[r]
Trang 1ĐẠI H Ợ C T Ồ N G H Ợ P HÀ NỘI
T ẠP CHÍ K H O A H Ọ C No 2 - 1993
MẤY VẤN Đ ầ v ầ ẢNH H Ư Ở N G CỦA THI ẾT CHẾ TRUY Ề N T H Ố N G LÀNG VIỆT
T R O N G HỆ T H Ố N G CHÍ NH TRỊ NGÀY NAY
P H A N Đ Ạ I D O Ả N +
1 M ột t h ự c t ế lịch s ử và xã hội là sự duy trì và tồn tại n h ữ n g gia đình tiều n ô ng
kh ô n g t hè k hô n g c ó m ối liên kết N h i ề u nhà nghi ên c ứ u c h o rằng gi a đình n ô n g dân Vi ệ t
Na m là t h e o kiều hạt nhân, vài ba t h ế hệ và phân tán, rời rạc.
Đ ó là một mặt, mặt k há c c hí n h nh ữn g gia đình tiẾu n ô n g m u ố n duy trì, t ồ n tại c ũng đòi hỏi phải liên kểt lại N g h ề t rồ n g lúa m uõ n bám đất, g i ứ n ư ớ c , m u ố n thu h o ạ c h đ ú n g
t h ờ i vụ k hô n g thề k h ô n g d ự a v à o s ứ c mạnh c ộ n g đ ồ n g Mặt khác m u ố n b ả o vộ c u ộ c
s ố n g cá nhân, gia đì nh, c h ố n g t hiê n tai, dị ch họa và n h ữ n g tai nạn xầy ra c ũ ng phải c h u n g
s ứ c đ ô n g l ò n g đ o à n kết t hà nh một khối Đ ơ n đ ộ c t ro n g sản xuất, t r o n g c h i ế n đắu, t rong sinh ho ạt h àng ngày là k h ô n g t hề tồn tại đ ư ợ c Ngay cả n h ữ n g n g ư ờ i t h ợ thủ c ô n g , n hữ n g ngư<Vi b u ô n bán n h ò c ũng k h ô n g t hề riêng biệt, mà phả i "buôn c ó bạn, bán c ó phường".
Ở Vi ệt N am và nhi ều n ư ớ c Đ ô n g Á, làng có nhi ều m ố i liên kết N h i ề u n ư ớ c (V N am
Á, Đ ô n g N am Á, m ối liên kết làng d ự a trên tôn g iáo Đ ạ o Hồ i, Đ ạ o Phật, Đ ạ o Islam là mối dây thắt chặt n h ữ n g gia đình tiều n ô ng trong một làng, t ro ng một vùng, c ó khi cả
n ư ớ c Ở L à o , C ă m p u c h i a , T h á i Lan, Phật g i á o c ó vai trò n h ư vậy Ỏ' c á c n ư ớ c T ru n g Cận
đô ng , đ ạ o Islam lại c ó vai trò thắt chặt c ộ n g đ ồ n g từ t h ờ i T ru n g c ồ c h o đ ế n ngày nay.
Ở Vi ệt N am nhìn c h u n g t ôn g i á o khô ng đ ó n g vai trò quan t rọ n g n h ư trên; k hô ng tạc
ra m ối liên kết chặt c h ẽ g i ữ a c á c thành vicn trong làng ( tr ừ c á c l à n g T h i ê n c húa g i á o ) ,
mà liên kết t ro ng c ộ n g đ ồ n g làng lại dự a trên nhiều CCT s ở khác m a n g tính t h ế t ục hcrn lả tôn g iáo.
2 C h ú n g tôi c h o rằng ỉ àng Vi ệt Na m c h o đến g i ữ a t h ế kỷ X X này c ó nh i ều k ế t c ấ u
p h ứ c t ạ p , nhi ều q ua n hệ c ộ n g d ò n g c h ò n g x ế p D o tính c hẩ t c ộ n g đ o n g khá đậ m nên c é
nhà n g hi c n c ứu gọi làng Vi ệt Na m là "công xã" G ọ i n h ư t hế , t h e o tôi, c ó c h ỗ c hư a thỏa đáng, n g ư ờ i ta dễ nhăm làng là c ô n g xả n ông thôn hay c ô n g xã t ô n g tộc S ự thật thì làng Viột N a m k hô n g c ò n là kiều loại c ô n g xả nửa.
T u y nhi ên, c h ú n g tôi lại c h o làng Vi ệt Na m tích c h ứ a khá đậm hình ảnh và c á c mối
quan hộ c ô n g xã - mà t r ư ớ c hết là q ua n hệ t ô n g t ộc gia t r ư ờ n g phụ quyỄn M ỏ t h ứ c kiều
( 4-) Đại học Tồng hợp Hà Nội
Trang 2này là l à n g và họ c h ò n g x ế p lên nhau, quan hệ huyết t h ố n g và q ua n hộ địa v ự c hò a quy ộn
v à o nhau V à o t h ờ i B ắc t h u ộ c đả c ó n h ử n g loại Ml à n g - h ọ ", c h ẳ n g hạn Dưcrng X á ( n a y là
xả T h i ê u Dưcrng) là làng của họ D ư ơ n g ( D ư ư n g Đ ì n h N g h ệ ) ờ Th a nh H ó a , Aí an X á là
làng của họ Ma n ( n a y đồ i là Mãn X á t h u ộ c T h uậ n Thà nh, Hà Bắ c ).
N gà y nay, t ừ T h a n h N g h ệ trỏr ra đ ế n đ ô n g bằ ng Bắc B ộ c ò n c ó nhi eu làng m a n g t ên
d ò n g họ nhir Đ ặ n g Xá , Đ ỗ Xá, C a o X á, H o à n g Xá, Lưu Xá, Phạ m Xá, Mận Xá v.v
N h ữ n g ki ều "làng họ" n h ư trên, m a n g cấu trúc kiều c ô n g x ã thị tộc C h o đố n c u ố i the
ký X I X , ai m u ố n n h ậ p c ư c h í n h t h ứ c v ào l àng D ư ơ n g X á ( T ha n h H ó a ) phải đồ i là họ Dưcrng ( c ó thê d ư ớ i hình t hứ c làm c o n nuô i ) T ồ tiên họ D ư ơ n g c ũng là t h à n h h o à n g
làng, r u ộ n g đ ì n h c ú ng t h àn h h o à n g l à n g c ũng là t ộc đi ền của họ này Ở đây c ộ n g đ o n g
tín n g ư ở n g l ồ n g v à o c ộ n g đ ồ n g t ò n g tộc.
Ở c á c l à n g trên, làng lay một vài họ làm trụ cột C o n n g ư ờ i , t r ư ớ c khi họ là t hành
v i ên của l à n g thì phải là t hành v i ên c ủa một họ g ố c Đ ế n đău the kỷ này, c ó n hi ề u làng ờ
đ ồ n g b ằ n g s ô n g H ồ n g c òn d o một s ố họ lớn t ruyền nhau nắm chí nh q u ye n V ù n g N am
Đ ị n h cũ c ó c â u "Hoành Nh a họ VQ, Trà Lũ họ Trăn" là đ ề chỉ đại loại hi ện t ư ợ n g này.
Qu a n hệ t ô n g t ộ c d ư ớ i ánh h ư ở n g cùa N h o g i á o l ại d ư ợ c c ù ng c ố c h ặ t c h ẽ h ơ n Cá c
q ua n n i ệ m vê hi ếu đễ , thuận t ò n g đã t ạo ra n h ử n g quy phạm đ ạ o đ ứ c luân lý t r o n g ứ n g
x ử g i ữa n g ư ờ i v ới n g ư ờ i Đ ồ n g t h ờ i v à o c á c t h ế kỷ, X V I I về sau, đã xuẵt h i ệ n p h ò h i ế n
c á c loại g i a p h á , t ộ c p h á , sau lại t h ê m g i a p h á di ễn ca, t ộ c ư ớ c , t ộc lệ mà ngày nay đây
đ ố đ a n g tái l ập lại Vặy là t ro n g làng, d ò n g họ tôn tại như một t h ự c the, một t hà nh t ố
q u a n t r ọ n g c ó c h i ề u d ọ c lịch s ử, c ó luật tục riêng c h o mình Q u a n hộ d ò n g họ lại đ ư ợ c
c ù n g CỐ v ữ n g c h ắ c h ằ ng c á c c ơ S(V vật chất n h ư ruộ ng họ, r u ộ ng h ư ơ n g hỏa, r u ộ n g hâu
họ, và lặp t ừ đ ư ờ n g c ú n g t ế q ua n h năm.
V à o t h ờ i N g u y ễ n , T h ọ M a i g i a lễ lại đ ư ợ c lưu hành "làm chuăn mực" c h o t ang ma
V à o lúc này gia h uấ n c ũ n g p h o b i ế n Đ à u t hế kỷ X X , t ộc ư ớ c và gia huấn vân t i ế p tục xuất hiện N ă m 1905 họ N g u y ễ n T h ạ c (V làng t h ư ư n g n g hi ệ p Đ ì n h Bảng ( T i ê n S ơ n , Hà
B ắ c ) c ò n l ập 10 đ i ề u quy đị nh t r o n g d ò n g họ H ọ N g u y ễn ờ làng Xu ân Cầ u, một l àng c ó
n g h ề b u ô n thịnh v ư ợ n g t h u ộ c V ă n G i a n g ( C h â u G ia n g , Hải Mưng) c òn t i ế p tục d i ễ n ca
gi a phả: B à n t ộ c t ư ơ n g m i ễ n q u ố c â m ca dài hàng trăm câu V à gần đây, k h o ả n g n h ữ n g nảm 6 9- 70 , họ H ồ ờ Q u ỳ n h Lưu, N g h ệ A n c òn c h o s oạ n lại gia phà hằng hài văn dài ( t h e o
ki ều hát d ăm N g h ệ T ĩ n h ) in r ô n ê ô p h ồ b i ế n c h o c ác thành vi ên.
N h i ề u h i ệ n t ư ợ n g c òn c h o b i ế t m ột s ố nơi , d ò n g họ c ò n c ỏ n g khai t r ự c t i ế p q uả n lý
l à n g xã C h ẳ n g hạn n h ư ờ làng T r a n g L i ệ t ( T i ê n S ơ n, Hà B ắ c ) , v à o c u ố i t h ế kỷ t r ư ớ c , c ó
10 d ò n g họ l i ê n kết lại thành một hội đ ồ n g ra lời cam kết g ọi là T h ậ p t ộc tân ư ớ c v ớ i 26
đ i c u qui đị nh VÈ h ả o vệ sản xuất và an ninh t hôn xóm.
N h ư vậy, d ỏ n g họ kh ôn g d ừ n g lại ờ c h ứ c năng bả o lưu quan hệ huy ết t h ố n g đ ơ n
t h uầ n, chi lo b ả o vệ c ác thành vi ên t r o n g họ mà c ồn là một t h i ế t c h ế x ã h ộ i rẵt q u a n t r ọ n g
đã t ồ n tại lâu dài và c ó vai trò lịch s ử rất lớn c ó c h ứ c năng chủ c h ố t t rong làng V ớ i d ò n g
ho, c ó t ừ đ ư ờ n g , gi a phả, t ộ c phả , t ộ c ư ớ c , t ộc lệ, r uộ ng họ và c á c quy p hạ m luân lý đ ạ o
đ ứ c ( h i ế u đẻ , thuận t ỏ n g ) dễ t ạo nên m ộ t h ệ t h ố n g t ô n g p h á p , b ê n cạnh hộ t h ố n g t ự q u ả n
l à ng xã là c á c hội đ ồ n g quan v i ên và hệ t hố ng chí nh q u yề n lý d ị ch C h ú n g n ư ơ n g t ựa và
h ồ s ung c h o nhau c ó s ứ c manh g h ê g ớ m H ệ t h ố n g t ông p h á p này í h ư c s ự t ạo k ỷ c ư ư n x
x ã h ộ i r i ê n g b i ệ t , c ù n g t ồn tại v ởi n h ữ n g kỷ cưcrng trật tự khác t ro ng làng, t r o n g n ư ớ c
T ừ sau nâm 1945, tồ c h ứ c q ua n v i ê n đã bị giải thê hệ t h ổ n g c h ứ c dịch đã bị giải tán,
n h ư n g t ô n g p h á p ( c ó bị đả kí c h) vẫn h ả o lưu mộl m ư c đ ộ nhẵt đị nh n h ư một c ẫ u trúc ẫn
Trang 3t ro n g xã hội.
C ố n g ư ờ i c h o rằng q ua n hệ hàng hóa tiền tệ sẽ làm c h o liên kết h uy ế t t h ố o g suy
g i ả m, giải thề C ố lẽ k h ô n g h o à n t oàn n h ư vậy M ột t h ự c tế là q u a n hệ họ h à n g (V đ ồ n g
ồ ằ n g s ô n g H ồ n g lại đ ậm đà h ơ n m i ề n núi Tây Bắc; q ua n hệ họ h àng ờ n g ư ờ i V i ệ t lại nặng
h ơ n n g ư ờ i M ư ờ n g , q u a n hộ h ọ h àng ỏr thành thị k h ô n g c ó gì gi ảm nbẹ s o v ớ i n ô n g t h ôn
Ở n h i ê u l à n g c ó kinh tế phá t t ri ền, thủ c ô n g n g h i ệ p và b u ô n bán m ờ rộ ng Và cả n h ữ n g
l àng c ố n h i ề u c án bộ, c ô n g nhân, b ộ đ ộ i , t h ư ơ n g nhân n h ư n g quan hệ t ô n g t ộ c và l à n g xã vẫn c hặ t c h ẽ Ý t h ứ c "họ", "làng" nơ i đây c ò n n ặng nè h ơ n nơi khác.
Q u a n hệ h ọ hàng, một đ i ề m t ự a VỄ vật chẵt và tinh thằn c ủa n g ư ờ i V i ệ t Và nhi ều
khi g ặ p kh ó khăn, q u a n hệ này đả gi úp c h o n g ư ờ i ta t ho á t khỏi c ả n h bẫt hạnh N g à y nay
nó c ò n chi p h ổ i t ừ n g mặt t ro n g c u ộ c s ố n g c o n n g ư ờ i ở n ô n g t h ô n và t h àn h thị O u a n hệ
gi a đì nh và mỏr r ộ n g ra là q ua n hệ họ hàng ( li ê n gi a đì n h) c ũ n g c ó o h i ỉ u đ i ề m , m à t h e o tôi là c ó ý nghĩ a t í c h c ự c Đ ó là:
4- T í n h l i ê n kết m ạnh t r o n g sản xuẫt, là c ơ sỏr đầu tiên t r o n g h ợ p t ác kinh t ế - c h í n h
trị.
+ Là cá t hè , hay c ộ n g đ ô n g nhỏ nê n dẻ t h íc h ứ n g nhanh, nhạy v ớ i kinh t ế thị
t r ư ờ n g
+ T í n h hỗ t r ợ và n hâ n n b ư ợ n g t h e o tinh t hă n nghĩ a vụ.
-ỉ- B ả o l ưu n h i ề u y ế u t ổ văn h óa t ruy ền t h ố n g dân tộc N ó đã t ừ n g c ó ý ng hĩ a tích
c ự c , n h ư n g k h ô n g khỏ i c ó n h ữ n g hạn c hế , t iê u c ự c Đ ó là:
+ T í n h đ ó n g kín, c ụ c bộ , d ễ đ ư a t ới gia đình c hủ nghĩ a, bản vị h ẹ p hò i, đ ư a t ớ i một
SỐ b i ệ n t ư ợ n g " c h í n h q u y ề n c ủ a họ", "chi b ộ c ủ a họ'’ n h ư b á o c h í đ ã n ói
+ T í n h ỷ lại, d ự a d ẳm, t ạo ra hiện t ư ợ n g "nhất t hân nhì thế".
+ S ự xâm n h ậ p qu á m ứ c c ủa c ác quan hệ h ọ h àng sẽ làm m ề m y ẽ u , làm s u y g i á m
c á c q u a n hệ nhà n ư ớ c V à n ế u q ua n hệ họ hàng nồi l ên quá m ứ c thì q u a n hệ p h á p luật CC1
khi k h ô n g c ò n c ó h i ệ u l ực.
3 L à n g c ò n là t ồ n g h ợ p của n h ữ n g c ộ n g đ ò n g c ư trú đ ị a vực nhỏ Ở M i ề n Bắ c, M i ẽ n
T r u n g c á c c ư dâ n t h ư ờ n g c ụ m lại N h i ề u làng c ò n c ó lũy tre b a o b ọ c M ộ t s ổ nơi (V M i ẽ n
T r u n g l àng c ó c h i a ra t ừ n g c ụm nhỏ, n h ư n g kh ôn g k é o dài h àng c h ụ c km nhir ờ Mi ẽn
N a m Ở m ỗi l àng t h ư ờ n g c ố t rụ c đ ư ờ n g l ớn chạy d ọ c h ợ p v ớỉ c á c đ ư ờ n g n ga ng nh ỏ chia
t h à nh t ừ n g x ó m , h o ặ c t ừ n g g i á p ( g i á p là tồ c h ứ c kết h ợ p địa v ự c v ớ i d ò n g họ ).
N g à y nay đ ơ n vị g i á p k h ô n g c ò n nửa, n h ư n g xóm thì van còn M ôi l àng vẫn c ò n 3,4
x óm trỏr l ên Mố i x ó m ờ đ ò n g b ằ ng Bắc B ộ t h ư ờ n g 3 - 4 0 gia đình O u a n hệ kiều x ó m g iềng
này n h i ẽ u n ơ i b ô s u ng b ầ n g d ò n g họ, n h ư n g p hà n ỉ(Vn vẫn là dân cư.
X ư a nay, x ó m g i ề n g vẫn là đièra tựa q ua n t rọ ng t ro ng c u ộ c s ố n g n ô n g thò n M ố i khi
g ặ p kh ó khản n h ư mẫt mùa, đó i kém, dị ch b ệ n h và tai nạn thì n g ư ờ i t r o n g xóm c ỏ trácli
n h i ệ m v ớ i nhau g i ú p đ ỡ nhau v ư ợ t qua t rờ ngại Đ i ề u này đ ư ợ c đ ú c kết n h ư một t r i ế t ỉj
"bán anh e m xa, mua l áng g i ề n g gần", Htổi l ửa tắt đè n c ó nhau" Lúc g ặ p vụ mùa c ấ y cà)
b ừ a khần t r ư ư n g c h o kịp t h ờ i t iế t thì xóm là tò c h ứ c đò i c ô ng , vẫn c ô n g linh hoạt, nhanh
c h ó n g c ó kết quả tốt.
C ộ n g đ ồ n g x ó m, c ư trú địa v ự c , đ ế n ngày nay vẳn c òn c ó ý nghĩ a q u a n t rọ ng không chi t r o n g c u ộ c s ố n g h à ng ngày mà c ò n c ó ý nghĩa quan t rọ n g t r o n g sản xuăt, t ro ng ki nh tê
và cả t r o n g kinh d o a n h nghè n g h i ệ p như một tồ c h ứ c h ợ p tác C h í n h c ộ n g đ ồ n g x ó m , mội
Trang 4đcrn vị bé nhỏ n h ư n g chặt c h ẽ , đăm ẵm đã, đ a ng và s ẽ c òn lâu dài là tồ c h ứ c n ô n g t hô n gắn HSn v ớ i n g ư ờ i n ô n g dân kề cả n g ư ờ i n ô n g dân sản xuất hàng hóa T r ê n ý nghĩ a này,
tồ c h ứ c x ó m, một c ộ n g đ ồ n g tự nhi ên căn lưu ý t ro ng quản lý.
4 L à n g V i ệ t N a m lại c ò n c ó thêm p h ư ớ n g hội K h ô n g phải là l àng n à o c ũ n g có
N h ư n g t r o n g l à n g xã c ó t h ê m p h ư ờ n g hội c h o đ ế n c ác t h ế kỷ X V I I I - X X thì k h ô n g c ò n là
hi ện t ư ợ n g cá b i ệ t , đ ặ c thù nửa P h ư ờ n g hội nằm t ro ng làng là kết quả của quá trình xuất
h i ệ n n g à y c à n g n h i ề u ki ề u l à n g n ô n g c ô n g t h ưc r ng, h a y l à n g n g h i
/
Ở P h ư ư n g Tây, p h ư ờ n g là tồ c h ứ c nghề n g h i ệ p của c ư dân thành thị t ru n g đại Tại đây, p h ư ờ n g là c ô n g xả t ự trị của t h ợ thủ c ô ng , của t h ư ơ n g nhân Ở V i ệ t N a m , rất n hi ề u
l àng xã lại c ó kết c ấu kinh tế- xã hội ba thành phần: n ô n g , c ô n g , t h ư ơ n g ( c ố l à n g lại
t hê m s ĩ) C ó thè kề n h ư Đ ì n h Bảng, Liệt, Phù L ưu , Phù Ch ẵn v.v của Hà Bắc; K iê n
L a o, V â n C h à ng , B á o Đ á p v.v của Nam Hà H u y ệ n nà o <v đ ò n g b ằ ng c ũ n g c ó 5, 7 l àng c ó
kết c ẫ u n ô n g c ô n g t h ư ơ n g Mộ t s ổ ít làng là n ô n g , c ô ng , thưcrng, sĩ.
K ế t cấu kinh t ế- xả hội n h ư trên lại t ạo ra n h ữ n g quan hệ c ộ n g đfing m ớ i t h e o
p h ư ờ n g , t h e o hội và rồi lại c ó t hêm p h ư ờ n g lệ, p h ư & n g h ộ i r à n g b u ộ c c o n n g ư ờ i
P h ư ờ n g hội v ố n của n g ư ờ i làm nghề phi n ô ng n g hi ệ p, n h ư n g t ro n g làng q u ê thì p h ư ờ n g hội c ũ n g là to c h ứ c c ủa n h ử n g n g ư ờ i n ông dân làm t hê m nghề thủ c ô n g và b u ô n bán.
Ỏ' L à n g xã V i ệ t N a m , n go à i p h ư ờ n g hội của n h ữ n g làm nghỄ thú c ô n g và b u ô n bán,
c ò n c ó hội c ủa n h ử n g n g ư ờ i c a o tuồi ( h ộ i l ã o) , hội c ò n g g i ới tính ( c h ư b à) , hội c ủa
n h ữ n g n g ư ờ i c ù n g tuồi ( đ ồ n g n i ê n) , hội của kẻ sĩ ( t ư vă n) , hội c ủa n h ữ n g n g ư ờ i đi l ính ( t ư võ và l àng b i n h ) và cả hộ i của n h ữ n g trẻ c hă n trâu ( hộ i m ục đ ồ n g ) N h ữ n g hội, họ c h o vay m ư ợ n t r o n g làng x ó m đ ề gi úp nhau l ợ p nhà, lo tang ma hay c ư ớ i xin ( n h ư là l oạ i tín
d ụ n g dâ n g i a n) khá p h ồ b i ế n N h ữ n g hộ i n h ư trên c ũng g ó p p h a n k h ô n g n h ỏ t à n g t h ê m
t ính c ộ n g d ò n g ở l à n g quê.
N g à y nay, ờ n ô n g t h ô n n ư ớ c ta, chủ y ế u là MiỄn Bắc, nhi ều c ộ n g đ ồ n g t rê n đ ư ợ c tái lập d ư ớ i n h ữ n g hình t h ứ c gần t ư ư n g tự Ở Hà Bắc, Hải H ư n g đả xuất hi ện n h ữ n g hội
đ ồ n g n i c n , đ ồ n g h ọ c , hội c h ư bà, hội l ảo lại đ ư ợ c b ồ s ung hằng c á c câu lạc b ộ vẽ hư u, hội
b ả o t họ C á c hội c h o vay (tưcrng t r ợ ) , p h ư ờ n g b uô n bán, ph ờ n g thủ c ô n g đây đ ó đã xuất
h i ệ n N h ữ n g (ồ c h ứ c c ộ n g d ồ n g này c ó tính dân gian - c h ú n g t ôi gợi là "thiết chế" phi q u a n phưcrng "hoặc” hán q u a n phư ư ng " c ó xu t h ế ngày c àng phát triền C ó thề c h o rằng t r o n g
khi c á c đ o à n the t r o n g Mặt trận ờ xả thôn đ a ng lúng t úng t ro n g hoạt đ ộ n g , c ó mặt c h ư a
t h e o k ị p V(VỈ s ự c h u y ề n đ ồ i k i n h t ế x ã h ộ i t h ì c á c t ồ c h ứ c xã h ộ i d â n g i a n l ại h o ạ t đ ộ n g đ a
dạng, ĩ ì ì ờ rộng.
5 Đ i ề u đ á n g lưu ý là k h ô n g nên d ố i l ậ p c ác q ua n h ệ t ô n g t ộ c , q u a n h ệ t h ô n x ó m ,
p h ư ờ n g h ộ i vờ l à n g tiẽu n ô n g T h ự c tế là t ro n g c á c làng Vi ệt N a m , c á c q u a n hệ trên vẵn
đ ồ n g t h ờ i tồn tại, c h ồ n g x ế p , đan xen, có khi c ó ncri c ủ ng c ó mâu t huầ n v ớ i nha u, t hậ m
c h í c ò n x ung đ ột , n h ư n g nhìn c h u n g là n ư ơ n g t ựa v à o nhau C h ú n g b ồ s u n g c h o nhau
d ư ớ i hình t h ứ c tín n g ư ở n g ( t h ờ c ú n g to t iên, t hành h o à n g ) , kinh t ế - x á hội ( t ộ c ư ớ c , phưừne; lệ v v ) M ột đcrn vị c ộ n g c ư m ới lập c ũ ng sẽ tái sinh c ác q ua n hệ họ hàng, c ũ n g
s ẽ c ó hộ phận x ó m g i ẽ n g và nế u đ i ề m kinh t ế m á i đ ó c ó cả thủ c ô n g và thưcrng n g h i ệ p phát t ri ền thì c ũ n g sẽ sinh ra p h ư ờ n g hội.
C h í n h s ự c h ồ n g x ế p , đa n xen c á c quan hệ và m ô t h ứ c trên đá làm c h o l à n g V i ệ t c hặ t
c h ẽ t h ê m ( c h ủ y ế u (V M i ề n B ắ c và M iề n Tr un g) C ó nhà n g hi ê n c ứ u c h o rằng c ộ n g d o n g
l àng liên kết b ằ n g t ỏ n g i á o là khá bền v ữ ng , c h ẳ n g hạn n h ư c á c l àng ở Th ái La n,
C ả m p u c h i a và L à o T ô i c h o rằng làng (V c ác n ư ớ c Phật g i á o tiều t hừ a này k h ô n g chặt
Trang 5b ằ n g l à n g V i ệ t ở đ ồ n g b ằ n g s ô n g H ồ n g , b ở i lẽ ở đâ y "tính c hặ t chẽ" th£ hiện n ga y t ừ t ừ n g
gia đ ì n h rồi lại đ ư ợ c p há t t r i ề n , c ủ n g c ố b ằ n g n hi ồu t h ứ l ớ p họ h à n g , p h ư ờ n g h ội , làng
xóm v.v
T ừ n h ữ n g p h â n t í c h t rê n, c h ú n g t ôi t hấy đ i ề m nồi bật của làng V i ệ t t r u y ề n t h ổ n g là
t ự d i ề u k h i ê n t h e o luật t ụ c đị a p h ư ơ n g T ấ t n h i ê n , t r o n g l àng b a o g i ờ c ũ n g t ồn tại hai l ự c
b ì n h h à n h , m ộ t l ự c là c h í n h q u y ề n c á c c ấ p chi p h ổ i t h ô n g qua hệ t h ố n g c h í n h q u y ề n t ừ
t r ê n đ ế n lý d ị c h , và m ộ t l ự c k h á c là b ộ phận hội đ ồ n g qua n v i ên - t r ư ờ n g lảo N ó i c ác h
k h á c là t r o n g l à n g t ò n t ạ i và k ế t h ợ p s ự t ậ p t ru n g c ủ a n h à n ư ớ c và t í nh t ự q u á n , t ự trị
c ủ a l à n g x ã , và t ính t ậ p t ru n g t h ư ờ n g ở vị t h ế c a o h ơ n , chi p hố i Ở đây, c h ú n g tôi chi
b à n r i ê n g v ề luật t ụ c t ự q uả n
Ở l à ng q u ê , hâu h ế t c á c g i a đì nh đ ề u q u e n b i ết nhau, hàng ng à y "m ặ t d ố i m ặ t nhau"
D â n l à n g b i ế t n ha u t ừ tồ t iê n, ô n g bà xa x ư a đ ế n n g ư ờ i hiện t hế, b ờ i lẽ h ọ "sống ờ đó ,
c h ế t c ũ n g ờ đó"; T r ư ớ c kia dã vậy, ngày nay và c ả sau này c ù n g vậy Ở t ro n g l àng, n g ư ờ i
ta đ ố i x ử v ớ i n h a u t h e o t ụ c, c ũ n g t ứ c là t h e o "tâm" là chí nh G iả i q u y ế t n hư t h ế là t h e o
tậ p t ụ c mà ít t h e o k h ế ư ớ c Ờ M i ề n B ắ c và m i e n T r u n g thì kết h ợ p tục v ớ i lệ làng
( h ư ơ n g ư ớ c ) , c h ú n g t ôi g ọ i là t h iế t c h ế "phi hình thức" Đ ấ y là đ ặ c đ i ề m khá nòi bật của
"văn h ó a x ó m làng" t r o n g n ô n g t h ô n V i ệ t N a m Đ ố i x ử t h e o tục c ó n h ữ n g ưu đ i ề m và
n h ữ n g n h ư ợ c đ i ề m n hấ t đị nh N h ư ợ c đ i ề m c h í n h là: c ó n ơ i có l úc k h ô n g tuân thủ triệt đề
p h á p l ệ n h c ấ p t rê n, h o ặ c t h ự c hi ện q uá "linh h o ạ t ” làm c h o p h é p n ư ớ c k h ô n g đ ư ợ c
n g h i ê m m ỉn h Đ i e u này c àn phải khắ c p hụ c T u y n h i ê n luật tục t h e o "tâm" c ũ n g c ó n hi ề u
ư u đ i ề m c ó t h ề t i ế p n hậ n , k ế t h ừ a T h e o c h ú n g t ôi, t ro n g làng q u ê V i ệ t N a m t ru yền
t h ố n g , b ả n g gi á trị xã hộ i t h ư ờ n g h ư ớ n g v à o nghĩ a vụ là c h í n h, tu d ư ỡ n g nhân c á c h , đề
c a o t inh t h ă n t ư ơ n g t r ợ , đ o à n kế t, đ ố i x ử v ớ i nhau t h e o lv mà c ũ ng phải có t â m , c ố tình,
ng hĩ a là c ần h ư ớ n g v à o c ộ n g đ o n g T ụ c n g ữ c ó c âu "lá lành đùm lá rách", "một cây làm
c h ẳ n g n ê n n o n , ba c â y c h ụ m lại t h ành h ò n núi cao" v.v là bi ều hiện q u a n đ i ềm này.
6 H i ệ n t ư ợ n g k é o dài t ụ c lệ t r o n g nhiỀu t h ế kỷ đ ư ợ c nhà n ư ớ c c h ấ p nhận T ừ t h ời
T r ă n đ ế n t h ờ i N g u y ễ n , c h ế đ ộ d ân bầ u c ử xã t r ư ờ n g (lý t r ư ở n g ) vẫn đ ư ợ c duy trì, kế
t h ừ a và c h u y ề n t i ế p t r o n g t h ờ i g i a n lịch sử Mặt k há c ki ều quả n lý ng ày xưa là lẫy làng (là x ã ) đ ề đ á n h t h u ế , bắt p hu , l ấy lính T u y c ó l ư ợ n g s ố định, s ố đ i ề n của l àng đ£ đị nh
t h u ế - t ô , n h ư n g t r ên t h ự c t ế vẫn lấy l àng làm đ ơ n vị ( c h ứ k h ô n g phải lấy hộ gia đì nh làm
đ ơ n vị Đ ỏ là c ơ s<v ki nh t ế xã hội c ủa tính t ự t rị - t ự q uả n N gà y nay, c ơ S(V kinh tế xã hội
c ủ a t í nh t ự t r ị - t ự q u ả n đ ã suy g i ả m , n h ư n g tính c h ấ t này vẫn đ ư ợ c t i ế p tục duy trì (V m ứ c
đ ộ k h á c n ha u C ó n h i ề u khi n h ữ n g b i ề u hi ện của nó khá n ặ ng nề, c ó ncri c ò n n g ư ự c v ới
p h á p luật.
T ụ c lệ v ố n m a n g bả n tí nh c h í n h trị N h ư n g rồi lâu dần nó c h u y ề n t hành tập q u án ,
n h ư là m ộ t y ế u t ố vởn h óa T h e o c h ú n g tôi t ự trị k h ô n g phải là dân c hủ l àng xả Mộ t b ộ
p h ậ n t ầ n g l ớ p trên c ủa l à ng xã l ợi d ụ n g tính t ự trị đã đ ứ n g "trên'' c ộ n g đ ồ n g , k h ố n g c h ế
c ộ n g đ ồ n g t ạo n ê n n h ữ n g b ọ n h à o c ư ờ n g T u y n hi ê n d o tính t ự trị t o n tại, c ũ n g là đ i ề u
ki ệ n đ ề d u n g d ư ở n g t ư t ư ờ n g phi c h í n h t h ố n g , n h ư n g m ứ c đ ộ t h ư ờ n g n hỏ hẹ p, y ếu đ u ố i
M ố i q u a n hệ g i ữ a c ộ n g đ ồ n g l à ng xã v ớ i đất n ư ớ c c ũ n g khá p h ứ c tạp N h ìn c h u n g ,
l à n g xã và đấ t n ư ớ c k h ô n g p hả i là hai t h ự c thề đ ồ n g nhất Nó i c á c h khác n ư ớ c k h ô n g
p h á i l à l à n g m ờ r ộng Ý t h ự c c ộ n g đ ồ n g làng xã k h ô n g phải tất n hi ê n là ý t h ứ c q u ố c
g i a - d â n t ộ c Ỏ’ đ ây c ó q ua n hệ b i ện c h ứ n g g i ữ a c ộ n g đ ồ n g làng và c ộ n g đ ồ n g q u ố c g ia, ý
t h ứ c l àng và ý t h ứ c d â n t ộ c C ộ n g đ ồ n g làng và cả đấ t n ư ớ c c ó n hi ề u mặt t h o n g nhất
n h ư n g c ũ n g c ó n h i ề u mặt k há c b i ệ t , t hâm c h í c ó khi đ ổ i lập với nhau.
Trang 6T ù y t h e o tình hình lịch s ử cụ thề mà l àng xã t h ố n g nhất v ớ i đấí n ư ớ c T r o n g n ư ớ c
c ó g i ặ c ngoại xâm, cả n ư ớ c c ù n g c ó một mâu t huẫn chủ y ếu là phải c h ố n g xãm l ư ợ c b ả o
v ệ Tồ q u ố c Lúc ấy làng t h ố n g nhất v ớ i n ư ớ c C ũ n g c ó khi d o nhu c ău ve thủy l ợ i và an ninh khu v ự c l ớn thì c ó tình hình trên N h ư n g k h ô n g ít t r ư ờ n g h ợ p l àn g lại mâu t h u ẫ n v ớ i
n ư ớ c , tìm c ác h hạn c h ế q uy e n l ự c chi p h ố i của n ư ớ c Đ â y c ũ n g là vấ n d c đ a n g đặt ra
t r on g t h ự c tiễn hi ệ n nay Ý t h ứ c l àng xã c ó q ua n hệ hữu ccr và ý t h ứ c q u ố c g ia dâ n t ộ c ,
n h ư n g k hô n g thề nói ý t h ứ c làng c ũ n g là ý t h ứ c dân t ộc.
S ự khác bi ệt trên c òn the hiộn t ro n g t h ự c tế Nhìn c h u n g , tâm lý và t ư t ư ở n g n g ư ờ i
n ô n g d ân n ặ n g ve ý t hức l à n g , H ọ c ó tinh thân gia t ộ c, họ hà ng và làng q u ê rất s â u s ắc ,
n h ư n g đối v ớ i c ô n g v iệ c của n ư ớ c thì nhi cu khi họ lại t h ờ ơ , h ờ h ử n g , c ủa cải c ủ a nhà
n ư ớ c bị hư hỏng, mất mát c ũ n g k hô n g q ua n tâm, k h ô n g đa u xót N ó i c á c h khá c, h ọ c ỏ
t inh thần l à n g x ã đ ầ y dù, n h ư n g ý t h ức c ô n g dâ n thì c ó k hi l ại t h i ế u
7 Di sản của c ộ n g đ ồ n g l àng xã k hô n g phải là ít C ó n h ữ n g bộ phận k h ô n g phù h ự p
v ớ i quá trình "hiện đại hóa" đất n ư ớ c thì căn phải cải tạo, c h ẳ n g hạn cần t ả ng c ư ờ n g ý
t h ứ c c ô n g dân, hạn c h ế t ư t ư ờ n g c ụ c b ộ l àng xã N h ư n g c ó n h i ề u y ế u t ố t ru y cn t h ố n g thì căn phải phân tích cụ thề Tô i c h o rằng tách rời k hô n g gian và t h ờ i g i an đề bàn về t ính
t íc h c ự c và tiêu c ự c của t ruyền t h ố n g là k h ô n g t h ỏ a đá ng V í dụ về qu an hệ họ h àn g, l à ng
xã T r o n g c h i ế n tranh c h ố n g Pháp, c h ố n g Mỹ v ừa qua, c h ú n g ta đ ề c a o "làng c h i ế n đấu", ' mộ t t ấ c k hô n g đi, một ly k hô n g rời", phải c ó tinh thăn bá m chật lấy q u c h ư ơ n g , n h ư n g ngày nay ở một s ố nơi phải c h u y ề n c ư khai ho a ng , p hâ n b ố lại l ao đ ộ n g thì tinh thăn
"bám chặt làng que" lại là t iê u c ự c C ũ n g n h ư vậy t r on g t h ờ i kỳ ho ạ t đ ộ n g b í mậ t g i à n h
c h í n h q uy ề n, t ro n g c h i ế n tranh g i ữ n ư ớ c , c h ú n g ta de c a o m ố i dây h u y ế t t h ố n g , d ự a v à o anh e m họ hàng đc h oạ t độ ng N h ư n g ngày nay t ro ng xây d ự n g c ăn kho a h ọ c kỹ t huậ t nê n chi d ự a và o họ hàng làng xã thì c ó khi lại bị tộ c ụ c bộ, h ẹ p hòi địa phưcrng c h ủ ng hĩ a ,
c ô n g v i ệc bị rất n h i ề u hạn c h ế t iêu c ự c
Tr uy en t h ổ n g chỉ c ó một, là k h á c h thề C ò n c o n n g ư ờ i t i ế p thu kế t hừa t ru y è n i h ố n g
là chủ thề phải bi ết c ác h s ử dụng, c h ọ n lọc.
Cỏ một s ố nhà xã hội h ọ c t h ư ờ n ẹ đ ố i lập t ruyền t h ố n g v ớ i hi ệ n đại , c h o r ằn g t ru y ền
t h ố n g cũ cản t rở quá trình hiộn đại hóa đất n ư ớ c C á c h phân t íc h c ủa họ là chỉ nhìn thấy mâu thuần, c ách giải quy ết của h ọ là gạt bỏ thủ l i ê u một mặt c ủa mâu t huẫ n ( t ứ c t ru yề n
t h ố n g ) Giải quy ết n hư vậy đã đ ư a đốn nhi ều sai lăm, trả giá khá đát, thiột hại c h o dăt
n ư ớ c và dân tộc C h ú n g tôi c h o r ằng k h ô n g nên đ ổi lập t ru y ền ( h ố n g d â n t ộ c v ớ i hiộn đại hóa, mà hiộn đại hỏa phải kế t hừa t ruyền t hống.
- C h ú n g t ô i g ọ i là s ự chi nh h ợ p c ó c h ọ n lọc.
Ng ay nay nhi cu thiết c h ế l àng xã Vi ột Na m đ a n g c ó hi ện t ư ợ n g p h ụ c h ò i D ò n g họ,
thôn xóm, kề cả h ư ơ n g ư ớ c và tín n g ư ữ n g t h ờ c ú n g tồ t i ê n, le hội đ a n g p h ụ c hoi hộ phận Gạt bỏ c h ả ng ? K h ô n g đ ư ợ c , h ờ i đ ó là y êu cầu khách q ua n c ủa c o n n g ư ừ i t iề u
nô ng , của xã hội ticu nô ng n g ư ờ i Vi ệt, một y ế u t ố văn hó a dân t ộ c t ru y en t h ổ n g C á c h xử
lý, t h e o c h ún g tôi là c hi nh h ợ p c ó c h ọ n lọc.