Hệ thống chính trị ở Việt Nam những năm 1954-1975 một số vấn đề nhận thức lý luận, lịch sử

[r]

ĐẠI H Ọ C T Ồ N G H Ợ P HÀ NỘI

T ẠP C H Í K H O A H Ọ C N o 2 - 1993

HỆ T H Ố N G CHÍ NH TRỊ Ở VI ỆT NAM • • *

N H Ữ N G NĂM 1 95 4 - 19 7 5 MỘT s ố VẤN ĐỀ

N H ẶN T H Ứ C LÝ LUẬN, LỊCH s ử

PHÙNG H ữ u PHỦ +

N g h i ê n c ứ u lịch s ử hệ t h ố n g c h í n h trị c á c h mạng ở V i ệ t N a m là một lĩnh v ự c thật

k hó và cũng thật thú vị N ế u lấy nám 1945 là m ố c c hí nh t h ứ c ra đ ờ i c ủa hệ t h ố n g c hí nh trị c á c h mạng ờ n ư ớ c ta, thì c h o đ ế n nay, hệ t h ố n g ấy đả trải qua 47 nám hình t h ành phát

t ri èn T r o n g t i ế n trình vận đ ộ n g s u ố t g ăn 5 t h ập kỷ đó , hệ t h ố n g c hí nh trị c á ch m ạ n g V i ệt

N a m c ó nhi eu giai đ o ạ n đ ặ c bi ệt , mà gi ai đ o ạ n 1 9 5 4 - 19 75 c ó thẽ co i là k h o á n g t h ờ i gian

hế t s ứ c độ c đ á o T ì m hi ều sâu d i ễ n b i ế n , t h ự c trạng của hệ t h ố n g c hí nh trị n h ữ n g nảm

t h á n g này sẽ g ợ i m ở n hi ề u vấn đ ề lý luận t h ự c tiễn t hi ết t h ực , b ò ích c h o s ự n g h i ệ p đồi

m ớ i h i ện nay Tu y n h i ê n , m u ố n hi ều đúng, hiều sâu một giai đ o ạ n l ịch s ử p h o n g phú,

p h ứ c t ạp như giai đ o ạ n 1 95 4 - 19 7 5 c ăn phải c ó t hời gian Bài v i ết nhỏ này chi xin nê u ra một s ố s uy nghi b ư ớ c đâu- c h ắ c c h ắ n c ò n n ô n g cạn.

1 S ự t ồn tạỉ đ ồ n g t h ờ i hai hệ t h ố n g c h í n h trị c á c h vnạng

ờ ha i m i ề n đ ấ t n ư ớ c là nét đ ặ c s ắc , đ ộ c đ á o t r o n g

c h i ế n l ư ợ c , s á c h l ư ợ c c á c h m ạ n g c ủa Đ ả n g ta.

1.1 T r ư ớ c nảm 1954 và sau năm 1975 trên đất n ư ớ c ta chi c ó một hệ t h ố n g c h í n h trị

c á c h mạ ng , r iê ng giai đ o ạ n 1 9 5 4 - 1 9 75 lại s o n g ton hai hệ t h ố n g c hí nh trị c á c h m ạ n g ho àn

c hỉ nh ờ hai p h ân B ắ c - N a m vĩ t u y ế n 17.

H i ệ n tirựng nói trên phàn ánh đ ố i sách c hí nh trị vô c ù ng linh d i ệu c ủa Đ ả n g c ộ n g sán V i ệ t Nam c h ố n g lại thủ đ oạ n c h í n h trị thâm đ ộ c của ké thù C u ộ c t ố n g t u y ề n c ử r iê ng

rẽ v è v i ệ c xây d ự n g một q u ố c hội bù nhìn d o N g ô Đ ì n h D i ệ m t iế n hành c h í n h b àn tay

đ i ẽ u k hi ền c ủa đ ế q u ố c Mỹ nhằ m c hi a cắt lâu dài Vi ệt Na m, b i ế n mi ên N a m t h ành một

"quốc gia đợc lập" đ ố i đău vớ i c h í n h phủ c ộ n g sản Bắc Vi ệt là một đ òn h i êm ác đ á n h v à o tâm n ã o c ủ i dân t ộ c ta Và t ro ng h ơ n 20 năm t iến hành c h i ế n tranh xâm l ư ợ c , M ỹ - N g ụ y

l uôn l uôn rêu rao t r ư ớ c d ư luận q u ổ c t ế vè cái gọi là ' Cộ ng sản Bắ c V i ệ t xâm l ư ợ c N a m Việt" h ỏ n g làm lẫn lộn trắng đ e n T r o n g tình t hế đó, v ớ i p h ư ơ n g p h á p c á c h m ạ n g kho a

họ c , Đ à n g ta c hú t r ư ơ n g xảy d ự n g t ừ n g b ư ớ c một hệ t h ố n g c h í n h trị c á ch m ạn g n ga y trên

( 4-) PGS PTS Đại hoc Tống hơp Hà Nộí

địa b àn m i ề n N a m , t ạ o t h ế đ ố i đău h ợ p p h á p v ớ i kỏ thù ờ s ào huyệt c ủa c h ú n g

S ự ra đ ờ i c ủ a M ặ t trận dâ n t ộ c giải p h ố n g m iề n Na m Vi ệt Na m ngày 2 0 - 1 2 - 1 ^ 6 0 , sau

đ ó , c ủa L i ê n m i n h c á c l ự c l ư ợ n g dân t ộ c, d ân c h ủ và hòa bì nh ( 4 - 1 9 6 8 ) , của c h í n h phù

c á c h m ạ n g lâm t h ờ i c ộ n g h ò a mi ồn N a m V i ệ t N a m và H ộ i đ ồ n g c ố v ấn bc n c ạ n h Ch í nh

p hủ ( 6 - 1 9 6 9 ) là t h à n h c ô n g rất l ớ n t r o n g n gh ệ t huật lánh đ ạ o c ác h m ạ n g của Đ ả n g

1.2 N ế u nhìn về h ì n h t hức, hai hệ t h ố n g c h í n h trị c á ch m ạ ng <v hai miền đ ẵ t n ư ớ c

n h ữ n g n ăm 1 9 5 4 - 1 9 7 5 là hai hệ t h ố n g h o à n c h i n h, hoạt đ ộ n g đ ộ c l ập v ớ i nhau V ẽ c ấu

t rúc, cả hai h ệ t h ố n g đ ó đ ề u c ó hạt nhân lánh đ ạ o là Đ ả n g c ộ n g sản ( Đ ả n g l ao đ ộ n g V i ệ t

N a m - Đ ả n g nhâ n dâ n c á c h m ạ n g ) , c ó N h à n ư ớ c ( C h í n h phủ V i ệt N a m d ân chủ c ộ n g hò a -

C h í n h p hủ c á c h m ạ n g l âm t h ờ i c ộ n g h ò a m i ề n N a m Vi ệt N am ) ; c ố c á c đ o à n thê c h í n h trị-

xã hộ i q u ă n c h ú n g ( M ặ t trận T ồ q u ố c V i ệ t N a m - Mặt trận dân t ộ c giải p h ó n g m i ề n N a m

V i ệ t N a m ) S ự t ô n tại hì nh t h ứ c này thật đ ế n n ỗi , gi òi đ ế n nỗi t h ế g i ớ i phải c ô n g nhận;

kẻ thù p h ả i c ô n g n h ận T r ê n t h ự c t ế, sau khi ra đ ờ i , C hí nh phủ c á c h m ạn g lâm t h ờ i c ộ n g

h ò a m i ề n N a m V i ệ t N a m đã đặt s ứ q u án ỏr g ăn 20 n ư ớ c ; đả c ử đại d i ệ n ồr một s ố l ồ c h ứ c

q u ố c t ế , đã đặt c ơ q u an t h ô n g tin ở P há p, T h ụy Đ i ề n , Na Uy , Đ a n M ạ c h , Phần Lan

đả b u ộ c đ ế q u ố c M ỹ phả i c h ấ p nhậ n c ó đại d i ệ n trung hòa đàm p há n 4 hên ờ Pa ri s và

b u ộ c phải ghi v à o H i ệ p đ ị n h Paris: ờ m iề n N a m c ó hai c hí nh q u y ề n và ba l ực l ư ợ n g í3)

Đ ó là t h ắ n g l ợ i c ủ a c h i ế n l ư ợ c , c h i ế n thuật c á ch mạng mà s ứ c m ạ nh và hi ệu q u ả của

n ó n ằm t r o n g n g h ệ t h u ậ t "hóa c h ỉ n h ” "vi linh", hư h ư t h ự c t hực

1.3 T r ê n t h ự c t ế, k h ô n g c ó n g ư ờ i V i ệ t N a m nào k h ô n g hiều một s ự thật: ve b àn

c h ấ t , hai hệ t h ố n g c h í n h trị c á c h m ạ n g chỉ là hai bộ phận hữu c ơ c ủ a một hệ t h ố n g c hí nh

trị t h ố n g nhẩ t d o m ộ t đ ả n g c ộ n g sản d u y nhất c ủa H ồ Chí Mi nh lãnh đ ạ o Đ i ề u kỳ d i ệ u là

ở c h ỗ , hai b ộ p h ậ n này tuy t h ố n g nhất v ề bản c h ấ t , s o ng đã k h é o l ựa c h ọ n p h ư ơ n g t h ứ c

t ò c h ứ c và p h ư ơ n g t h ứ c h o ạ t đ ộ n g phù h ợ p v(Vi h o àn c ả nh, đ i ê u ki ện c h ỉ n h trị ỏr t ừ n g

m i ề n Đ i ề u này l àm c h o hệ t h ố n g c h í n h trị c á ch m ạ n g V i ệt N a m n h ữ n g năm 1 9 5 4 - 1 9 7 5 t rờ

n ê n hế t s ứ c l inh đ ộ n g , p h o n g phú, đa d ạ n g , mà n ế u đi sâu n g h i ê n c ứ u t ừ n g b ộ p h ận sẽ tìm t h ấ y n h i ề u v ấn đề c ó ý nghĩa.

2 H ệ t h ố n g c h í n h trị ờ m i ề n Bắ c - t ừ n h ậ n t h ứ c

lý l u ậ n đ ế n s ự tồn tại t h ự c tế.

2.1 Ở miồn B ắ c , sau khi c u ộ c k h á n g c h i ế n c h ố n g t h ự c dân P h á p kết t húc, v ỉ nhận

t h ứ c lý l uận, hệ t h ố n g c h í n h trị nói c h u n g , nhà n ư ớ c dân chủ nhân dân nói r i ê n g - t h e o

c á c h h i è u t r ư ớ c đ ây , sẽ c h u y ê n s a n g làm n h i ệ m vụ c h u y ê n c hí nh v ô s ản N ó i đ ế n c h u y ê n

c h í n h v ô s ản , t h e o c á c h h i eu p h ồ b i ế n mộ t t h ờ i , là nó i đ ế n v i ệc xác lập bá quy ề n l ãnh đ ạ o

t o à n xã hội c ủ a gi ai c ấ p c ô n g n hâ n , t rê n c ơ s ờ l i ê n minh v ới n ô n g d ân và nhân d â n lao

đ ộ n g N ó i đ ố n c h u y ê n c h ỉ n h v ô s ản, c ũ n g là nói đ ế n tiỄn đề c h í nh trị q ua n t r ọ n g b ậc nhất

c ủa s ự n g h i ệ p xây d ự n g c hủ ng hĩ a xả hội là nói đ ế n c u ộ c đẵ u tranh giai c a p q u y ế t liệt

g i ữ a vô s ản v ớ i t ư sản, g i ữ a l ao đ ộ n g v ớ i b ó c lột.

T r ê n t h ự c t ế , n h ữ n g nám c u ố i t h ậ p kỷ 50, đầ u t hậ p kỷ 60, hệ t h ố n g c h í n h trị c á c h

m ạ n g ở m i e n B ắ c đ á vận đ ộ n g i h e o s ự chi dẫn c ủa một nhận t h ứ c lý luân như vạy Đ ạ i

hội Đ ả n g t o à n q u ố c lăn t h ứ III c ủa Đ ả n g ta dã c hl rỏ: "Phải s ử d ụ n g c h í n h q uỵ ẽ n d â n chủ nhâ n dâ n l àm n h i ệ m vụ lịch s ử c h u y ê n c h í n h v ô sản" H i ế n p h á p c ủa n ư ó r V i ệ t Nam

d ân c h ủ c ộ n g h ò a c ũ n g ghi rỏ:" N h à n ư ớ c cúa la là Nh à n ư ớ c dân c hù nhân dán, d ự a trên

ne n t ả ng l iên mi nh c ô n g n ô n g d o giai c ấ p c ô n g nhân lãnh đạ o ( ) B ả o đ ảm đưa m ie n Bắc

nư ớc ta tiến lên chủ nghĩa xã hội ( ) làm cư S(V cho cuộc đẩu tranh hòa hì n h th ố n g nhất

n ư ớ c nhà" ^ \ N h ữ n g năm tháng này, q u y ề n lãnh đ ạ o "tuyệt đ ố i , t oà n d i ộ n, t r ực tiếp" của

Đ ả n g c ộ n g s ả n đ ư ợ c xá c lập; bộ máy nhà n ư ớ c đ ư ợ c t ăn g c ư ờ n g t rê n cả ha b ộ phận: c á c

C(T q u a n l ậ p p h á p , h à n h p h á p , t ư p h á p , l ự c l ư ợ n g v ũ t r a n g p h á t t r i ẽ n n h a n h t h e o h ư ớ n g

chí nh qui h i ệ n đại; c á c tồ c h ứ c , đo à n the c h í nh trị xã hội c ủa q u ầ n c h ú n g đ ư ợ c m ở rộng;

hệ t h ố n g luật p h á p t ừ n g h ư ớ c đ ư ợ c xây d ự n g

V ớ i s ứ c mạ nh c ủa một hệ t h ố n g c h í nh trị đ a n g đ ư ợ c c ủ n g c ố , t ả n g c ư ờ n g , m i e n Bá c

đã t iến hành c ải c ác h r uộ ng đất; chi nh đ ố n to c h ứ c ; cải t ạo c á c t hà nh ph ăn kinh t ế phi xã

hội chú n g h ĩ a ; bưcVc đău c ô n g n ghi ệ p hỏa đề xây d ự n g b ư ớ c đă u c ơ s ờ vật c h ấ t - kỹ thuật

c h o chủ n g h ĩ a xã hội, đẫy lùi c á c c u ộ c t iế n c ô n g c ủa c á c t h ế l ực thù đ ị c h .

V ứ i n h ữ n g nỗ l ự c phi t h ư ờ n g , hệ t h ố n g c h í nh trị c á c h m ạ n g đã g ó p p h ă n q u a n t r ọ n g

t ạo ra n h ũ n g c h u y ề n b i ế n sâu sắc, cản bản t ro n g đ ờ i s ố n g kinh t ế - x ã hội ở m i ề n B ắ c - n h ư Chủ t ịc h HỒ C h í Mi n h đả đánh giá "Đất n ư ớ c , xả hội, c o n n g ư ờ i đ ề u đ o i m ớ i

S o n g , nhì n một c ác h khách quan, b ê n c ạ n h n hữ n^ thành t ựu to l ớ n đạ t đ ư ợ c , gi ai

đ o ạ n 1 9 5 4 - 1 9 6 4 , miề n Bắc c ũng mắ c phải n h ữ n g sai lăm n g h i ê m t rọng Cải c á c h r u ộ n g đấ t

và c h ỉ nh đ ố n to c h ứ c đả gây ra n h ữ n g t òn thất k h ô n g nhỏ và đề lại m ộ t v ế t t h ư ơ n g lâu

l ành t r o n g ĩ ư t ư ở n g , tình cảm của c án bộ , quă n c h ú n g V i ệ c đ o n g nhất cải t ạ o xã hội chủ nghĩ a v ớ i xó a bỏ tràn lan cá c thành phăn kinh tế t ư nhân, đ ồ n g nhất h ợ p t á c h ó a v ứ i tập the h ó a , đă u t ư bất h ợ p lý c h o c ô n g n g h i ệ p nặng đả cản t r ờ k h ô n g ít b ư ớ c phát t ri ền lâu dài c ủ a n ề n kinh t ế N h ữ n g sai lăm này hắt n g uồ n t ừ n hi ề u n g u y ê n n hâ n , t r o n g đ ó c ó nhận t h ứ c d ơ n gi ản, ấu trĩ ve chủ nghĩ a xã hội và cả nhận t h ứ c g i á o đ i ề u về đ ấ u t ranh

gi ai c ấ p , VỄ c h u y c n c h í n h v ô sản.

2.2 V à o n h ữ n g năm c u ổ i thập kỷ 60- đău t h ập kỷ 70, c u ộ c c h i ế n tranh x âm l ư ợ c c ủa

đ ế q u ố c Mỹ m ở r ộng ra phạm vi cả n ư ớ c v ớ i m ứ c đ ộ h ế t s ứ c ác l iệt.

T h ự c t i ễ n khắc nghi ệt của c h i ế n tranh đã đ ò i hỏi và hắt b u ộ c m iề n B ắ c p hả i t ự đ i ề u chi nh kết c ấ u t h ư ợ n g (ăng và c ơ s ở hạ tăng H ộ i nghị T r u n g ư ư n g lẫn t h ứ 11 ( t h á n g

3 - 1 9 6 5 ) , lân t h ứ 12 ( t h á n g 12- 1965) dã chủ t r ư ơ n g c h u y ề n h ư ớ n g về t ư tưiVng, t ồ e h ứ c và phưcrng h ư ớ n g phát triền kinh tế Chủ trưcrng c h u y ề n huíVng c ủ a Đ ả n g t ạ o c ơ s ở đ è hệ

t h ố n g c h í n h trị m i ề n B ắ c c ỏ n hữ ng đ i ề u c h ỉ nh quan t rọng.

VÈ m ụ c t i ê u và p h ư ư n g h ư ớ n g hành đ ộ n g , tất cả c á c t ồ c h ứ c c h í n h trị c ủ a Đ A NC Ỉ , của D À N đBu đặt l ên hàng dău khẫu hi ệ u "chống Mỹ c ứ u nước" - c o i d ó là "nhi ệm vụ

t h i ê n g l i ê n g n h ấ t c ủa mỏ i n g ư ờ i V i ệ t y ê u n ư ớ c ” G iả i p h ó n g m ie n N a m , t h ố n g nhất đăt

n ư ớ c t rờ t h à n h đ ộ n g ỉ ưc hoạt đ ộ n g c ủ a tất cả c á c đ o à n t hề, c á c t ò c h ứ c c h í n h trị- xã hội

"Ba s ẵn sàng", "Ba đ ả m đang", "Ba q uy ế t tâm" c h ín h là bi ề u t ư ợ n g s ứ c m ạ n h c ủ a cả một

hộ t h ố n g c h í n h trị c á c h mạng trong c u ộ c t h ử t h á ch máu lửa.

V e l ự c l ư ạ n g c á c h mạng, vấn đe đ o à n kết , đại đo à n kết t oàn dân đ ư ợ c đ ặ c h i ệ t nh ấn mạnh ' Chuy ên c h í n h v ô sàn" , "đấu tranh giai cấp" ít đ ư ợ c nói đ ế n ( c ỏ c h ả n g chi là n h ữ n g

c h u y ê n k h ả o t h u ă n túy lý luận) Đ Ộ C L Ậ P , T ự D O , H Ò A B Ì N H , T H Ố N G N H Ấ T , D Â N

T Ộ C , N H Ả N D Á N và s ự t h ố n g nhất c a o đ ộ g i ữ a Đ Ả N G - N H À N L T Ở C - N H Ả N D Â N t rử

t hành mối q u a n tâm c h u ng , t ạ o ra s ự c ố kế t b ề n v ữ n g c ủa t oà n b ộ hệ t h ố n g c h í n h trị, t ạo

ra mộ t s ứ c m ạ n h v ô đị c h đánh thắng đ ể q u ố c Mỹ xâm l ư ợ c

R õ ràng, t r o n g n h ữ n g nảm kháng c h i ế n , hệ t h ố n g c h í nh trị c á c h m ạ n g ờ m i c n B ắ c đã

c ó m ộ t b ư ớ c c h u y ề n rất căn hản cả ve nhận t h ứ c và ho ạ t đ ộ n g t h ự c ti ễn Đ ó là né t s á n g

t ạo V i ệ t N a m t r o n g khi t i ế p nhận và vặn d u n g lý luân M á c - L ê n i n ve c h u y ê n c h í n h vô s ản.

3 H ệ t h ố n g c h í n h trị c á c h m ạ n g ỏ* m i ề n N a m - sụ* k ế t h ừ a , p h á t

t r i ề n t ài t ì n h k i n h n g h i ệ m c ủ a t h ờ i kỳ t i ề n khcVi n g h ĩ a

t r o n g mộ t h o à n c ả n h l ị ch s ử m ớ ỉ

3 1 T ừ m ột hệ t h ố n g c h í n h trị c á c h m ạ n g h oà n chỉ nh, t h ố n g nhất t r o n g phạ m vi cả

n ư ớ c đã đ ư ợ c hì nh t h ành, c ủ n g c ố sau c ác h m ạng t há ng T á m và t r o n g c u ộ c k h á n g c h i ế n lâu d à i c h ố n g t h ự c dâ n P h á p xâm l ư ợ c , b ư ớ c v à o giai đ o ạ n 1 9 5 4 - 1 9 7 5 T r ư ớ c y ê u cău của

s ự n g h i ệ p c h ổ n g Mỹ c ứ u n ư ớ c , giải p h ó n g miền Na m, Đ ả n g ta c h ủ t r ư ơ n g b ả o v ệ, n u ôi

d ư ỡ n g , p h á t t ri ền hệ t h ố n g c h í n h trị v ốn có ờ p h í a Na m, t ạo ra một mău s ắc m ớ i phù h ợ p

v ớ i s á c h l ư ợ c đ ố i n g o ạ i Vì vậy, mà ờ miền N am t ro ng găn 2 0 n ăm đ ấ x u ẩ t h i ệ n một hệ

t h ố n g c h í n h trị c á c h m ạ n g t ư ở n g như h oà n toàn mới , n h ư n g t h ự c ra chi là s ự t i ế p tục

n h ữ n g c ơ s ờ v ố n c ó

T u y n h i ê n , c ũ n g căn n h ớ lại rằng, quá trình khôi phục, phát t ri ền, cải t i ế n hệ t h ổ n g

c h í n h trị c á c h m ạ n g ờ m i ề n N a m đã d i ễ n ra t ro ng một h oà n c ảnh v ô c ù ng k hắ c n g h i ệ t

Sa u H ộ i ng hị G i ơ n e v e , p hă n l ớn l ự c l ư ợ n g vũ trang c ác h m ạ n g và một b ộ p h ậ n c án b ộ

c h í n h trị đã t ậ p kết ra Bắ c L ự c l ư ợ n g c ác h m ạ n g c òn lại đã phải đ ố i đău v ớ i n h ữ n g thủ

đ o ạ n "tố c ộ n g , d i ệ t cộng", c á c thủ đ o ạ n "dồn dân, lập ấ p ”, "bình đ ị n h ’' hết s ứ c tàn b ạ o c ủa

kẻ thù.

T r o n g bố i c à n h đó , đ ề duy trì, nuôi d ư ỡ n g , cải t i ế n hệ t h ố n g c h í n h trị c á c h m ạ n g ờ

M i ề n N a m , Đ ả n g ta đã tìm c h ọ n một p h ư ơ n g phá p, b ư ớ c đi đ ú n g đắn T r o n g qu á trình

đó , n h ữ n g bài h ọ c kinh n g h i ệ m đ ú c kết t ừ thờ i kỳ tiền khởi n gh ĩ a đ ã đ ư ợ c k ế t h ừ a , phá ỉ

t r i ề n ờ m ộ t trình đ ộ mới

3 2 C ũ n g n h ư t r ư ớ c đây, đ i ề m bắt đău cúa hệ t h ố n g c h í n h trị c á c h m ạ n g ờ m i ề n

N a m là v i ệ c b ả o vệ, c ủ n g c ố tồ c h ứ c Đ ả n g T ừ x ứ ùy N a m kỳ đ ế n T r u n g ư ơ n g c ụ c v ớ i t ên

g ọ i " Đ ả n g nhân dân c á c h mạng"; t ừ "Mặt trận dân t ộc giải p h ó n g m i ề n N a m V i ệ t Nam"

đ ế n s ự x u ất hi ện một t ồ c h ứ c m ớ i "Liên minh c ác l ực l ư ợ n g dân tộc, dân chủ và hòa

b ì n h ”, t ừ c á c ủy ban t ự q u ả n , đ ế n ủy ban giải p hó n g, ủy ban c á c h m ạ n g đề t i ế n t ới thà nh

l ập C h í n h phủ c á c h m ạ n g lâm t h ờ i c ộ n g hòa m iề n N am Vi ệ t N a m c h ín h là phưcrng t h ứ c

hì nh t h à n h , h o à n t h i ệ n t ừ n g b ư ớ c hệ t h ố n g chí nh trị c ác h m ạ n g (V miền N a m P h ư ơ n g

t h ứ c này g ợ i n h ớ lại p h ư ơ n g t h ứ c hình thành hệ t h ố n g c h í n h trị c á c h m ạ n g giai đ o ạ n

1 9 3 0 - 1 9 4 5 : Đ ả n g c ộ n g sản Đ ô n g d ư ơ n g - Mặt trận Vi ệt Minh - c á c t ồ c h ứ c t iề n c h í n h phủ

- C h í n h ph ủ c á c h m ạ n g lâm t h ời

Đ i t ừ Đ ả n g c ộ n g sản, t ừ c á c đ o à n thề, tồ c h ứ c c h ín h trị q uă n c h ún g , tiêu b i ề u là mặt trận d â n t ộ c t h ổ n g nhất, t i ế n t ới hình thành c ác tồ c h ứ c t i ề n nhà n ư ớ c , đề c u ố i c ù ng

h o à n c h i n h b ộ máy nhà n ư ớ c - đ ó là qui luật vận đ ộ n g có tính đặ c .thù của hệ t h ố n g c hí n h trị c á c h m ạ n g V i ệ t Na m.

3 3 T r o n g quá trình t ồn tại và hoạt đ ộ n g của hệ t h ố n g c h í n h trị c á c h m ạ n g (V miSn

N a m , tính c h ấ t D Â N T Ộ C , t ính chất N H Â N D Â N đ ư ợ c thề h i ện rất đậm nét Đ ồ n g t h ờ i

v ớ i v i ệ c k h ẳ n g đị nh vai trò của giai c ấp c ô n g nhân, giai c ấ p n ô n g dâ n, c ủa liên minh c ô n g

n ô n g , Đ à n g , Mặt trận dân t ộc giải p h ó n g , C h ín h phủ cách m ạ n g lâm t h ờ i hế t s ứ c coi

t r ọ n g t ậ p h ợ p , phát huy s ứ c mạnh của tất cả c ác l ực l ư ợ n g y ê u n ư ớ c , t i ế n h ộ t h u ộ c c ác

g i ai t ă n g xã hội P h o n g t rào đấu tranh quy ết liệt của h ọ c sinh, sinh v icn v ớ i c á c c h i ế n

d ị c h " x u ố n g đ ườ n g " , "hát c h o đ ồ n g hào tôi nghe", của phật t ử y êu n ư ớ c v ớ i g ư ơ n g s áng

c ủ a H ò a t h ư ợ n g T h í c h Q u ả n g Đ ứ c ; của c á c sĩ quan, binh lính y êu n ư ớ c v ớ i c á c p h o n g

t r ào p h ả n c h i ế n là n h ữ n g dẫn c h ứ n g sinh đ ộ n g VỄ tính chất dân tộc; tính c hấ t n h â n dâ n

và s ứ c mạnh c ủa hệ t h ố n g chí nh trị cách m ạng <v miỄn Nam.

X â y d ự n g , ki ện t o à n một hệ t h ố n g chí nh trị v ữ n g mạnh <v hậu p h ư ơ n g l ớn, xây d ự n g ,

c ủ n g c ố một hệ t h ố n g c h í n h trị c ác h m ạng ngay trên tiên t uy ế n l ớ n , b u ộ c hệ t h ố n g c h í n h trị p h ả n c á c h m ạ n g c ù a M ỹ - N g ụ y phải đối p h ó t ừ mọi phí a- đ ỏ là c h i ế n l ư ợ c , s á c h l ư ợ c

c h í n h trị, là n g hệ t hu ật t ạo the và l ự c t ro ng c u ộ c dẫ u tranh c h í n h trị với kẻ thù c ủa Đ ả n g

c ộ n g s àn Vi ệt Na m

4 N h ữ n g n h ậ n t h ứ c và bài học rút ra t ừ t h ự c t i ễn l ị ch s ử

4 1 N ế u nhìn m ộ t c á c h t ồng thê về hệ t h ố n g c hí n h trị c ác h m ạng t rên p h ạ m vi c ả

n ư ớ c , c ó thè t h ấ y m ột đ i ề m nồi bật là, hệ t h ố n g chí nh trị đó, ở n h ữ n g m ứ c đ ộ k h á c n h a u ,

đ ề u thề hi ện rỗ nét t í n h c h ấ t N H Â N D Â N , tính chất D Â N T Ộ C Đ i ề u này, VỄ k h á c h q u a n

là tãt y ế u , vì giai đ o ạ n 1 9 5 4 - 1 97 5 , vấn đề b ả o vệ đ ộ c lập dân t ộc, t h ố n g nhất đấ t n ư ớ c trỏr Ihành nhu cầu s ổ n g c ò n , m u ố n phát huy vai trò, hệ t h ố n g c hí n h trị c á c h m ạ n g nhấ t đ ị n h

phải m a n g tính c hấ t n h â n dân, tính chất dân tộc N h ư n g vấn đê kh ôn g phải chi là ờ đ ó ,

mà d ư ờ n g n h ư ờ m ột đất n ư ớ c vốn là t h u ộ c địa, một đất n ư ớ c n ô ng n g hi ệ p, sản x uấ t n h ỏ

c ò n p h ò b i ế n , hệ t h ố n g c h í n h trị căn và phải thề hi ện đ ư ợ c tính c hấ t nhân dâ n, t í n h c h ấ t

d ân t ộ c Đ ề c a o , n hấ n m ạnh một c h i ề u tính chất giai c ấ p của hệ t h ố n g c h ín h trị ờ m ộ t đất

n ư ớ c n h ư Vi ệ t N a m d ư ờ n g n h ư c ó phần k h ô n g thích h ợ p N ó i n h ư vậy k h ô n g phả i là

k h ô n g c ó c ư s ở K h ô n g t r ở lại giai đ o ạ n 1954 -1 97 5, mà nói về giai đ o ạ n t i ế p t h e o ( 1 9 7 5 - 1 9 8 5 ) , sau khi đ ấ t n ư ớ c t h ố n g nhấ t, s ự n g h i ệ p xây d ự n g c hủ nghĩ a xá hội mcV r ộ n g trên p h ạ m vi cả n ư ớ c , c h ú n g ta có xu h ư ớ n g quay lại đ ề c a o vấn đÈ giai c ấ p C ô n g c u ộ c cải t a o xã hội chủ n gh ĩ a lại đ ư ợ c triền khai v ới qui m ô m ớ i , nhị p đ i ệ u m ớ i H ệ t h ố n g

c h í n h trị đ ư ợ c đ i ề u c h i n h cả về c ơ cấu và p h ư ơ n g t hứ c hoạt đ ộ n g , nhất là b ộ má y nhà

n ư ớ c , v ớ i m o n g m u ố n thề hiện đậm nét tính chất xã hội c hủ nghĩa T h ự c t ế c ủa m ộ t t h ậ p

kỷ sau kh án g c h i ế n c h ố n g Mỹ v ới n h ữ n g khó khản, vấp váp n hi ề u mặt VỀ kinh t ế - xã hội

đă c h ứ n g tỏ n h ữ n g đ i ề m c h ư a h ự p lý, kém hi ệu quả c ủa hệ t h ố n g c h ín h trị m ột khi q u á chú t r ọ n g đẽ c a o tính c h ấ t giai c ấp, tính c hấ t xã hội chủ nghĩ a !

N í u nhận xét t r ê n là đ ú n g thì một vấn đ? lý luận sẽ đặt ra: ở n ư ớ c ta, t ính c h ấ t c ủ a

h ệ t h ố n g chí nh trị t r o n g t h ờ i kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội phải d ư ợ c x ác đj nh n h ư

t hố n à o c h o phù h ợ p !

4.2 M ộ t t ro ng n h ữ n g ưu đ i ề m nồi bật cùa hộ t h ố n g c hí n h trị c á c h m ạ n g g i a i đ o ạ n

1 9 5 4 - 1 9 7 5 là s ự t ập t ru n g và t h ố n g nhất c a o đ ộ của t oà n b ộ hệ t h ố n g G i ữ a Đ ả n g v ớ i N h à

n ư ớ c , v ớ i c ác d o à n t h ê , tồ c h ứ c chí nh trị - xã hội cùa q u ầ n c h ú n g t h e o n g u y ê n t ắ c đ ề c a o một c á c h tuyệt đ ố i n h ư m ột c ơ thê s ố n g , hành đ ộ n g t h e o s ự chi đ ạ o t ừ t ru n g t âm t hầ n

ki nh- Ban c h ấ p hành T r u n g ưorng Đ ả n g Đ ó chí nh là nền t ả n g v ữ n g c h ắ c t ạo ra s ự t h ố n g nhất c a o đ ộ về c h í n h trị, tinh thần của t o à n dân tộc N ế u k h ô n g c ó s ự t ập t r u n g t h ố n g nhất t ự g i á c và v ữ n g c h ắ c đ ó dân ( ộc ta kh ôn g thề đ ư ơ n g đău và đ ánh bại s ứ c m ạ n h b o m đạn g h ê g ớ m của đ ế q u ố c Mỹ.

4.3 K h ô n g c ò n gì nghi n g ờ n ữa , hệ t h ố n g chí nh trị c á c h m ạ n g giai đ o ạ n 1 9 5 4 - 1 9 7 5

đả h o à n t h àn h xuất s ắ c s ứ m ện h lịch s ử của nó T h ắ n g l ợi vĩ đại của s ự d g h i ệ p c h ố n g M ỹ

c ứ u n ư ớ c , s ự n g h i ệ p g iả i p h ỏ n g miỄn Nam, t h ố n g nhẵt T ồ q u ố c , c ô n g c u ộ c xây d ự n g , b ả o

vệ h ậu p h ư ơ n g mi ền B ắ c là n h ữ n g thành tựu to l ớn k h ô n g ai và k h ô n g b a o g i ờ c ó t h ê ph ủ

đ ị n h đ ư ợ c

T u y n hi ên, nói n h ư vậy h oà n t oà n kh ôn g c ó nghĩa là hệ t h ố n g c h í n h trị n h ữ n g nă m

1 9 5 4 - 1 9 7 5 đả là h o à n h ả o đ ế n m ứ c kh ôn g c ó gì phải bà n, phải thay đ ôi C ó t hề n ó i ngay rằng, h ệ t h ố n g c h í n h trị l uô n l uôn là sản phàm của một ho àn c ả n h lịch s ử cụ thề và s ẽ

p hả i t ha y đ ồ i m ộ t khi h o à n c ả nh , đi ều ki ện lịch s ử thay đ ồi

H ệ t h ố n g c h í n h trị giai đ o ạ n 1 9 54 -1 97 5, nhìn t ừ g ó c đ ộ n à o đ ó , là một hệ t h ố n g

c h í n h trị t h ờ i c h i ế n , là sản p hầ m của một giai đ o ạ n đấ t n ư ớ c bị chi a cắt và c h i ế n tranh

k é o d ài B ê n c ạ n h n h ữ n g y ế u t ố h ợ p lý, n h ữ n g nét ưu v i ệt về bản c h ấ t , hệ t h ố n g c h í n h trị

l ú c đ ó c ũ n g c h ứ a đ ự n g n h ữ n g y ếu tố bất h ợ p lý, n h ữ n g hạn c h ế - n h ữ n g yếu t ố này đả và

đ a n g c ò n c ó n h ữ n g tác đ ộ n g tiêu c ự c sau khi c h i ế n tranh đã kết thúc.

T r ư ớ c h ế t , t ính c h ẩ t t ập t rung c a o đ ộ và tuyệt đ ố i h óa s ự lãnh đ ạ o của Đ ả n g t ro n g

hệ t h ố n g c h í n h trị đả đ ư a t ớ i một tình trạng: Đ ả n g b a o b i ện , làm thay nhà nư(Vc; nhà

n ư ớ c c a n t h i ệ p qu á sâu v à o hoạt đ ộ n g c ủa c á c đ o à n t h ề , c á c t ồ c h ứ c c hí n h trị- xã hội c ủa

q u ă n c h ú n g T r o n g c h i ế n tranh, s ự tồn tại của một c ơ c h ế n h ư vậy là căn t h iẽ t và c ó h i ệ u

q u ả , n h ư n g khi c h i ế n tranh c h ấ m dứt , c ơ c h ế này k h ô n g đ ư ợ c đ i ê u chi nh s ẽ t r ờ t hà nh

t i ề n đ ê đ ẻ ra c ơ c h ế t ập trung, q ua n liêu b a o c ấ p rất n guy hại, gắn t h e o đ ó là t hó i q u e n

m ệ n h l ệ n h c ủ a c ấ p t rê n, thụ đ ộ n g , ỷ lại c ủa c ấ p d ư ớ i Phải định rỏ m ối q ua n hệ: Đ ả n g

l ã n h đ ạ o , nhà n ư ớ c q u ả n lý, nhân dân làm chú t ro n g h o ạt đ ộ n g của hệ t h ố n g c h í n h trị sau

30 n ăm c h i ế n t ra nh liên t ục , quan hệ chi huy- p h ụ c t ù n g và q u a n n i ệ m "Đảng l ảnh đ ạ o

t u y ệ t đ ố i , t o à n d i ệ n , t r ự c tiếp" đã thành thói q u e n , đả hằn sâu t r o n g n ế p nghĩ k h ô n g

p hả i là m ộ t v i ệ c làm đ ơ n g iản.

M ặ t k h á c , t r o n g 47 năm t ồn tại, phát triền, hệ t h ố n g c h í n h trị ờ n ư ớ c ta đã phả i trải

q u a g ầ n 2 / 3 t h ờ i gi an h o ạt đ ộ n g t ro ng h oà n cảnh c h i ế n tranh- c h ố n g t h ự c dân Ph áp ,

c h ố n g đ ế q u ố c Mỹ T r o n g c h i ế n tranh, m ện h lệnh, chi thị c ó s ứ c mạnh hơ n p h á p luật;

l inh h o ạ t , t ùy t i ệ n t h e o ki ều du kích, đá t rở t hành t hó i q u e n khó s ử a Xâ y d ự n g một hệ

t h ố n g c h í n h trị hoạt đ ộ n g t rê n c ơ s ờ p h á p luật; xây d ự n g một p h ư ơ n g t h ứ c, một p h o n g

c á c h h o ạt đ ộ n g c ủa c á c tồ c h ứ c , c á c đ o à n thề, c ác c án b ộ q uă n c h ú n g t h e o kỷ c ư ơ n g ,

t h e o luật p h á p là cả m ột quá trình phấn đẵu rèn l uy ện lâu dài

C h ú n g ta, đ a n g trăn t r ờ tìm c họ n một giải p h á p đ ú n g đắn đè t ừ n g b ư ớ c đồ i m ớ i ,

c h ấ n c h ỉ n h hệ t h ố n g c h í n h trị N h ư n g đồ i m ới k h ô n g c ó nghĩ a là ph ủ đị nh h oà n t o à n cái

v ố n c ó , cái đá c ó T ừ t h ự c t iễ n lịch s ử n h ữ n g nảm 1 9 5 4 - 1 9 7 5 c ó t hề rút ra một kết luận:

T ă n g c ư ờ n g t í n h c hấ t nhân dâ n, c ủ n g c ố tính t h ố n g nhất và xây d ự n g m oi q ua n hộ đ ú n g

đ ắ n g i ữ a Đ ả n g - n h à n ư ớ c - n h â n dân trên c ơ s ở kỷ cưcrng, p há p luật là cái đí ch c ăn đạt

t ớ i c ủ a hệ t h ố n g c h í n h trị đ o i m ới

CHÚ THÍCH

(1) Nghị qu yết Hội nghị Trung ương lần thứ 15 (khóa II), tháng 5-1959.

(2) Việt luật học: S ơ thào lịch s ử Nhà n ư ớ c và pháp luật Việt Nam (từ c á c h mạng tháng Tám đ ế n nay: Nhà xuất bản Khoa học xả hội, HN 1983).

(3) Hiệp định về chấm dứt chiến tranh, lập lại Hòa bình ở Việt Nam 27/1/1 >73.

( 4 ) V ă n k i ệ n đ ạ i h ộ i đ ạ i b i è u t o à n q u ố c l ần t h ứ III D à n g l a o đ ộ n g V i ệ t N a m , t ậ p

I, N x b S ự thật, H 1960, tr 179.

(5) Hiến ph áp n ư ớ c Việt Nam dản chủ cộng hòa 1960, trong "Hiến pháp n ư ớ c

c ộ n g hòa xả hội chủ nghĩa Việt Nam- Bình luận" Nxb KHXH, H 1985, tr.410

(6) HÒ C h í Minh: Tuyền tập, tập II, Nxb S ự thật, H 1980, tr 316.