Nhưng cái được nhiều nhất là do Khoa Báo chí cho tôi: Tôi đã trở thành một nhà giáo dạy báo chí thực thụ và đã có hơn 1000 sinh viên, học trò cũ, nay là các nhà báo đang hoạt động c[r]
Trang 1Tơi trở thành cán bộ giảng dạy Khoa
Báo chí, Trường Đại học Tổng hợp
Hà Nội khi cuộc đời đã xế bĩng Anh
Hà Minh Đức, chủ nhiệm khoa kể lại cuộc
nĩi chuyện giữa anh và một cán bộ tổ chức
của Trường về việc xin tơi về như sau:
Anh xin làm gì một cán bộ sắp đến tuổi
về hưu?
Ơ, anh Hà cịn phục vụ trường ta ít nhất
là mười năm nữa! Anh ấy là một tiến sỹ
giỏi, một năm của anh ấy bằng nhiều năm
Thế là đồng chí cán bộ tổ chức của trường
đành phải đồng ý Từ ngày tơi chuyển về
trường (1992) đến khi tơi về hưu chắc sẽ
trịn mười năm Khi tơi về khoa Báo chí thì
lớp K36 sắp kết thúc năm học đầu tiên Tơi
nhanh chĩng làm quen với các em vì trong
số 68 sinh viên của lớp thì khá đơng là cựu
học sinh trường Hà Nội - Amsterdam, cùng
lứa với con trai tơi Nhiều em trong số đĩ
đã từng lui tới nhà tơi chơi khi cịn là học
sinh phổ thơng Năm học tiếp sau, tơi được
khoa cử làm chủ nhiệm của lớp này cho
tới khi các em tốt nghiệp ra trường (1995)
Tơi trở thành nhà giáo hết sức tình cờ,
vì từ thuở ấu thơ chưa bao giờ nghĩ rằng
trong tương lai mình sẽ chọn nghề “gõ
đầu trẻ” hoặc “chở đị qua sơng”, mặc
dầu ơng nội tơi, một ơng đồ thất thế, từ
năm Giáp Ngọ (1894) đến năm Kỷ Dậu
(1909) đã liên tục sáu lần đi thi và vẫn
khơng đỗ, là người thầy đầu tiên và rất quý
mến của tơi Tơi được ơng nội dậy chữ Nho
từ rất sớm, gần như đồng thời với việc dạy chữ quốc ngữ ở các trường tiểu học Cơng Ích, Chu Văn An, Trân Trọng Huề… Khi ở trường tơi phải học bằng tiếng Pháp, phải nĩi như vẹt rằng “Tổ tiên chúng ta là người Gooloa”, và trong buổi chào cờ mỗi sáng thứ hai phải nhắc đi nhắc lại lời huấn thị của thống chế Pê-tanh (tên Tổng thống
đã bán nước Pháp cho Phái xít Đức) Cịn khi về nhà thì tơi được học bằng tiếng mẹ
đẻ, cuốn sách giáo khoa đầu tiên mà ơng nội dùng để dạy tơi là cuốn “tam tự kinh”, trong đĩ cĩ những lời răn tuyệt vời của người xưa cách xa hàng ngàn năm: “Ngọc bất trác, bất thành khí, nhân bất học, bất tri lý” (Ngọc khơng mài, khơng thành vật hữu dụng, người khơng học, khơng biết lý lẽ) “Âu bất học, lão hà vi” (Bé khơng học, lớn lên biết làm gì) “tàm thổ thi, phong nhưỡng mật, nhân bất học, bất như vật”
(Tằm nhả tơ, ong làm mật, Người khơng học, khơng bằng con vật) Ơng nội tơi học rất giỏi, được Pháp mời sang chính quốc dạy tiếng An Nam cho dân của họ như một ngoại ngữ, nhưng ơng tơi đã từ chối Điều trớ trêu nhất là ở kỳ thi cuối cùng, một tên học trị người Pháp làm chủ khảo kỳ thi quốc ngữ đã đánh trượt thầy của mình vì ơng nội tơi đã dứt khốt từ chối nhờ vả hắn khi hắn gợi ý Cĩ lẽ vì thế mà các con của ơng nội tơi (cả thảy 9 người) khơng ai đi theo cái nghề “bạc như vơi” này, duy chỉ
cĩ một ơng chú của tơi sau khi đã là bác sỹ
KHOA BÁO CHÍ TRONG
CUỘC ĐỜI DẠY HỌC CỦA TÔI
Con đường của tơi đến với Khoa Báo chí trong chặng
đường cuối cùng của cuộc đời đi dạy học là một sự tất yếu
đầy may mắn.
GS.NGND HÀ MINH ĐỨC
Trang 2cơng tác ở một vùng núi rồi do cĩ các cơng trình khoa học xuất sắc, đã được mời về làm giáo sư Đại học Y khoa Hà Nội năm 26 tuổi (1932)
Trong những ngày thơ ấu, tơi đã được tận mắt nhìn thấy những sự kiện khơng thể nào quên: cảnh anh Hồng Văn Thụ
bị xử bắn ở cánh đồng làng Hồng Mai ngay gần trường học tơi lúc đĩ (năm 1944); cuộc đảo chính của Nhật - Pháp
ở Hà Nội (9/3/1945) và nạn đĩi khủng khiếp; khí thế của ngày Cách mạng tháng Tám và ngày Độc lập 2/9/1945 ở Thủ đơ; niềm vui bất tận của quân, dân
ta trong những ngày hào hùng chiến thắng sơng Lơ ở Bến Then, Vĩnh Yên (1947); khơng khí chuẩn bị tổng phản cơng và phong trào xung phong tịng quân của học sinh trường Hàn Thuyên, Bắc Ninh (1949)… Tơi trở thành một chiến sỹ quân y bé nhỏ tham gia hai chiến dịch Trần Hưng Đạo và Hồng Hoa Thám ở Bắc Ninh - Bắc Giang (1950), rồi
được cục Quân y cử đi học ở Trường Thiếu sinh quân Việt Nam ở Cao Bằng (1951) Mục tiêu đào tạo của trường này
là chuẩn bị một lớp kề cận cho đội ngũ
sỹ quan quân đội bằng cách đưa đi học một khĩa ngắn hạn ở Trường Lục Quân sau khi đã tốt nghiệp Thiếu sinh quân
Nhiều bạn bè của tơi đã học lục quân rồi gia nhập hàng ngũ các chiến sỹ tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ (1954) Do
ít tuổi hơn các bạn đĩ, tơi được đi học ở Trung Quốc 3 năm, rồi ở Liên Xơ 7 năm
và mãi năm 1961 mới tốt nghiệp đại học
về nước, được phân cơng về dạy Trường
Bổ túc Ngoại ngữ Gia Thượng, Gia Lâm (tiền thân của Đại học Ngoại ngữ Thanh Xuân, nay là Đại học Hà Nội) (nguyên gốc: “tiền thân của Trường Đại học Ngoại ngữ ở Mễ Trì ngày nay”)
Thế là tơi trở thành một giáo viên ngoại ngữ Nhờ sự tích cực giúp đỡ của Nhà giáo Nhân dân, cố giáo sư Nguyễn Lương Ngọc, Chủ nhiệm Khoa Văn,
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, tơi được chuyển sang làm thầy giáo dạy văn trong 20 năm tiếp sau (1962-1982) Tơi rất phấn khởi và tự hào được đứng trong hàng ngũ của các cán bộ giảng dạy Khoa Văn Sư phạm với những tên tuổi lẫy lừng mà tơi đã được nghe thấy
từ lâu: Nguyễn Lương Ngọc, Lê Trí Viễn, Huỳnh Lý, Trương Chính, Vũ Đình Liên… Tơi được ở tổ Văn học nước ngồi do anh Nguyễn Đức Nam làm tổ trưởng Đây là một trong những tổ mạnh nhất của Khoa và cĩ sức hấp dẫn rất lớn đối với các sinh viên
Lớp sinh viên sư phạm những năm ấy rất giỏi, cĩ nhiều anh, chị cán bộ đi học cịn nhiều tuổi hơn số anh em trẻ cùng lứa với tơi như các anh Nguyễn Hồnh Khung, Nguyễn Đức Đơng (tức Từ Sơn, con trai nhà phê bình Hồi Thanh), Bùi Văn Ba (tức Phương Lựu), Thành Thế Thái Bình… Từ lớp sinh viên sư phạm năm ấy, nhiều anh sau này đã trở thành
GIÁO DỤC
PGS.TS Đỗ Xuân Hà
Trang 3các nhà văn, nhà thơ nổi tiếng như
Ma Văn Kháng, Nguyễn Khoa Điềm,
Tô Nhuận Vỹ, Phạm Tiến Duật, Lâm
Quang Ngọc, Vương Trí Nhàn, Tô
Hoàng, Nghiêm Văn Đa, Hoàng
Hưng…
Cách đây mấy năm, anh Tô Hoàng -
nhà văn, nhà báo, nhà viết kịch bản và
phê bình điện ảnh - từ thành phố Hồ
Chí Minh ra Hà Nội có ghé qua thăm
tôi và nói rằng bản luận văn tốt nghiệp
sư phạm hồi ấy của anh do tôi hướng
dẫn nay anh vẫn còn giữ làm kỷ niệm
dù hơn 30 năm đã qua và anh đã học
thêm mấy “trường đại học”: ở chiến
trường B, ở Liên Xô, ở xí nghiệp phim,
ở tòa báo… Cách đây ít hôm, anh
Trịnh Bình An - nhà quản lý khoa học
- từ Hải Phòng tới nhà tôi chơi, mặc
dù tuổi đã 60 nhưng vẫn đọc cho tôi
nghe bài thơ do anh sáng tác, giọng
vẫn trẻ như hơn 35 năm về trước, khi
anh còn là sinh viên làm luận văn do
tôi hướng dẫn
Tôi đến Khoa Báo của Trường Đại
học Tổng hợp Hà Nội không phải từ Khoa Văn, Đại học Sư phạm mà từ Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, nơi tôi công tác sau khi bảo vệ luận án Tiến sỹ lý luận văn học ở Trường Đại học Tổng hợp Mát-cơ-va và được Bộ trưởng Bộ giáo dục lúc ấy bổ nhiệm làm Tổng thư ký khoa học của viện lớn kiêm phó Viện trưởng Viện Giáo dục học Anh Hà Minh Đức tỏ ra ngạc nhiên khi tôi có ý định rời bỏ các chức tước đó xin về Khoa Báo chí để làm một cán bộ giảng dạy thường Thậm chí do trục trặc ở Vụ Tổ chức - Cán bộ của Bộ mà tôi phải chờ đến 5 tháng trời vẫn chưa thấy có quyết định của
Bộ trưởng chuyển công tác cho tôi, khi ấy, anh Đức phải trèo lên tầng 5 nhà tôi ở Thanh Xuân Bắc và hỏi vợ tôi rằng: “Anh Hà có thay đổi ý định xin về Trường Tổng hợp hay không?”
Con đường của tôi đến với Khoa Báo chí trong chặng đường cuối cùng của cuộc đời đi dạy học là một sự tất yếu đầy may mắn Tôi sinh năm Đinh
Sửu, một năm đẹp Có những người đồng tuế với tôi là nguyên thủ quốc gia, bộ trưởng, thứ trưởng, ủy viên Trung ương hoặc được hưởng “lộc trời cho” khác Tôi không may lại chào đời vào lúc 8 giờ sáng, lúc “con trâu” đang đổ mồ hôi trên luống cày!
Nhưng từ khi tôi còn nhỏ, mẹ tôi đã bảo tôi được “quý nhân phù trợ”
Trong những chuyện khác thì không biết thế nào, còn trong chuyện đang nói thì đúng thật: Đầu đời đi dạy học tôi được giáo sư Nguyễn Lương Ngọc tận tình giúp đỡ, cuối đời đi dạy tôi lại được giáo sư Hà Minh Đức hết lòng vận động các cấp có thẩm quyền cho tôi về nơi công tác theo nguyện vọng
Nhân đây, tôi xin phép được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến anh Hà Minh Đức
Tôi được đào tạo hơn 12 năm ở trung tâm của nước Nga để trở thành một chuyên gia về Văn học Nga với
3 tấm bằng cử nhân, phó tiến sỹ và tiến sỹ, đã được đưa tên vào cuốn sách
Trang 4“Who is who?” của tổ chức MAPRIAL (Nga học tồn thế giới), được Đại hội đồng của tổ chức này bầu làm ủy viên
Ủy ban Kiểm tra - năm 1990, được đại hội lần thứ VII của tổ chức này
cử vào chủ tịch đồn điều khiển hội thảo về văn học và đất nước học cùng với 3 nhà khoa học tên tuổi của Mỹ, Hungary và Nga, đã cĩ nhiều cuốn sách giáo khoa, sách chuyên khảo, bài báo, báo cáo khoa học, đã đi dạy
ở nhiều trường đại học trong và cả ở Campuchia, đi dự nhiều hội thảo quốc
tế và năm 1981 đã được Khoa Văn, Đại học Sư phạm Hà Nội bầu là Phĩ Giáo sư (Quyết định của Thủ tướng Chính phủ - năm 1984) Thế nhưng,
éo le thay, năm 1985, tơi lại trở thành một nhà nghiên cứu giáo dục, một chuyên gia về giáo dục thẩm mỹ trong
7 năm, đã dẫn đầu đồn đại biểu Việt Nam đi tham quan, nghiên cứu ở một nước Bắc Âu, tham dự và đọc các báo cáo ở hội thảo quốc tế về lĩnh vực này
- một lĩnh vực rất xa với văn học và văn
hĩa Nga mà tơi đã được học tập và nghiên cứu tương đối kỹ
Chính vì vậy mà khi được anh Hà Minh Đức xin về làm cán bộ giảng dạy Khoa Báo chí, tơi rất mừng Ngồi phần chuyên mơn văn học nước ngồi của tơi, anh đề nghị tơi phụ trách luơn
Bộ mơn Lịch sử báo chí và trực tiếp giảng dạy phần Lịch sử báo chí thế giới Tơi viết văn khá từ thủa nhỏ, tơi cịn nhớ khi học cấp II, cĩ lần thầy Phạm Tuyên đã cho tơi điểm 19, 1/4 (thang điểm 20), đã từng làm chủ tờ báo tường ở đại học suốt 5 năm, năm
1957 đã cĩ bài đăng ở tập san “Đại học Tổng hợp”, sau đĩ cịn viết khá nhiều bài ở các báo và tạp chí về văn học và giáo dục Riêng các bài về giáo dục của tơi đã tập hợp thành sách và
in hai lần Thế nhưng, tơi chưa bao giờ làm báo thực sự Tơi luơn nĩi với sinh viên của mình rằng tơi chỉ là một nhà giáo chứ khơng phải một nhà báo, tuy
cĩ viết báo, thậm chí cĩ lần đã được giải thưởng của một tờ báo lớn
Trong quá trình cơng tác ở Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, tơi đã được trường cho khá nhiều (Nguyên gốc: “Tuy mới cơng tác ở Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội 8 năm, nhưng tơi đã được trường cho khá nhiều”): Năm 1996, tơi được Hội đồng học hàm ngành Văn học và Hán Nơm bầu
là Phĩ Chủ tịch Hội đồng và trúng
cử Giáo sư với 93,3% số phiếu tán thành; 2 lần được Hội đồng Trường bầu là Nhà giáo Ưu tú với số phiếu cao trên 80% Nhưng cái được nhiều nhất
là do Khoa Báo chí cho tơi: Tơi đã trở thành một nhà giáo dạy báo chí thực thụ và đã cĩ hơn 1000 sinh viên, học trị cũ, nay là các nhà báo đang hoạt động cĩ hiệu quả ở mọi loại hình báo chí trên khắp các miền của Tổ quốc, trong số đĩ, nhiều người vẫn cịn rất nhớ tới tơi và thỉnh thoảng vẫn đến thăm tơi
GIÁO DỤC