n g trị liên tục phải t h a y đồi

p h ư ơ n g t h ứ c cai trị đ ề t h íc h ứng v ới c ư dân V i ệ t Đ ó là s ự thay đoi do áp l ự c t ừ d ư ớ i

l ên Đ i ề u đ ó đã dẫ n t ớ i kết quả là, c ù ng v ớ i thờ i gian, n g ư ờ i Vi ệt c h ẳ n g n h ữ n g k h ô n g hi

đ o n g hóa b ở i văn minh c hí n h trị Tr u ng H o a mà s ứ c ly t âm chí nh trị của c á c c h í n h q u v ề n

đ ô hộ v ớ i c á c tri ều đì nh t rung ư ơ n g ờ T ru n g N g u y ê n ngày c à n g l ớ n , đẽ rồi v à o n ã m 90 7,

c h í n h q u y ề n đ ó đ ư ợ c c h u y ề n vẽ tay n g ư ờ i Vi ột Nam m ột c á c h t ư ơ n g đ ố i ê m t h ấ m hòa

bì nh.

C h o nên c ũ n g k h ô n g thề quan niộm một c ác h giản đcrn là hệ t h ố n g c h í n h trị t on tại

t ro n g t h ờ i B ắc t h u ộ c chỉ là sản phầ m của c á c tri ều đại p h o n g ki ến T r u n g H o a , mà c h ú n g

ta c ó the tìm t hẫ y <v đ ó n hi ề u yếu t ố phản ánh đặ c t rư ng c ủa dân t ộc V i ệt

G i ai đ o ạ n lịch s ử từ t hố kỷ XI đ ế n g i ữ a t hế kỷ X I X c h ú n g ta t h ư ờ n g c o i là t h ờ i kỳ

t h ố n g trị của c á c nhà n ư ớ c p h o n g ki ến đ ộ c lập N h ư n g c h o đ ế n găn đây c ó n h i ề u h ọ c giả,

nhẵt là c á c h ọ c giả n ư ứ c ng o à i lại nêu vẫn đ ề liệu ờ V i ệ t Nam c ó t ồn tại hay k h ỏ n g c h ế

đ ộ p h o n g ki ến ? Lo ại ý ki ến này đã t ừ n g làm x a o đ ô n g g i ớ i n g hi ê n c ứ u m ội t h ờ i Ý ki ến tưcrng đ ổ i t h ố n g nhất c ủa c á c nhà s ử h ọ c hi ện nay là (V n ư ớ c ta c ố ton tại c á c nhà n ư ớ c

p h o n g k i ế n n h ư n g n h ữ n g nhà n ư ớ c d ó rất đậm nét P h ư ư n g D ỏ n g mà t iê u b i ẽ u là c ó c h ứ c

nả n g kinh te và m a n g nh i ều đặc d i c m ri êng của Vi ệ t Na m, t ro n g đ ó b i ê u hiộn rõ nét nhất

là nhà n ư ớ c đ ố n g vai trò n g ư ờ i đại diộn của cả c ộ n g đ ồ n g dân tộc.

Đ â y là n h ữ n g ý ki ến rất đ áng lưu ý và c ó ý nghĩa q u a n t r ọ n g VỄ p h ư ơ n g d i ệ n lý luận.

S a n g đ ế n t h ờ i cận đại, thờ i kỳ mà t ro ng thuật ng ữ c hí n h trị, c h ú n g ta q u e n g ọ i là che

đ ộ t h u ộ c địa nửa p h o n g ki ến C ố lẽ khái niộm này đã đ ư ợ c khái quát từ t h ự c t he c ù a một

hệ t h ố n g c h í n h trị mà trùm lên tất cả là một chí nh q u y ề n cai trị t h e o lối t h ự c d â n c ùa

Ph á p n h ư n g đ o n g t h ờ i vẫn t ồn tại một chí nh q u y ề n bù nhìn của tri ều đình nhà N g u y ễ n

T u y một mặt c h ú n g ta c ó thề dễ d à n g nhân thấy tính chất nô dị ch và p h ả n đ ộ n g của

hộ t h ố n g c h í nh trị t h ực dân này, n h ư n g xét trên g ó c đ ộ của khoa h ọ c qu ản lý, c ó rất nhiồu yếu l ố t r o n g tồ c h ứ c và phưcrng t h ứ c cai trị căn phải đ ư ợ c ng hi ên c ứ u , x c m xét

n g h i ê m túc đề tìm ra n h ữ n g mặt h ợ p lý mà c h ú n g ta c ó the kế thừa.

Ở t h ờ i hiộn đ ại , trên một n ửa đất n ư ớ c c ủa c h ún g ta lại xuất hiện một c h í n h q u ye n

t h ự c dân, s o n g đó là sàn phẵm c ủa chủ nghĩa t h ự c dân kiều m ới Ng ụ y q u yề n Sài Cĩòn tòn tại t ừ 1954 đ ế n 1975 là một hộ t h ố n g c hí nh trị phản c ác h mạng Đ ỏ là đi c u k h ô n g c ó gì phải hàn cãi S o n g c ơ cấu tồ c h ứ c , p h ư ơ n g t h ức cai trị cúa hệ t h õ n g chí nh trị này vẩn c òn

là đi ề u c h ú n g ta c ă n phải t iế p t ụ c n ghi ê n c ứ u - Và, mặc dù k hô n g khác nhau v ề bản chất

n h ư n g c h ú n g ta t h ấ y c ó s ự khác bi ệt khá rỏ g i ữ a hai giai đoạn: t ừ 1954 đ ế n 1963 - t h ờ i kỳ cai trị của d ò n g họ N g ô và t ừ 1963 đ ế n 1975 - t h ờ i kỳ căm q uy ền của g i ớ i q u â n s ự kicm

t ư sản mại bản S ự khác nhau đó c ũ n g căn đ ư ợ c làm rỏ.

N g h i ê n c ứu kỹ hộ t h ổ n g c h í n h trị này c h ú n g ta sẽ hiSu t hêm tập quán c h í n h trị cùa CU’ dân c á c t ỉnh p h í a Na m đ ư ợ c hình thành t ro ng t h ời gian hcrn hai m ư ơ i năm s ố n g d ư ớ i

c h ế đ ộ M ỹ - N g ụ y mà khô ng phải một s ớ m , một c h i ều đã mất đi ngay Đ ồ n g t h ờ i , c h ú n g ta

c ũ n g c ỏ the tìm t h ấ y ở đó n h ữ n g y ế u t ổ phù h ợ p có thề c h ọ n l ọc đề kế thừa.

Loại hình hộ t h ố n g chí nh trị t hứ sáu là hình t hức c hí nh q u yề n dân c h ủ nhân dân

H ì n h t h ứ c này tồn tại trong giai đ o ạ n từ 1945 đ ế n năm 1954, và ờ một m ứ c đ ộ nà o đó là hình t h ứ c c h í nh q u y c n mặt trận ở Mi ền Na m t ừ 1960 đ e n 1975 T h ự c chất c ủ a loại c h í nh

q u y ề n này là hệ t h ố n g chí nh trị, t ro n g đó hạt nhân lãnh đ ạ o là Đ ả n g , n h ư n g n h i ệ m vụ

qu an t r ọn g hàng đă u là tập h ợ p , đ o à n kết và đ ộ n g v i ên s ứ c mạnh toàn dân l i e n hành s ự

n g h i ệ p d í u tranh g i ải p h ó n g dân t ộc Bài họ c l ớn nhất mà c h ú n g ta c ó thề rút ra từ hình

t h ứ c chí nh q u y ề n này là n h ữ n g b i ệ n pháp VÊ mặt tồ c h ứ c và p h ư ơ n g t h ứ c huy đ ộ n g s ứ c

m ạnh đo à n kết của t o àn dân - Bài h ọ c đó c h o đ ế n nay vẫn c òn ng uy ê n giá trị.

Loại hình nhà n ư ớ c c h u y ê n c h í nh vô sản là s ự kế tục nhi ệm vụ cùa nhà n ư ớ c dân chủ n hâ n dân C ó t he c o i hệ t h ố n g chí nh trị c á c h mạng c h uy ề n s a ng làm n h i ệ m vụ của

c h u y ê n c hí nh vô s ả n ở M i ề n Bắ c t ừ nảm 1954 Tuy nhi ên t ừ đ ó đ ế n năm 1975 nhà n ư ớ c

c h u y ê n chí nh vô s ản c òn phải t h ự c hiộn mộ t nhi ệm vụ c h i ế n ỉ ư ợ c hết s ứ c nặ ng nồ n ửa là

c h u ầ n hị mọi mặt c h o s ự n g hi ệ p đ ấ u tranh giải p h ó n g Mi ền Nam, t h ố n g nhất đất n ư ớ c

C h o nên, trên nhi ều mặt, c hí nh quyÈn thcVi kỳ này g i ổ n g nh ư một bộ chi huy q u â n sự, nhẫt là t h ờ i kỳ t ừ 1964 đ ế n 1972, khi cả Miề n B ắ c c ũng nằm t ro ng tình trạng c h i ế n tranh.

M ô hình một hộ t h ố n g c h í nh trị b a o c ấ p đ ư ợ c hình ( hành và c ủ n g c ố t r o n g t h ờ i kỳ này.

N ă m 1975 đất n ư ớ c đ ư ợ c t h ố n g nhất H ệ t h ố n g chí nh trị c ác h mạ ng đ ư ợ c t hi ết lập

t rê n c ả n ư ớ c M ặ c dù hai miền c ò n c ó s ự khác biột rất xa về hoàn c ảnh c h í n h trị và kinh

tế, c h ú n g ta vẫn q u y ế t tâm đ ưa cả n ư ớ c tiến lên C N X H Nhìn lại c h ặ n g đ ư ờ n g lịch s ử t ừ

1975 đ ế n nay, qua n g h i ê n c ứu c ơ c ấ u và s ự vận hành của hộ t h ố n g chí nh trị, c ó t he chi a làm ba giai đ o ạ n sau đây:

1 T ừ 1 9 75 - 1 9 8 5 là t h ờ i kỳ áp d ụ n g n h ữ n g kinh ng hi ệ m của hộ t h ố n g c h í n h trị t h ờ i

b a o c ấ p t r ư ớ c đây ở Miẽ n Bắc l ên cả n ư ớ c Đ â y là t hờ i kỳ c h ú n g ta mắ c n h i ề u t h i ế u sót

và sai lăm t r on g v i ệ c quản lý và đi ề u hành đất n ư ớ c và c ũn g là t h ờ i kỳ c h ú n g ta g ặ p m u ô n vàn k h ỏ khản Đấ t n ư ớ c đã x u ổ n g t ớ i đáy c ùn g c ủa sự khủng ho ả ng

2 T ừ 1 9 8 6 -1 9 91 T ừ g ó c đ ộ c ủ a khoa họ c lịch sử, c h ú n g tôi c h o rằng n ă m 1986 v ớ i

s ự k i ệ n nghị q u y ễ t Đ ạ i hội VI ra đ ờ i là một cái m ổ c l ớn đánh dấ u một b ư ớ c c h u y è n c ó ý nghĩ a c h i c n l ư ợ c t r o n g lịch s ử dâ n t ộ c nói c h un g và lịch s ử hệ t h ố n g chí nh trị nói riêng.

N ó m ở đău c h o t h ờ i kỳ đồi mới M ặ c dù t rọ ng tâm của t hời kỳ này là d ồ i m ớ i về kinh tế

n h ư n g t rên t h ự c t ế hộ t h ố n g chí nh trị đả đ ư ợ c đồi m ớ i rất n hi ề u T í nh chẫt chi huy và

c ấ p phát của nhà n ư ớ c đã giảm đi ờ một m ứ c đ ộ đ á n g kề X ã hội c ũ n g đả t iế n đi rợc một

b ư ớ c dài trên c o n đ ư ờ n g dâ n chủ hóa N h ư n g c ũn g c hí nh từ t h ờ i kỳ này n h i cu vấn đe l ớn

đã đặt ra đòi hỏi phải c ố s ự đồi m ớ i mạnh mẽ hcyn, sâu sắc h ơ n hộ t h ố n g chí nh trị (V n ư ớ c ta.

s ự ồn định c h í n h trị đ ố i v ớ i c ô n g c u ộ c đồi mới và phát triền đẵt n ư ớ c Đ ồ n g t hờ i đây

c ũ n g là t h ờ i kỳ c h ú n g ta nhận rỏ h ơ n tính c ấ p bác h của v i ệ c đồi m ớ i hệ t h ố n g c hí nh trị,

n h ư n g v i ệ c đồi m ớ i đ ó phải đ ư ợ c t iế n hành t rên c ơ sir k h o a h ọ c v ữ n g chắ c C h ú n g tôi nghĩ rằng c ô n g v i ệ c c ủa c h ú n g ta da ng làm c ũ n g xuất phát từ y ê u cău c h u n g đó.

II.3 Vẵ n đ ề t ính giai c ấ p cùa cá c hệ t h ố n g c hí nh trị t ro ng lịch s ự V i ệ t Nam.

Khi n g h i ê n c ứ u c á c hệ t h ố n g chí nh trị t r on g lịch s ử Vi ệ t N a m , c h ú n g tôi nhận t hẩy

đâ y là một vẵn đ ề hế t s ứ c quan t rọ ng cần phải nê u lên đe t h ả o luận T h e o quan niộm kinh

đ i ề n thì t r ư ớ c khi nhà n ư ớ c X H C N ra đ ờ i , nhà n ư ớ c dù bẵt kề là c hí nh thề nào luôn l uôn

là c ô n g cụ c h u y ê n c h í nh của giai c ấ p b ó c lột t h ổ n g trị, là l ực l ư ợ n g đ ặ c biệt dề đàn áp

q uă n c h ú n g bị b ó c lột X u ấ t phát từ quan ni ệm c ó tính ng uy ê n tắc đó , c h ú n g ta t h ư ờ n g

n hấn mạnh tính c h ấ t giai c ấ p của nhà n ư ớ c , c o i đó là t h ư ớ c đ o rất qu an trọng vè lập

t r ư ờ n g và quan đ i ề m T h ế n hư n g, đi sâu ng hi ên c ứu lịch s ử V i ệ t N am , x em xét một c ác h

t o à n d i ệ n t ừ s ự phát triền của kinh t ế đ e n d i ễ n bi ế n của kết c ấ u xã hội và nhất là tính

c h ất c ủa c á c nhà n ư ớ c đả t ừ n g tồn tại t ro ng lịch sử, vấn đề k h ô n g h o à n toàn đ ơ n giản

n h ư vậy.

Nh à n ư ớ c dầ u t iên trên đất Vi ệ t Na m - nhà n ư ớ c t h ời H ù n g v ư ơ n g đá xuẩt hi ện

t r o n g một ho à n c ả n h hết s ứ c đ ặ c bi ệt S ự hi ện di ệ n của một nhà n ư ớ c s ơ khai ờ t h ờ i kv

đ ó đã đ ư ợ c g i ớ i kh oa h ọ c t h ế g i ớ i t hừa nhận N h ư n g vấn đ c đặ t ra là nhà n ư ớ c đ ó đã ra

đ ờ i t rê n c ơ sir n à o ?

T h ấ m nhu ăn quan đi ề m về tính giai c ấ p của nhà n ư ớ c , c á c nhà s ử học, khảo c ồ h ọ c

đã t ừ n g c ó một t h ờ i ra s ứ c đi tìm n h ữ n g c h ứ n g c ớ VỄ s ự phân hóa xã hội, s ự đối khá n g

gi ai c ấ p ở t h ờ i H ù n g v ư ơ n g N h ư n g kết quả thật n g h è o nàn N g o à i mộ t vài tư liệu v ề m ộ

t á n g c ó the nói lên s ự khác biệt nào đó về h o à n c ảnh kinh t ế c ủ a c ư dâ n, c h ú n g ta c h ư a

c ó c ơ s<y n à o đề nói t ớ i s ự đ ố i kháng giai c ấ p Ngay cả s ự khác biệt vẽ ho à n cảnh kinh tố

c ù n g rất k h ô n g đ á n g kề T r ư ớ c t h ự c tế đó , c á c nhà s ử họ c đã phải đ à o s âu hơ n và o kho

t à ng kinh d i c n c ủ a chủ nghĩa M á c - L ê n i n đe c ổ tìm t hêm n h ữ n g l ờ i chỉ dẫn về mặt lý luận

Và, thật may mán họ đả tìm đ ư ợ c một luận đ i ề m c ự c kỳ quan t rọ ng c ủa E n g h c n t ro ng tác

phằ m c h ố n g D u - r i n h O n g viết: "Nhà n ư ớ c mà n h ữ n g nhóm t ự nhi ên g ồ m cá c c ô n g xã

t r o n g - c ù n g mộ t b ộ lạc đã đi đ ế n c h ỗ thiết lập ra trong quá trình tiến triền của họ, lúc đầu

chi c ố t dc b ả o v ệ n h ữ n g l ợi ích c h u n g của họ (ví dụ nhu* v i ệc t ư ớ i n ư ớ c ờ P h ư ơ n g Đ ỏ n g )

và đẽ t ự vệ c h ố n g kẻ thù hên ngoài " ( N h ư vậy là E n g h e n , trên c ư s ờ ng hi ên c ứ u rất nhi ều loại hình nhà n ư ớ c , c ó nói t ới một loại nhà n ư ớ c s ơ khai mà c h ứ c nả ng của n ó chi

c ố t đẽ b ả o vộ n h ữ n g l ợ i í ch c h u n g cúa c ộ n g đ òn g.

V ớ i luận đ i ẽ m nay c á c nhà n ghi ê n c ứu c ó thè tìm thấy rất nhi ều c h ứ n g c ớ lịch s ử VÊ

c ơ s<v ra đ ờ i c ủa nhà n ư ớ c t h ờ i H ù n g vưcrng Ở đây là v i ệc tồ c h ứ c xây d ựn g , duy trì và

tu bồ c á c hệ t h ổ n g thùy l ợi p h ụ c vụ c h o yêu cầu sản xuất n ô n g n g h i ệ p Đ o n g t hờ i n ó c òn

ỉà một tò c h ứ c lãnh đ ạ o c á c c u ộ c kháng c h i ế n c h ố n g kỏ thù từ b ê n ngoài

N h ư vậy, ngay từ t h ờ i khỏri thủy, tính chất giai c ấ p của nhà n ư ớ c (V n ư ớ c ta đả

k hô ng c ỏ mộí hình hài rõ nét Đ i c u đó khác hần v ớ i c á c nhà n ư ớ c c ồ đại ( n hà n ư ớ c

c h i c m hữu n ỏ l ệ) cV c á c n ư ớ c châ u Âu và nhicu vùng khá c trên thố gi(Vi.

Hình t h ứ c nhà nư(Vc ki ều "đại diộn c ô n g xã" như vậy tồn tại c h ư a đ ư ợ c h a o lâu thì

n ư ớ c ta bị riri v à o tay p h o n g kiến ngoại hang Đấ t n ư ớ c bưcrc v ào t hời kỳ mất đ ộ c lập

k é o dài h à n g niỉhìn năm T r o n g t h ờ i kỳ này, các chí nh q uy ền đỏ hô t h u ộ c nhi ồu triều đại khá c nhau c ủa T r u n g Q u ổ c dã thav nhau cai trị n ư ứ c ta H o àn toàn c ó c ơ scV đc nghĩ rằng

c á c c h í n h q u y ê n đ ô h ộ là c ô n g cụ cai trị của c ác tập đ o àn p h o n g kiến p h ư ư n g Bắ c , d o vậy

nó m a n g tính c hấ t giai c ấ p sâu sắc Đ i ề u đ ó đ ú n g n h ư n g c hư a đủ Nhẩt là nói n h ư vậy

c h ư a p h à n ánh đ ú n g hàn c hấ t c ủa c á c c hí nh quy c n này T h e o c h ú n g tôi, đ ó là n h ữ n g

c h í nh q u v c n m a n g tính chất nô dị ch dân tộ c, tồn tại và vận hành vì q u y c n lợi c ủa n g ư ừ i

H á n (V G i a o châ u c h ứ k h ô n g phải chi của ricng giai c ấ p p ho n g kiến T r o n g t h ờ i kỳ Bắc

t h u ộ c c ỏ rấl n hi ề u đ ựt di d ân từ Tr ung Q u ố c sang, nhi ều binh lính Hán hết hạn đ ồ n trú ờ

lai làm ản s inh s ố n g và t hậ m chí cả c ác tội nhân bị đày sang n ư ớ c ta c ũ ng đ ư ợ c hưcVng

n h ữ n g s ự ưu đãi đ ặ c hiệt của chí nh quvề n d ô hộ, họ đ ư ợ c co i t rọng h(rn n h ử n g n g ư ờ i

Vi ệt hàn xứ Tront* khi đó , tất cả mọi n g ư ờ i Vi ệt , k hô n g kề giàu n g h è o , thậm c h í cả một

s ố n g ư ờ i t ham gia h ộ máy đ ô hộ c ũ ng bị phân biệt đố i xử Ch í n h s ác h cai trị này đã đầy

d ồ n tất cả moi t ăng l(Vp n g ư ừ i V i ệ t vẽ một phí a c h ố n g lại c hí nh quy e n Mâu t huẫn xã hội ỉứn nhất noi lên h àn g đău t rong s u ố t t hời Bác t h u ộ c là mâu thuẫn dân t ộ c N h ữ n g c u ộ c noi dậy c h ố n g c h í n h q u y c n liên t i ế p nồ ra trong t hời kỳ này đề u là biều hiộn c ủa s ự phả n kháng dân t ộ c N h ử n g n g ư ừ i khởi x ư ớ n g và lãnh đ ạ o c á c p h o n g trào đ ó đ ề u h o ặ c là

n h ữ n g n g ư ờ i c ó n c u o n g ố c xuất thân từ c á c gia đình c ó vị trí t rong h ộ máy nhà n ư ớ c ( h ời

H ù n g V ư ư n g ( H a i Bà T r ư n g ) , h o ặ c là n h ữ n g n g ư ờ i Viột làm quan t ro ng c h ỉ n h q uy ề n đô

hô ( Lý Num Đ ố , Ti nh T h i ề u ) và nhi cu nhất là nh ữn g hà o t r ư ừ n g - n h ữ n g n g ư ử i V i ệ l

g i àu c ỏ ờ c á c đị a p h ư ư n g ( P h ù n g H ư n g , Khúc T h ừ a D ụ ).

Trải qua h(vn một nghì n năm đấu tranh kiên c ư ừ n g và bền hi c h ổ n g lại c h í n h q u y c n

đ ô hô n go ạ i ha ng , t ro n g n g ư ờ i Viột dần hình thành một c ác h nhìn nhận về c h í n h q u y ề n

t h e o kicu rất ricng: h oặ c đ ó là c ủa ta, h o ặc đ ó là của ngoại hang T r o n g h o à n c á n h lịch

s ử (tỏ, n g ư ờ i V i ệ t k h ô n g q u e n qua n n i ệ m c hí nh q uy en chi là cùa nì ỘỊ g i a i c ấ p

Y t h ứ c d ân l ộ c c ủa N i ỉ ư ừ i Việt đ ư ợ c hình thành s ớ m và đ ư ợ c bicu hi ện ri\l mạnh mẽ một phán c ủ n g c h í n h d o ho àn cảnh lịch s ử trên đây tạo ra T r c n the g i ớ i k h ô n g c ó một dân t ộ c n à o bị đỏ hộ, bị đ ồ n g hóa lien tục hưn một niỉhìn nảm mà vẫn hên bi díĩu tranh đc

g i ành đ ộ c lập và c u ố i c ù n g c ù n g đã g i ành đ ư ợ c đ ộ c lập.

T r u y c n i h ố n g c h ính Irị ẩy đã nhậ p thân v ào c ác nhà n ư ứ c phoniĩ kiến đ ộ c lập t ro ng

c á c gi ai đ o ạ n lịch s ử t i ế p t h e o

C á c nhà s ử h ọ c , qua t h ự c t ế ng hi ên c ứu, t ừ lâu đã gọi giai c ấ p p h o n g ki ến V i ệ t Nam

ỉ r o n g thừi kỳ đ a n g l ên là giai c ấ p đại di ện c h o quy ề n lợi của dân t ộ c T h ự c ra nói nhir vậy c h u a thật c h í n h xác Vì xác định c h o đ ư ợ c l icu c h í c ủa giai c ấ p p h o n g k i ến Viột Na m

là đ i ề u k h ô n g đ ư n g i ản T h e o chúníỊ tôi, nên nói là nhà n ư ớ c p h o n g kiến đ ộ c lập, t r ừ một vài t r ư ờ n g h ơ p cá hi ệt, là tồ c h ứ c đại di ện c h o l ợi ích dân tộc.

Ouà t h ự c n hư vậy, tô c h ứ c đ ắ p dê phỏnỉ» lụt và kháng c h i ế n c h ổ n g n g oạ i xâm luôn

l uô n là hai n h i ệ m vụ đè n ặ n g trên vai tẵt cá c ác tricu đai p h o n g kiến ờ V i ệt Na m N h ân Ịdân c o i Nh à n ư ớ c là n g ư ờ i tồ c h ứ c và chi huy n h ữ n g c ô n g v i ệc t rọ n g đại, lứn l ao đ ó Và,

|dcn l ư ợ t mình, n h ữ n g n g ư ờ i cai tri phái dựa vào dâ n, tìm thấy cộ i ng uo n s ứ c mạ nh của

q u ố c gia t ừ s ự ủ n g hộ c ủa dân C h o nên, nhi cu h ọ c giả n ư ớ c n g oà i khi n g h i ê n c ứ u lịch s ử

V i ệ t N a m đã k h ô n g hi c u nồi vì s a o t ư t ư ờ n g "lấy dân làm gốc" lại là q u ố c s á c h c ủa n h i ều

triều đại p h o n g ki ế n ở n ư ớ c ta.

T r o n g c h í nh s á c h của n h ữ n g nhà n ư ớ c mà ta t h ư ờ n g g ọi là p h o n g k i ế n ây c ó the tìm

t hẩy rất nhi ều đ i ề m phản ánh ý ng uy ện của tẩt cà mọi tăng l ớ p nhân dân.

M ộ t đ ặ c t r ư n g quan t rọ n g ve mặt xã hội của c h ế độ p h o n g ki ến là c h ế đ ộ đ ẳ n g c ấ p

T r o n g c h ế đ ộ p h o n g ki ế n Vi ệ t Nam c ũn g c ó the tìm ra dẵu hi ệu của n h ữ n g đẳ ng c ấ p ,

n h ư n g kết cấu c ủa n ó hết s ứ c l ỏng K h ô n g hề thấy n hữ ng ranh g i ớ i c ự c đ o a n g i ữa c á c

đ ẳ n g c ấ p n h ư c h ú n g la t h ư ờ n g thấy ờ cá c n ư ớ c c ó c h ế đ ộ p h o n g ki ế n đ i ề n hình S ự

c h u y ề n h ó a g i ử a c á c giai c a p di ễ n ra khá dễ dà ng và t h ư ờ n g xuyốn S ư Hên t h ô ng g i ữ a

c á c đ ẳ n g c a p k h ô n g bị c ấm kị Mộ t n g ư ờ i c ó tài năng dẫu c ó xuẵt thân t ừ t ầ ng l ớ p n ô n g

dâ n n g h è o , nế u thi đỗ c a o vẫn c ó thè t rở t hành mộ t quan lại c a o cẫp.

C ũ n g d o s ự l i ê n t h ô n g g i ữ a quý t ộc và bình dân, sự gắn kết g i ữ a nhà n ư ớ c p h o n g

ki ến v ớ i nhân dâ n c h o nôn đ ặ c t rưng to l ớn nhất của văn minh Viột N am t r on g s u ố t t h ờ i

p h o n g kiến vẫn là mộ t nền vần minh x ó m l àng c h ứ k hô n g phải là văn minh đ ế vưcrng n h ư

ở n h i ều n ư ớ c khác.

S ự phân h ó a giàu n g h è o d i ễ n ra trong xã hội hct s ứ c c h ậ m c hạ p K h ô n g phải ngẫu nhi ẽn mà đ ế n tận t h ời kỳ cải c á c h ruộng đẩ t và o g i ữ a t h ế kỷ X X , quá trình tir hữu hỏa

r u ộ n g đất ở n ư ớ c ta vẫn c h ư a hoàn t hành Ở Mi en Bắc c ó t ớ i trên 2 0% d i ệ n tích c anh tác vẫn là r u ộ n g đấ t c ô n g Ở nhi ều địa p h ư ơ n g ( n h ư Nam Đ ị n h ) c h ẳ n g hạn, tỷ lệ đ ó c òn

l ê n t ớ i 3 0 - 3 5 % Mộ t t r on g n h ữ n g tác nhân c ản t rờ quá trình t ư hữu hóa, b a o g o m cả quá trình phân hó a gi àu n g h è o đó, t h e o kết quả nghi ên c ứ u của c h ú n g tôi, thật t r ớ trêu lại là

d o s ự tác đ ộ n g c ủa c h í nh nhà n ư ớ c p h o n g ki ến.

S ự xâm l ư ợ c của t h ự c dân Pháp đã t ạo ra trcn đất Vi ệt N a m một hộ t h ố n g c h í nh trị

m ớ i Đ ó là c ô n g cụ t h ố n g trị c ủa chủ nghĩa t ư bản Pháp ờ t h u ộ c địa C ù n g v ớ i nó là s ự

xuất hiện giai c a p tư sản mại bả n làm tay sai c h o đe quố c Và dc phục vụ c h o âm mưu

t h ố n g trị c ủ a P há p , c h í nh q u yề n t h ự c dân t i ế p tục duy trì tri cu N g u y ễ n , mộ t triều đại đã mục nát n h ư mộ t c h í nh q u y ề n bù nhìn tay sai Tí nh chất giai c ấ p c ủa hộ c h ố n g chí nh trị này đan x e n khá p h ứ c t ạp n ế u xét thuăn túy t ừ kết c ấu giai c ấ p N h ư n g n ế u nhìn t ừ một

hộ quy c h i ế u t ru y ền t h ố n g thì vấn đề lại t r ở nên đ ơ n giản C h í n h s ách c ủ a c h í nh q u v c n

t h ự c dân đi n g ư ợ c lại l ợ i ích của dân t ộ c Vi ột, và vì vậy, nó đ o i lập v ới tất c ả n h ũ n g ai c ó

l ò n g y cu n ư ớ c và ý t h ứ c dân t ộc Một lăn n ữa trong lịch s ử n ư ớ c ta v ấ n đ ề d â n t ộc l ạ i t r ớ

t h à nh r a n h g i ớ i p h â n đ ị n h trận t u y ế n g i ữ a k ẻ c a i trị và n g ư ờ i b ị trị VÊ mặt này, c h ú n g ta

c ũ n g c ó t h ề tìm thấy nhi eu nét t ư ơ n g đ ồ n g t r o n g hộ t h ố n g c h í nh trị ( h ờ i M ỹ - N g ụ y ở M i e n

N a m t ừ 19 5 4 - 19 7 5

Sau c ách m ạ n g t h á ng T á m năm 1945, hộ t h ố n g chí nh trị c á c h mạ ng đã tồn tại và phát triền d ư ớ i nhi ều d ạ n g t h ứ c khác nhau c h o đế n nay đã gân n ử a t h ế kỷ T r o n g suốt t hờ i

g i an đó, Đ ả n g c ộ n g sản V i ệ t Na m, mặc dù là đội ticn p ho n g c ủa giai c ấ p c ô n g nhân, luôn

l u ôn đ ư ợ c dân t ộ c t h ừ a nhận là n g ư ờ i đại di ệ n c h o lợi ích c ủa cả dân t ộ c Và trên t h ự c

t ế, s u ố t t ừ khi ra đ ờ i c h o đ ế n tận năm 1975, Đ ả n g đã nhận s ứ mệnh lãnh đ ạ o s ự n g h i ệ p

đấ u tranh giải p h ó n g dân t ộc Vì vậy hệ t h ố n g chính trị ờ n ư ớ c ta (Jo Đ à n g c ộ n g sàn lãnh

đ ạ o t h ự c chẩt c ủ n g là một nhà n ư ớ c mang tính dân t ộc rất c a o T r o n g lịch s ử tồn tai và phát triền của mì nh , chi c ó hai lăn tính giai c ấ p cùa nhà n ư ớ c đ ư ợ c dề c a o D ó là giai

đ o ạ n t ừ 1954 đ ế n 1964 ờ M i ề n Bắ c và giai đ o ạ n từ 1975 đe n 1985 trên quy m ô t o àn q u ố c

Nh i r n g cả hai ỉân đ ó c h ú n g ta đc u phạm n h ữ n g sai lăm và khuyết đ i ề m n g h i ê m t rọng,

k h i ế n c h o uy tín của Đ ả n g bị giảm sút Ở giai đ oạ n t h ứ nhất, Đ ả n g đã lẩy lại uy tín b ằ n g

s ự c ô n g khai xin lỗi nhân dân và kiên quy ết sửa sai T r o n g giai đ o ạ n t h ứ hai thì Đ ả n g s ửa sai h ằ n g c h í n h s á c h đồi m ớ i mà t iê u b i ề u nhẩt là s ự c h u y ề n h ư ớ n g từ chủ t r ư ơ n g cải t ạo XHC N mà i h ư c c hấ t là t ấn c ô n g v à o c á c thành phăn kinh t ế n go à i q u ố c d o a n h và t ập thề

s a n g chủ t r ư ơ n g phát t ri ền nảm t hành phân kinh tế C h ín h sách kinh tế này v ừ a p hà n ảnh

n h ữ n g y ê u cầu khá ch q u a n c ủa sự phát triền kinh tế, đ ồ n g thờ i v ừ a phản ánh n h ữ n g nhận

phải đưcrng đău khi quá nhấn mạnh tính chất giai c ấ p của hộ t h ố n g chí nh trị.

T ừ t h ự c t ế lịch s ử t rê n đây, c ó the rút ra hệ luận, t ro n g tâm lý t ruyền t h ố n g , n g ư ờ i

V i ệ t N a m ít c ó ho àn c ả n h đề nhìn nhận nhà n ư ớ c là c ô n g cụ của một giai c ấ p Và x e m xét

c á c hộ ( h ố n g c h í n h trị c ũ n g chi t hẵ y nồi lên hai tính chất: ho ặ c là đại d i ệ n c h o dân t ộc

h o ặ c là p hà n lại l ợi í ch của dân tộc C h o nên tính d ân t ộ c c ủa hệ t h ố n g c h í n h trị p h á i

d ư ợ c c o i là m ộ t d ặ c d i ê m h ế t s ứ c quan t rọ n g can p h á i d ư ợ c l ư ờ n g tính k h i x â y d ự n g m ộ t

h ệ t h ố n g c h í n h trị ờ n ư ớ c ta.

II.4 Vấ n đề ý t h ứ c hệ h ọ c t huy ết cai trị.

Bãt c ứ một hệ t h ố n g c h í n h trị nào dcu c ó bệ đ ỡ t ư t ư ở n g Đ ó t h ư ờ i ì g là m ột ý t h ứ c

hệ n à o d ỏ h o ặ c là n h ữ n g họ c t huy ết cai trị.

T r o n g lịch s ự hệ t h ố n g c h ín h trị ở n ư ớ c ta, nếu chi tính là hộ t ư t ư ử n g và hợ c t h u y ế t

cai trị, thì c ố the kc ra:

1 T ư t ư ờ n g Phật g i á o

2 T ư t ư ờ n g và h ọ c t h u y ế t cai trị N h o g iá o

3 N h ữ n g h ọ c t h u y ế t cai trị c ủa Pháp

4 C hủ nghĩ a M á c - L c n i n và h ọ c t huyế t VỄ c huy ê n chí nh vô sản.

N h ữ n g t ư t ư ở n g và h ọ c t huyết trcn đây đề u đã t ừ n g và h i ệ n vần c ò n c ó vai trò rất

q u a n t r ọ n g t r o n g đ ờ i s ố n g c h ín h trị ở n ư ớ c ta.

Phật g i á o là q u ố c g i á o t ừ thế ký X đế n t h ế kỷ XIII T r o n g t h ờ i kỳ đ ó t ư t ư ờ n g Phật

g i á o chi p h ố i rất mạnh m ẽ mọi hoại đ ộ n g của hộ t h ố n g chí nh trị Cá c s ư t ă n g đ ồ n g t h ờ i là

c á c c h í n h khách Vua và t o à n thề h o à n g t ộ c đề u tự coi là n h ữ n g tín đ ồ nh i ệt t h àn h c ủa

đ ạ o Phật N h i c u ô n g vua c u ố i đời đả t ừ bỏ c u ộ c s ổ n g đ ế vưcrng v à o c hùa t h ờ Phật.

M ặ c íiù t ừ Ihố kỷ X I V tr<y đi Phật gi áo gi ảm dần vai trò c h ín h trị n h ư n g ảnh hư(Vng

c ủa nó t r o n g dân c h ú n g c ò n rẫt r ộ n g rãi C h o đ ế n tận ngày nay n g ư ờ i dâ n V i ệ t N a m vẫn

q u a n n i ệ m rằng đ ồ n g b à o lưcrng ( n h ữ n g n g ư ờ i t h e o đ ạ o Phậ t ) là tất cả n h ữ n g ai k h ô n g

t h e o c ô n g g i á o ( đ ạ o T h i ê n c h úa )

T i ế p t h e o Phật g i á o là t h ờ i kỳ trị vì c ó tới 4,5 t h ế kỷ của N h o g iá o T ư t ư ờ n g N h o

g i á o đả đ ư ợ c n g ư ờ i V i ệ t đ ồ n g nhất v ớ i n h ữ n g giá trị mang bản s ắ c dân t ộ c , c o i đ ó là cái

c ủ a mình N h ữ n g c h u ầ n m ự c N h o g i á o t rờ t hành khuôn mẫu c h o tò c h ứ c nhà n ư ớ c và qui

p h ạ m đ ạ o đ ứ c xã hội T h ậ m chí ảnh h ư ở n g của N h o g i á o đố! v ớ i vản h óa và văn minh

V i ệ t N a m l ớn t ớ i m ứ c n h i ẽ u nhà n ghi ê n c ứ u n ư ớ c ngoài đã x ế p Vi ệt N a m v à o l oạ i hình

c á c n ư ớ c văn minh K h ồ n g g i á o , h o ặ c vản minh Tr un g H o a

S ự that bại cùa t ri ều N g u y ễ n c ù ng v ới s ự t hiế t lập c h í n h q u y ề n đ ô h ộ của t h ự c dân

P h á p ờ nửa c u ố i t hế kỷ X I X đã làm suy gi àm uy t hế chí nh trị của N h o g i á o Đ â y là t h ờ i

kỳ n h ữ n g t ư t ư ờ n g VỄ nhà n ư ớ c tam q u y ề n phâ n l ập và n h ữ n g h ọ c t h u y ế t c a i trị đang thịnh hà nh <v Pháp đ ư ợ c du n h ậ p v à o n ư ớ c ta.

T i ế p đó , t ừ n h ữ n g nă m 20 c ủa t h ế kỷ X X chủ ng hĩ a M á c - L ê n i n đ ư ợ c t r u y ề n bá vào

V i ệ t N a m T ừ nám 1945, s au c á c h m ạ n g t h á ng T á m t hà nh c ô n g , chủ n g h ĩ a M á c - L ê n i n ỈTỜ

thành hệ t ư t ư ờ n g lảnh đ ạ o hệ t h ố n g c h í n h trị c á c h mạng.

C ó m ộ t t h ự c t ế rất d ễ nh ận t hấy là tất cả n h ữ n g hệ t ư t ư ở n g và hQC t h u y ế t về chí nh

q u yề n t rê n đây đ ề u đ ư ợ c d u n h ậ p t ừ n ư ớ c n g o à i , n h ư n g t r on g n h ữ n g đ i ề u k i ệ n và hoàn

c ản h hc t s ứ c khác nhau Khi v à o đ ế n V i ệ t N a m và nhất là sau khi đả tìm t h ấy s ứ c s ố n g ờ

n h ữ n g y ế u t ố nội sinh c ủ a V i ệ t N a m , c á c hệ tư t ư ờ n g và h ọ c t h u yẽ t đ ó k h ô n g c ò n gi ữ

n g uy ê n g ố c ý nghĩ a ba n đ ă u c ủ a c h ú n g n ửa T ừ t r ư ớ c đ ế n nay c h ú n g ta t h ư ờ n g quatt

n i ệ m t ư ơ n g d ố i giản d ơ n là c ó t hề h i ề u Phậ t g i á o , N h o g i á o qua c á c kinh s á c h g ố c của

c á c hệ t ư t ư ờ n g và h ọ c t h u y ế t này Kỳ t h ự c k h ô n g phải n h ư vậy Phật g i á o ờ V i ệ t Nam

k h ô n g g i ố n g Phật g i á o g ố c ờ Ấ n Đ ộ ( t h ậ m c h í c ó t hề nói là kh ác rất x a ) , c ũ n g không

g i ổ n g v ớ i Phật g i á o ờ T r u n g Q u ố c , N h ậ t Bản, T r i ều T i ê n C ũng c ó tình t r ạ n g t ư ơ n g t ự

n h ư vậy đ ố i v ớ i N h o g i á o

G ầ n đâ y t ro ng g i ớ i n g h i ê n c ứ u c ũ n g n h ư t r on g c á c c ơ quan lý l uận c ủ a Đ ả n g c ó nêu

ra mộ t t r o n g n h ữ n g n g u y ê n nhân dẫ n t ớ i sai lăm và k hu y ế t đ i ề m c ủa c h ú n g ta t r o n g thời

gi an qua là d o c h ư a h i ề u đầ y đủ c á c n g u y ê n lý c ủa chủ nghĩ a M á c - L ê n i n , t ứ c là c h ưa

n gh i ê n c ứ u sâu s ắc kinh đ i ề n R i ê n g tôi lại k h ô n g nghĩ n h ư vậy Cái c ăn n hẵ t c h o s ự duy trì và t i ế p tục phát tri ền chủ nghĩ a M á c - L ê n i n ỏr V i ệ t N a m hi ện nay k h ô n g p h ả i là t iếp

t ục đi s âu n ghi ê n c ứu kinh đ i ề n , mà ph ải t i ế n hành n g h i ê n c ứ u một c á c h n g h i ê m túc t h ự c

c h ẩ t c ủ a chủ nghĩa M á c - L ê n i n ờ V i ệ t N a m là gì N g ư ờ i V i ệ t Na m c ần gì, c h ấ p nhận gì ỏr

h ọ c t h u y ế t này và, c ũ n g p h ả i nói c h o hế t, k h ô n g căn gì, k h ô n g c h ấ p nh ận gì ở h ọ c thuyết

này N ế u k h ô n g c ó s ự n g h i ê n c ứ u đ ó , b ằ n g n h ữ n g h i ệ n p h á p c ư ỡ n g c h ế h o ặ c n h ữ n g bi ện

p h á p tuyêiĩ t ruyền giản đ ơ n đ ề á p đặt thì c h í n h là làm g i ả m s ứ c s ố n g c ủa h ọ c t h u y ế t này.

C ó mộ t đ i ề m rất nồi trội t r o n g lịch s ử t ư t ư ờ n g và hệ t h ố n g c h í n h trị ỏr V i ệ t Na m là

hầu n h ư k h ô n g c ó x u n g đ ộ t ý t h ứ c hệ C h o dù ờ n h ữ n g t h ờ i đi ề m k h á c nha u , h ệ t ư t ư ở n g

này hay hệ tư t ư ờ n g kia g i ữ đị a vị t h ố n g trị N h ư n g s ự t h ố n g trị đó k h ô n g dẫ n t ớ i s ự đ ộ c tôn mộ t h ệ t ư t ư ở n g và bài t rừ c á c hệ t ư tưỏrng khá c H i ệ n t ư ợ n g t h ư ờ n g t h ấ y là s ự kết

h ợ p hò a đ ồ n g g i ữ a c á c hệ t ư t ự ờ n g

Thật là sai lăm khi ng hĩ r ằng c h ỗ d ự a tư t ư ờ n g c ủa c á c hệ t h ố n g c h í n h trị t r on g lịch

s ử V i ệ t N a m chỉ là hệ t ư t ư ờ n g và h ọ c t h u y ế t n g o ạ i lai, c h o dù đả đ ư ợ c cải h i ế n đi rất nhi ều c h o phù h ợ p v ớ i đ ặ c di&#n dâ n t ộc Ở n h ữ n g m ứ c đ ộ khác nhau q u a c á c thíVi kỳ

l ịch sử, c hỉ t rừ n h ữ n g c h í n h q u y ề n đ ô h ộ cùa n g oạ i b an g, t ư t ư ờ n g và d ạ o lý V i ệ t Nam

b a o g i ờ c ũ n g là y ế u tố c hi p h ố i t o à n b ộ hệ t h ố n g c h í n h trị T ư t ư ở n g và đ ạ o lý đ ó t h ư ờ n g

bi è u hi ện t h ô n g qua c á c y ế u t ố sau:

1 C h ủ nghĩa yêu n ư ớ c

2 Ý t h ứ c tự t ôn dâ n t ộ c.

3 T ư t ư ờ n g hò a đ ồ n g nhân ái.

4 Đ ạ o lý về k hố i đ o à n kết c ộ n g đ ồ n g

Tuy n h ữ n g y ế u t ố này k h ô n g hi ệ n hình thành n h ữ n g g i á o lý hay h ọ c t h u y ế t n h ư n g

t h ự c t ế là lõi c ố t về mặt t ư t ư ờ n g t ro n g b ệ d ỡ t inh thần c ủa c á c hệ t h ố n g c h í n h trị c ó t ính

c hấ t dân t ộc ờ V i ệ t N a m K h ô n g hiều t h ấ u d á o đ i ề u này, h o ặ c vì quá s ù n g b ái m ộ l h ọ c