Sáng kiến kinh nghiệm dành cho giáo viên sinh học THTP, áp dụng phương pháp dạy học tích cực theo hướng đổi mới, đáp ứng yêu cầu chương trình giáo dục phổ thông 2018. Có đầy đủ các bảng phân công nhiệm vụ và đánh giá kết quả hoạt động của học sinh. Bên cạnh đó còn có cách đánh giá hiệu quả áp dụng sáng kiến bằng cách chạy thống kê.
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HẬU GIANG
TRƯỜNG THPT CHUYÊN VỊ THANH
HỘI THI GIÁO VIÊN DẠY GIỎI CẤP TỈNH
BIỆN PHÁP GÓP PHẦN NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG
CÔNG TÁC GIẢNG DẠY
TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰ ÁN
“TÌM HIỂU QUÁ TRÌNH LÊN MEN
NĂM HỌC 2020-2021
Trang 21 LÝ DO CHỌN BIỆN PHÁP
Chương trình giáo dục phổ thông (CTGDPT) 2018 đã nêu rõ phương pháp giáo dục (PPGD) như sau: “Các môn học và hoạt động giáo dục trong nhà trường phải áp dụng các phương pháp tích cực hoá hoạt động của người học, trong đó giáo viên đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn hoạt động cho học sinh, tạo những tình huống có vấn đề để khuyến khích học sinh tích cực tham gia vào các hoạt động học tập, tự phát hiện năng lực, nguyện vọng của bản thân, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, phát huy tiềm năng và những kiến thức, kĩ năng đã tích lũy được
để phát triển” Đáp ứng yêu cầu đổi mới của CTGDPT, một số phương pháp giáo dục tích cực đã và đang được áp dụng nhằm phát huy tinh thần chủ động, sáng tạo, biết vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống của người học Trong đó, dạy học theo dự án (DHTDA) là một phương pháp đáp ứng tương đối tốt các yêu cầu
về đổi mới PPGD theo định hướng trên
Bên cạnh đó, phần Sinh học Vi sinh vật có rất nhiều kiến thức liên quan đến thực tiễn cuộc sống nên khi dạy học phần này, đòi hỏi những phương pháp dạy học phù hợp để giúp học sinh hình thành và khắc sâu kiến thức một cách chủ động Vì vậy, có thể áp dụng những phương pháp dạy học gắn với thực tiễn hay xuất phát từ vấn đề cần giải quyết trong thực tiễn cuộc sống để góp phần nâng cao hiệu quả học tập của học sinh trong phần nay Do đó, biện pháp “Tổ chức dạy học
dự án tìm hiểu quá trình lên men của vi sinh vật” được lựa chọn để áp dụng nhằm đáp ứng yêu cầu trong công cuộc đổi mới PPGD, góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy một phần kiến thức về vi sinh vật, nhằm phát huy tính tích cực và khả năng vận dụng kiến thức về vi sinh vật vào thực tiễn cuộc sống của người học
2 MÔ TẢ BIỆN PHÁP
2.1 Mục tiêu của biện pháp
- Biện pháp “Tổ chức dạy học dự án tìm hiểu quá trình lên men của vi sinh vật”
áp dụng nhằm phát huy được tính tích cực của học sinh và đổi mới phương pháp kiểm tra đánh giá trong việc giảng dạy bài 23, 24, 25, 27 chương trình Sinh học
- Biện pháp sau khi áp dụng sẽ giúp học sinh đạt được những năng lực sau:
Trang 3a Nhóm năng lực chung:
(1) Năng
lực tự chủ
và tự học
- Mỗi học sinh độc lập thực hành quá trình lên men tại nhà
- Mỗi học sinh tự tìm hiểu qui trình và kiến thức liên quan đến bài học trước khi tham gia thảo luận nhóm
- Chủ động sửa chữa các sai sót và chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ
(2) Năng
lực giải
quyết vấn
đề
- Phân tích tình huống, nhiệm vụ được giao cho nhóm
- Tìm hiểu các thông tin có liên quan tới nội dung nhiệm vụ được phân công
- Lựa chọn được giải pháp phù hợp để giải quyết nhiệm vụ được giao (3) Năng
- Phát triển ngôn ngữ nói thông qua:
+ Hạt động thảo luận của nhóm
+ Thuyết trình báo cáo các nội dung được giao ở mỗi nhóm
+ Nhận xét, đóng góp ý kiến cho các bài báo cáo
- Phát triển ngôn ngữ viết thông qua:
+ Viết nhật ký thực hành
+ Viết báo cáo word, ppt
b Nhóm năng lực chuyên biệt:
(1) Năng lực nhận
thức sinh học
- Tìm hiểu, trình bày, phân tích và giải thích được các nội dung liên quan đến quá trình phân giải các chất và sinh trưởng ở vi sinh vật
Trang 4- Lớp 10T và lớp 10H trường THPT Chuyên Vị Thanh
- Đặc điểm: cả hai lớp đều là lớp KHTN, có học lực và khả năng tiếp thu môn
Sinh học là khác biệt không đáng kể (được chứng minh ở kết luận 1 trong mục
4.2.2), đều học chương trình Sinh học 10 cơ bản với thời lượng 1 tiết/tuần
- Lớp 10H là lớp được áp dụng biện pháp dạy học dự án để giảng dạy bài 23, 24,
25, 27 trong chương trình sinh học 10 cơ bản; lớp 10T (đối chứng) được giảng
dạy theo phương pháp trình chiếu powerpoint và thực hành bình thường
2.3 Nội dung biện pháp
Biện pháp “Tổ chức dạy học dự án tìm hiểu quá trình lên men của vi sinh vật”
được thực hiện với các bước cụ thể như sau:
Bước 1: Xác định nội dung của dự án
Bước 2: Xây dựng bảng tiêu chí đánh giá dự án
Bước 3: Giao đề tài, giải thích mục tiêu cần đạt
Bước 4: Hướng dẫn học sinh xây dựng kế hoạch thực hiện
Bước 5: Thực hiện dự án
Bước 6: Chia sẻ kết quả và đánh giá sản phẩm
3 CÁCH THỨC, QUÁ TRÌNH ÁP DỤNG
3.1 Xác định nội dung của dự án
Dựa vào mục tiêu phát huy tính tích cực trong học tập của học sinh và mong
muốn học sinh tự tìm tòi, khám phá và hình thành nên kiến thức của bài 23, 24,
25, 27 trong chương trình sinh học 10 cơ bản, để xây dựng nên các nội dung của
dự án (phụ lục A_bảng 3.1)
3.2 Xây dựng bảng tiêu chí đánh giá dự án
Các tiêu chí đánh giá dự án được xây dựng cụ thể nhằm làm cơ sở cho quá trình
đánh giá kết quả thực hiện dự án của học sinh Việc đánh giá chú trọng đến sự
hợp tác và phẩm chất-năng lực cá nhân, khuyến khích học sinh thể hiện cá tính
và năng lực bản thân với các tiêu chí được trình bày ở bảng tiêu chí đánh giá dự
án (phụ lục A_bảng 3.2)
3.3 Giao đề tài, giải thích mục tiêu cần đạt
3.3.1 Giao đề tài
- Giới thiệu nội dung dự án (xây dựng tại bảng 3.1): gồm 3 đề tài là làm sữa
chua, rượu trái cây và cơm mẻ
Trang 5- Học sinh tự lựa chọn một trong ba đề tài về lên men để thực hiện, các học sinh lựa chọn cùng đề tài sẽ tạo thành một nhóm
3.3.2 Giới thiệu mục tiêu cần đạt của dự án
- Giáo viên phát cho mỗi nhóm một bảng nội dung và một bảng tiêu chí đánh giá dự án đã xây dựng trước đó để giúp học sinh có định hướng trong việc xây dựng kế hoạch thực hiện dự án và hiểu được những việc mà cá nhân hoặc nhóm phải thực hiện để đạt được những tiêu chí đã đề ra
- Công bố sản phẩm học sinh cần nộp khi kết thúc dự án:
+ Sản phẩm của quá trình lên men (sữa chua, rượu trái cây, cơm mẻ)
+ Bài báo cáo word với các nội dung sau:
1 Qui trình làm sữa chua/rượu/cơm mẻ
2 Sự biến đổi của nguyên liệu trong quá trình lên men và giải thích
3 Phương trình phân giải
4 Làm sữa chua/rượu/cơm mẻ là nuôi cấy liên tục hay không liên tục?
5 Đặc điểm sinh trưởng của quần thể vsv trong nuôi cấy liên tục/nuôi cấy không liên tục
6 Các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến sinh trưởng của vsv trong quá trình làm sữa chua/rượu/cơm mẻ
+ Bài báo cáo powerpoint và thuyết trình
- Công bố thời gian thực hiện dự án: 4 tuần
3.3.3 Giới thiệu tài liệu tham khảo
Giới thiệu và yêu cầu học sinh tham khảo nội dung trong một số tài liệu sau đây để thực hiện các yêu cầu mà dự án đưa ra:
- Bài 23, 24, 25, 27 sách giáo khoa sinh học 10 cơ bản
- Vi sinh vật học_GS Nguyễn Lân Dũng (thư viện trường hoặc tải ebook trên trang tepbac.com): Tham khảo chương 14 Sinh trưởng và phát triển của vi sinh vật, chương 15 Ức chế vi sinh vật bằng các tác nhân vật lí và hoá học
- Giáo trình vi sinh vật_Nguyễn Thành Đạt, Mai Thị Hằng (thư viện trường): Tham khảo chương V Sự sinh trưởng, phát triển của vi sinh vật, chương VI Sự chuyển hoá các chất và các quá trình lên men và phần thực hành Bài 5, 6 Nghiên cứu sự chuyển hoá một số các chất dưới tác động của vi sinh vật
- Giáo trình vi sinh thực phẩm_Kiều Hữu Ảnh (ebook tìm trên trang thuvienso.cntp.edu.vn): tham khảo nội dung chương 5 Các vi sinh vật được sử dụng trong lên men thực phẩm_trang 67
3.4 Hướng dẫn học sinh xây dựng kế hoạch thực hiện
- Dựa vào bảng tiêu chí đánh giá dự án đã công bố hướng dẫn học sinh xây dựng kế hoạch bằng cách đặt ra các câu hỏi gợi ý như:
Trang 6+ Công việc mỗi cá nhân cần làm là gì? Công việc của cả nhóm là gì?
+ Áp dụng phương pháp gì để thực hiện công việc?
+ Thời gian dự kiến cho từng công việc cụ thể là bao lâu?
+ Sản phẩm dự kiến cần đạt cho mỗi hoạt động là gì?
- Học sinh hoàn thành việc xây dựng kế hoạch dự án với sự góp ý và chỉnh sửa của giáo viên (phụ lục C_Hình 3.1)
- Hoạt động giáo viên: yêu cầu học sinh gửi video, hình ảnh, nhật ký hàng tuần để
có hướng nhắc nhở, đôn đốc hoặc chỉnh sửa các hoạt động thực hành của học sinh
- Thời gian: 3 tuần
- Địa điểm: thực hiện tại nhà
3.5.2 Thảo luận nhóm
- Hoạt động của học sinh: mỗi nhóm lựa chọn ra nhóm trưởng và thư ký
+ Nhóm trưởng: phân chia nhiệm vụ cụ thể cho từng thành viên trong nhóm, báo cáo bảng phân công nhiệm vụ và tiến độ thực hiện của nhóm với giáo viên Tổng hợp bài word và powerpoint hoàn chỉnh để gửi cho giáo viên và các nhóm khác + Thư ký chịu trách nhiệm ghi nhận phân công của nhóm trưởng và ý kiến đóng góp, thảo luận của cả nhóm
+ Cá nhân từng thành viên: thực hiện nhiệm vụ nhóm trưởng phân công (đọc tài liệu và chọn lọc nội dung, tìm hình ảnh, tổng hợp và chỉnh sửa nội dung word, soạn slide powerpoint,…)
+ Cả nhóm tham gia thảo luận trên lớp hoặc các buổi học nhóm và thống nhất nội dung để hoàn thành bài báo cáo word và powerpoint (phụ lục C_Hình 3.3)
- Hoạt động của giáo viên: xem xét bảng phân công của từng nhóm và góp ý nếu phân công chưa hợp lý, góp ý, chỉnh sửa nội dung word và ppt cho các nhóm Kịp thời giúp đỡ khi các nhóm gặp khó khăn hoặc giải đáp các thắc mắc trong quá trình các nhóm thảo luận trên lớp Nhắc nhở, đôn đốc các nhóm thực hiện đúng tiến độ của dự án
- Thời gian: 3 tuần
- Địa điểm: trong tiết học tại lớp và các buổi họp nhóm ngoài lớp
Trang 73.6 Chia sẻ kết quả và đánh giá sản phẩm
- Thời điểm các nhóm kết thúc dự án sẽ gửi bài báo cáo word và ppt cho giáo viên và các nhóm khác tham khảo, đồng thời cũng là cơ sở để đánh giá kết quả thực hiện dự án của nhóm
- Các nhóm sẽ thực hiện báo cáo phần kết quả dự án mà nhóm đã thực hiện
- Các nhóm sẽ tiến hành chấm điểm cho nhau dựa vào tiêu chí đánh giá và thang điểm ở bảng 1 Sau khi chấm các nhóm trả kết quả về cho nhóm được chấm điểm xem xét kết quả và phản biện (nếu có) Cuối cùng, điểm của mỗi nhóm sẽ là điểm trung bình tổng tất cả các phiếu điểm được chấm (bao gồm của giáo viên và các nhóm) (Phụ lục C_hình 5
Bài học kinh nghiệm khi áp dụng biện pháp
Trong quá trình thực hiện biện pháp đã phát sinh những vấn đề không mong muốn
và một số giải pháp khắc phục được đưa ra nhằm giải quyết các vấn đề phát sinh
như sau:
Nhiều học sinh lựa chọn đề tài quen
thuộc (làm sữa chua) và tránh né đề tài
mới lạ (nuôi cơm mẻ)
Chia sẻ ngắn gọn về cách nuôi cơm mẻ để học sinh biết được quá trình nuôi mẻ không quá khó
Nhắc nhở về sự cạnh tranh và so sánh giữa các nhóm khi chọn cùng đề tài
Việc xây dựng kế hoạch thực hiện dự
án chưa rõ ràng, cách trình bày chưa
Việc ghi nhận trên nhật ký của một số
học sinh còn chậm trễ và chưa trung
thực
Đôn đốc nhắc nhở học sinh thực hiện việc ghi nhận nhật ký và báo cáo kịp thời cho giáo viên, giáo dục ý thức cho học sinh Việc phân công nhiệm vụ ở một số
nhóm chưa được đồng đều
Giáo viên gợi ý chỉnh sửa những nhiệm vụ chưa phù hợp với các thành viên
Một số nhóm có tình trạng nhóm
trưởng ôm đồm quá nhiều việc khiến
các thành viên ỷ lại vào nhóm trưởng
nên thực hiện nhiệm vụ cá nhân một
cách hời hợt
Nhắc nhở các thành viên việc thực hiện nghiêm túc các nhiệm vụ được giao Khuyến khích, khen ngợi những thành viên tích cực, đồng thời nhắc nhở, phê bình những thành viên chưa tích cực
Trang 8Một vài nhóm không có máy tính,
laptop để thực hiện bài báo cáo, phải
sử dụng điện thoại để soạn bài
Gợi ý cho các em việc sử dụng máy tính ở phòng tin học của trường hoặc máy tính sử dụng miễn phí ở thư viện tỉnh Hậu giang Việc chấm điểm chéo giữa các nhóm
trong giờ báo cáo powerpoint khiến
học sinh không có thời gian ghi bài
Các nhóm phải gửi bài báo cáo word và ppt cho các nhóm khác tham khảo, đồng thời
sẽ soạn nội dung bài word tóm tắt những ý chính để gửi cho cả lớp
4 TÍNH THỰC TIỄN VÀ HIỆU QUẢ ÁP DỤNG
- Biết cách tự tìm tòi kiến thức và sử dụng những kiến thức này giải thích các vấn
đề xảy ra trong đời sống hàng ngày
a) Kết quả so sánh trước khi áp dụng biện pháp:
Thực hiện việc so sánh điểm số của hai lớp 10H và 10T khi cùng thực hiện
một bài kiểm tra với nội dung như nhau, để xác định được kết quả học tập của lớp 10H so với 10T ở thời điểm trước khi áp dụng biện pháp
Bảng 4.1 Thống kê điểm kiểm tra lớp 10H trước khi áp dụng biện pháp (dạy theo pp thường)
Khoảng điểm Trung điểm Tần số
Trang 9Bảng 4.2 Thống kê điểm kiểm tra lớp 10T dạy theo phương pháp thường
Khoảng điểm (m) Trung điểm Tần số
Giả thuyết Ho: Điểm trung bình của hai nhóm không khác nhau đáng kể
Giả thuyết H1: Điểm trung bình của hai nhóm khác nhau đáng kể
- Áp dụng kiểm định T-test tính được t = 1,161 Với α = 0.01 (tức là thống kê với độ tin cậy là 99%); df = n1 + n2 -2 = 66; hai chiều, ta có tcrit = 2.660
Do t < tcrit nên ta chấp nhận giả thuyết H0
- Kết luận 1: Điểm trung bình của lớp 10H không khác đáng kể so với điểm
trung bình của lớp 10T hoặc kết quả học tập của lớp 10H không cao hơn đáng kể
so với kết quả học tập của lớp 10T với độ tin cậy là 99%
b) Kết quả so sánh sau khi áp dụng biện pháp
Sau thời gian áp dụng biện pháp mới tại lớp 10H, cho hai lớp 10H (áp dụng biện pháp) và 10T (đối chứng) cùng thực hiện một bài kiểm tra với nội dung như nhau và tiến hành so sánh điểm số để xác định được kết quả học tập của lớp 10H
so với 10T
Bảng 4.3 Thống kê điểm kiểm tra lớp 10H sau khi áp dụng biện pháp
Khoảng điểm (m) Trung điểm Tần số
Trang 10̅̅̅ = (23×9)+(11×7,2)+(1×5,7)
35 = 8,34
S12 = 0,923
Bảng 4.4 Thống kê điểm kiểm tra lớp 10T dạy theo phương pháp thường
Khoảng điểm (m) Trung điểm Tần số
Do t > tcrit nên ta chấp nhận giả thuyết H1
- Kết luận 2: Điểm trung bình của lớp 10H khác đáng kể so với điểm trung bình
của lớp 10T hoặc có thể kết luận rằng kết quả học tập của lớp 10H cao hơn đáng
kể so với kết quả học tập của lớp 10T với độ tin cậy là 99%
4.3 Kết luận
- Trước khi áp dụng biện pháp thì kết quả học tập của 2 lớp 10H và 10T là tương đối đồng đều nhau, điểm kiểm tra của 2 lớp là không có sự khác biệt đáng kể (thể hiện rõ trong kết luận 1) Sau khi áp dụng biện pháp thì kết quả học tập của lớp 10H (áp dụng biện pháp) cao hơn đáng kể so với lớp 10T (đối chứng) Điều này chứng tỏ ràng biện pháp đã góp phần nâng cao chất lượng học tập của học sinh trong bài 23, 24, 25 và 27 của chương trình sinh học 10
- Phương pháp kiểm tra đánh giá được đổi mới theo hướng tiếp cận năng lực của học sinh, chú trọng đánh giá kỹ năng, quá trình thực hiện dự án và sản phẩm của
dự án Đặc biệt tổ chức cho học sinh tự chấm chéo cho nhau và có trao đổi thống nhất kết quả chấm
- Phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong quá trình tự thực hành tại nhà, thảo luận nhóm để hoàn thành bài báo cáo và thuyết trình sản phẩm trước lớp
5 KHẢ NĂNG ÁP DỤNG RỘNG RÃI VÀ ĐỀ XUẤT, KIẾN NGHỊ
5.1 Khả năng áp dụng rộng rãi
- Biện pháp được áp dụng tại lớp 10H và mang lại những kết quả tích cực trong
hoạt động học tập của học cũng như kiểm tra đánh giá, học sinh tích cực, chủ động
Trang 11và sáng tạo trong quá trình tìm hiểu và xây dựng nên kiến thức bài học, chú trọng vào việc phát triển kỹ năng để đáp ứng yêu cầu đánh giá mới thay vì chú trọng vào việc tái hiện kiến thức như trước đây Với những kết quả tích cực mà dạy học
dự án đem lại thì việc áp dụng phương pháp này trong quá trình giảng dạy cần được đẩy mạnh trong thời gian sắp tới, đặc biệt là trong giai đoạn đổi mới giáo dục như hiện nay
- Biện pháp “Tổ chức dạy học dự án tìm hiểu quá trình lên men của vi sinh vật” không đòi hỏi trang thiết bị và các nguyên vật liệu đắt tiền, học sinh có thể sáng tạo và sử dụng các nguyên liệu có sẵn tại nhà (các loại trái cây làm rượu), kinh phí cho việc thực hiện dự án thấp, dễ dàng thực hiện tại nhà và trên lớp, thời gian thực hiện dự án không quá dài (4 tuần) và bao gồm nội dung của 3 bài trong phần
vi sinh vật nên vẫn phù hợp với kế hoạch giảng dạy chương trình sinh học 10 của những lớp không chuyên
5.2 Đề xuất, kiến nghị
- Hình thức dạy học dự án có thể tiếp tục được áp dụng để giảng dạy các nội dung trong chương trình sinh 10 như “virut và bệnh truyền nhiễm”, “enzim và vai trò của enzim” hay phần sinh học 11 như “chuyển hoá vật chất và năng lượng
ở thực vật”, “cảm ứng ở thực vật”, “sinh trưởng và phát triển ở động vật”,…
- GV cần nhận ra nhiệm vụ quan trọng của việc phát triển năng lực hợp tác cho HS, từ đó có sự thay đổi các phương pháp dạy học cho hợp lý Chú trọng đến các phương pháp làm phát triển các kĩ năng hợp tác cơ bản, thay vì chỉ chú trọng tới kiến thức như một số phương pháp dạy học truyền thống
- Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị trường học để phù hợp với các phương pháp dạy học tích cực mới