Màc dù chùng tdi chua tim dugc nhùng bài bào dàu tién ndi ve Cdn Dào hoàc thdi dilm bào chi Sài Gdn di càp din vln de Cdn Dào nhung ed Ibi khàng djnh là ngay lù rIt sdm, Cdn Dào dà trd[r]
Trang 1GÓP THÉM MQT SO TlT LIÉU VE CON DÀO
(Tir càch nhìn cùa bào chi Sài Gòn trirtfc 1975)
Duang Kiéu Linh
Nhu chùng ta dà bill, nguèn su liéu vi Cdn Dào khà phong phù, da dang d nhilu hình thùc, ngudn gdc va thè Ioai khàc nhau
Tuy nhién, dugc bill tu bào chi Ibi ed tuang dèi il ngudi tham khào Nhung Iheo chùng tdi, bào chi là mot nguèn su Ii?u rit phong phù, da dang Vdi vln de Cdn Dào cùng nhu mgt sé lình vyc khàc, khi khào sài bào chi chùng tdi thu nhàn dugc nhùng hùti ich tu nguèn su liéu bào chi Bài vili này trinh bay nhùng khào sài ban dàu qua mgt sé bào chi Sài Gdn chù ylu là bào chi hgp phàp cdng khai cùa thdi ky Irudc
1975 Trén ca sd dd, chùng tdi phàn Ioai tu Ii?u ndi ve dièu kién tu nhién, cành
quan, lich su, tiim nàng kinh té - xd hói cùa Con Dào, va càc vàn de chinh tri - xà hói cùa bào chi Va sau dd là mgt sé nhàn xét, dành già ve nguèn tu liéu này cùng
nhu nhùng nhàn djnh mèi quan h? cùa bào chi Sài Gdn trudc 1975 vdi ndi dung vi Cdn Dào
1 Dièu kifn ty nhién, cành quan, Ijch su, tièm nàng kinh té - xà hgi
Màc dù chùng tdi chua tim dugc nhùng bài bào dàu tién ndi ve Cdn Dào
hoàc thdi dilm bào chi Sài Gdn di càp din vln de Cdn Dào nhung ed Ibi khàng djnh là ngay lù rIt sdm, Cdn Dào dà trd thành mgt nguèn de lai khà phong phù va
da dang thu bùt sy quan tàm cùa càc td bào va tap chi d Sài Gdn (thdi ky Cdn Dào thuòc quyln quàn'hat cùa chinh quyln Sài Gòn va co lén mdi là linh Cdn Son) Dugc bào chi khai Ihàc trén nhilu khia canh nhu: du dja chi, cành quan, tièm nàng
kinh il va càc vln de xà bòi khàc Sau khi khào sài mgt sé bào chi chùng lòi nhàn
Ihly ring càc bài vi Con Dào thudng dugc vili mot càch long quàl, tue là bao gèm cà phin gidi Ihiéu vi vj tri dja ly, cành quan, thdi lièi, khi bau, lai nguyèn, liém nàng kinh ti chù khdng ed nhùng bài vièl chuyén biél cho mot vàn de Xin din ra mot sé bài ma chùng tdi thu thàp dugc lù càc td bào va tap chi Sài Gdn trudc 1975 nhu sau:
* TS, Dai hoc Khoa hoc xà hói va Nhàn vàn TP Ho Chi Minh
Trang 2GÓP THÉM MOT SO TU LIÉU VE CON DÀO
Trén td nguyét san Mài do Phuomg Khanh làm chù nhiém kiém chù bùt dà ra
lièn lue ba ky, lù so 35 (ra Ihù bay, ngày 18/7/1953) din so 37 ( Ihù bay, ngày 1/8/1953),
bài vièl ed lya de: "Chùt k sir liéu ve quàn - dào Con - Non", Irich nguyèn vàn theo lai
liéu cùa I.C.Deme-riaux, làc già là thành vièn cùa "Hdi nghién eùu Ddng Duomg" Ndi dung bài vièl là nhùng khào sài cùa làc già vi: vj tri dja ly, dilu kién ly nhién,
so lugc lich su hòn dào Con - Non lù dàu Ibi ky XVI Co mot dilu dugc nhàn ihly
d day là vào thdi dièm dd Cdn Som dà thu bùi dugc sy chù y cùa càc nhà nghién cùu khdng chi Irong nude ma cdn cà trén thè gidi, va dà dugc coi là mot vùng dlt nhilu
liém nàng Td ihù hai là bào Thàn chung do Nguyèn Ky Nam làm chù bùi, dà dàng
lièn tièp bòn ky trén càc so lù 226 dèn 229, ra Irong bón ngày (lù Ihù sàu ngày
10/3/1967 din Ihù ba, ngày 14/3/1967) vdi nhan di "Non nuàc nhà: Con San" Day
là mgt cdng Irình khào cùu rat Idn, trén nhilu khia canh vi Cdn Dào cùa làc già Nguyèn Ky Nam Cu thè, dd là loat bài trinh bay vi: lugc su Cdn Som, di lich lich
su d Con Som, dja ly, dja chat nùi, song ngòi, myc nude, khi bau, khu thj xà, d m Ihù nhàn sinh, lin ngudng va dao giào, tè chùc hành chinh, boat ddng cùa càc ca quan, kinh ti, mùc san xuàl, càc Ioai boa màu, cày ùèng, làm san, khoàng san, chàn nudi, giao Ihdng, y tè, nude uóng, triln vgng tuang lai, chuang trinh sIp thyc bién: kiln thiél lai linh ly va ngoai d, chinh trang khu hành chinh
Ngudn su liéu cùa Viét Nam cùng dà cho bill quin dào Cdn San (nhu càch ggi thdi ky dd) lùng là noi Irù ngu cùa vua Già Long - Nguyèn Ành trén bude dudng Imi vong sau khi Ihàl bai Irong tran chiln vdi quàn Tày Som (1861), vi v§y ma Cdn
San cùng là mgt di lai Ijch su hip din trong thdi ky dd, trén td nhàt bào Tiéng
chuòng (din ngày 19/11/1963 dèi lén thành "Tilng chudng tàn bào") do Dinh Vàn
Khai làm chù nhiém, dà dàng lai nhiéu ky bài viét cùa làc già Hoa Quang Phugng
vói càc tya de: "Nhùng doàn nguài Viét Nam dàu tién dén sanh cu làp nghi^p (vua
Già Long trén buàc diràng lini vong)" (so 1506 ra thù ba, ngày 3/4/1956) - ndi
dung chinh ndi vi qua trinh vua Già Long sau khi thit tran dà dem theo doàn tùy lùng chay ra Cdn Dào, day cùng là làn dàu lièn trén hdn dào này ed nhùng ngudi
Viét Nam dèn sinh song Bài thù hai là: "Kho tàng cùa Nguyèn Ành con chòn dàu
tal Con Non? Tu nhàn duài triéu Nguyèn timg chòng tra oai hùng vài thirc dàn di chièm ddt" (sd 1507, thù tu, ngày 4/4/1956) Qua hai bài vili này, làc già ngoài viéc
ghi chèp lai mot phàn Ijch su cùa hdn dào cdn dal ra càc nghi vln vi sy tèn tai cùa
mot so cùa cài ma Nguyèn Ành trén dudng hdn llu dà bd lai lai Cdn San Vilt vi Ijch su Con Dào con co bài "Cdn Non duài thài thue dàn vira chiém cu, quàn Phàp
chèt khàng kip chàn, tu nhan pivi nù Vi^t Nam cùng timg bi lini day dén day" (so
1508, thù nàm, ngày 5/4/1956) - nói dung nói vi phong Irào diu Iranh sòi nói trén dao trong buoi dàu thyc dàn Phàp din xàm lugc va nhùng lugt lù nhàn dIu tién
Trang 3VifT NAM HQC - KY YÉU H Q I T H À O Q U Ó C TÉ LÀN THlT TU
bj thyc dàn Phàp dua ra dào Cùng nói ve phong Irào dàu tranh chòng thyc dàn Phàp
xàm lugc cùa càc tu nhàn nhà Nguyèn, trén bào Tiéng chuòng co bài "Lue Phàp
chièm Con Sem hg dà gap su khàng cu dung mành cùa 1929 tu nhàn nhà Nguyèn vd
80 binh sì Viét Nam" (so 2538, thù hai, ngày 15/8/1959) vdi ndi dung chinh: vièn
giàm dèe thyc dàn dIu tién cai quàn Cdn Som là Fe'lix Rousel, Cdn Som dudi triéu Nguyèn dà thuòc quyèn kilm soàl cùa linh VTnh Long, tu thdi dd nhà Nguyèn di dùng Cdn San làm noi luu day Idi pham, nàm 1862 Phàp chiém dugc ba linh mién Ddng Nam ky là Bién Hda, Già Djnh, Dinh Tudng va cà quàn dào Cdn Som, theo Hiép djnh Sài Gdn ngày 3/6/1862 Cdn Som thudc Phàp, tu binh Con Dào dà anh
dùng dùng lén dàu tranh chdng Phàp Trén bào Tiéng chuòng sd ra 2532, thù hai, ngày 10/8/1959 ed bài viét "Tim hièu nuàc nhà: lich su dào Con San (Con Non
cu)" Day là mgt bài khào sài khà li mi vi Ijch su Cdn Som tu khi thyc dàn Tày Ban
Nha khàm phà ra dIu tién, nguèn gdc càc tèn ggi cùa hdn dào này qua càc thdi ky (gèm 7 lén ggi), ngoài ra tàc già cùng néu sa lugc ve du dia chi cùa hdn dào này
Cùng vdi ngi dung vilt vi dja ly, Ijch su Con Dào, tap chi Dai mài- tuln bào xà boi
- vàn hda - nghi luan do Nguyèn Trung Binh làm chù bùt ed dàng loat bài "Dia ly
lich su hai dào Con San" (so 31, tu 17/9 din 24/9/1971) vdi nói dung dugc trinh
bay lln lugt theo càc ky nhu sau: ky I: "Theo su liéu cùa càc nhà khào co: Con Dào
phài chàng là cgn bd cùa nùi lùa", ky II: "Nhùng bào vàt cùa nhà Nguyèn duac tim thày à Con San", ky 111: "Sa khào ve du dia ehi Con San", ky IV: "Sa luac ve Ifcii
su dào Con San" Trén td nh^t bào Dàn nguyèn do Cao Minh Chilm làm chù
nhigm, Cdn Som lai dugc bill din vdi nhan de: "Mgt thàng cành Vi^t Nam: tinh mài
Con San" so ra 205, ngày 23/3/1957 Bài vilt gidi thigu vi mgt tinh mdi dugc thành
làp, dàt dudi sy cai trj cùa chinh quyln Vi?t Nam Cgng hda, ed h? thóng hành chinh mdi va hoàn toàn gióng vdi càc tinh khàc trong cà nude Bài viét cdn Ii?t kè, mò tà rIt càn ké vi ca sd vài chit d Cdn Som nhu dudng sa, trudng hgc, bénh vièn, buu dién, càc sd ban thyc hign vi?c quàn ly va chàm Io ddi sdng cho dàn chùng Cùng
ndi dung md tà vi ca sd vài chIt d Cdn Som, bài "Bó mgt Con Dào ngày nay nhu
thè nào? Vài chuyén Ig ve Con Dào, ràn rit càn khàng hgi nguài?" cùa làc già Hoa
Quang Phugng (so 1531, thù nàm, ngày 3/5/1956) dà md tà cành tri cùa d u làu
914, dinh Ihy cùa giàm dèe - rll dep, mò là ca sd ha tàng, lai nguyèn Ihièn nhién d Cdn Dào Cdn Dào là mot noi ed lilm nàng rll Idn vi kinh il, dàc biél là phàl Irién du
lich Trén td tuln san Dgi tu bi do hda thugng Tbich Tàm Giàc làm chù nhiém, dà dàng lai bài "Su tich chùa An Hdi" cùa làc già Hoàng Àn (sd 43, ngày 23/12/1968) vdi
ndi dung chinh là: sa lugc vi Ijch su Con Som lù dIu Ibi ky XVI, sy lich chùa An Hai, sa lugc vi vi tri dia ly va lai nguyèn Ihién nhién d Con Som, nguòn gòc lén ggi
Con Non Cùng trén tap chi Dgi tu bi (so 16, ngày 14/7/1965) co bài "Thuang tga
Trang 4GÓP THÉM MOT SO TU LIÉU VE CON DÀO
gidn ddc Nha tuyén ùy phùt gidn di thàm Con San vd Phù Quoc" Nói dung bài vilt
là rhùng càm nhàn cùa vièn ihirgng tga này vi Con Dào: co quang cành dep mài, co nhiéu ngòi chùa dò so do cac lù binh xày dung lén, nhùng ngudi lù hiln luomg binh Ihài dang ngoan ngoàn xàm hói lòi lòi de Irò ve vdi cudc song hiln luomg trong long dàn toc, va dd chinh là kit qua cùa nhùng ngày dugc rèn luyén d Cdn Dào
Trén td nhàt bào Chinh luàn do Dàng Vàn Sung làm chù nhiém kiém chù bùt cùng
Cd 3ài viét dugc dàng nhilu ky (lù so 2658, ra thù tu, ngày 3/1/1973 din so 2660, ra
thù sàu ngày 5/1/1973 vdi tua de "Càn San - dàt cùa tu day vài nhiéu bi tich lich
su" làc già Khdng Khài Quàl dà md dIu bài vilt bing viéc kl lai hành trinh gian
khc cùa minh khi dèn Cdn Som thyc hién bài bào này va lilp theo là nhùng md là vi quang cành Ihién nhién, Ijch su, tièm nàng du Ijch va cành lao lù nguy hiém d Cdn
Sor - noi "mot di khàng tra Igi" theo nhàn xét cùa làc già
Ve vàn de này, chùng Idi nhàn thiy ndi dung rài khàp càc bào chi chù ylu cùa Sài Gdn nhu: Tiéng chudng, Dàn nguyèn, Thin chung, Tin sàng, Mdi va thdi gian kéc dai lù nàm 1953 din nàm 1973 Nhung dàc biél là lù nàm 1954 trd di mài dd càc bài bào trd nèn day ban, càc ndi dung vi Cdn Dào phong phù, da dang ban, bao quél han ve dièu kién ly nhién, cành quan, Ijch su, thàm chi cdn ed nhùng bài vilt dure dàng nhiéu ky nhu mot cdng trinh nghién cùu vi tilm nàng kinh ti, dàc biét là phàt Irién du Ijch d Con Dào, cung cip nhùng Ihòng lin quy già va toàn dién han vi Con Dào Dilu này làm cho ngudi dgc ed càm giàc ring chinh quyln Sài Gdn da ngày càng quan tàm nhilu han din Cdn Dào
2 Van de chinh trj - xà hgi
Nhu chùng ta dà bill Ijch su Viét Nam dà ghi nhùng dIu In rll rd vi y dò cùa thyc dàn Phàp ddi vdi Con Dào, qua nhilu tu liéu dà cho Ihly ngay tu lue mdi ra tuyén cào xàm lugc (tuyén bó lue 10 gid sàng, ngày 28/11/1861) dàt Cdn Ldn dudi quyèn cai tri cùa thyc dàn Phàp chùng dà dudi hit nhùng-ngudi dàn sinh song trén dào di noi khàc va xày dyng noi day thành mot he thóng nhà lù róng ldn va kién ed thi trén dào chi cdn lù nhàn va ngudi cai tu cho Idi khi miln Nam dugc giài phdng
Vi vày ed thè ndi, trong giai doan này thì thyc chIt vln di chinh trj trén dào là vln
de rhà lù
Qua khào sài bào chi Sài Gdn vdi vln di Cdn Dào chùng Idi cùng Ihly nói rd
nói dung nhà lù d càc khia canh: hình thành nhà lù, chi dò nhà lù, phàn ùng cùa
Ihàr nhàn ngudi tu qua càc chuyén thàm viéng (màc dù chùng tdi bill là chinh quyln
dà :a sue bung bit nhung nhùng thóng tin vi nhà lù van dugc Iruyln di), tilng kcu cùu cùa càc lù nhàn qua càc phài doàn cùa càc lue lugng chinh trj trong nircc, càc tò chùc dàn chù lièn bò quòc ti khi din Con Dào, su kién trao Irà lù binh
Trang 5VIÉT NAM HQC - KY YÉU H Q I THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ" TU
nàm 1973, va qua càc lai ligu thu thàp dugc con cho Ihly Con Dào khòng chi là no giam d m càc chinh tri pham ma d day cdn là noi giam giù càc thudng pham, tùdc làm cho ngudi dgc hinh dung vi xà hgi Sài Gdn thdi bly gid Va d mgt khia cani nào dd cùng làm cho ngudi dgc thIy xà bòi nhà tu trong thdi ky này khàc vdi ihd
ky trudc nhu thè nào
• Trong vln de này bào chi Sài Gdn dà di càp din sy hinh thành nhà lù Cdn Eàc
cùa thdi Phàp, thàm chi lén àn chi dd nhà lù cùa thyc dàn Phàp, phàn ành chù truaig, myc dich cùa chinh quyln Sài Gdn dèi vdi Con Dào Ngoài ra cdn tuyén truyln ve Cdn Dào mgt càch khàch quan vi tilm nàng, cành quan thién nhién tuoi d?p, xda d nhùng noi ghé sg kinh hoàng cùa ngudi dàn vdi Con Dào, tao ra cho ngudi dgc cm giàc ring chinh quyln se xày dyng nén mgt Cdn Dào xùng dàng vdi nhùng dIu ki?n vón ed cùa nò Nhung cùng qua bào chi Sài Gdn tu nhùng nàm 50 dén gùa thàp nién 70 chùng ta lai Ihly rd sy trai nguge cùa nhùng thóng tin ban dIu, hoàc mong muón cùa chinh nhùng ngudi chù bùi, nhùng tàc già ed tàm huylt vdi Cdn Dio Dàc bigt là khi Con Dào thugc quyèn thóng tri cùa chù nghTa thyc dàn mdi My va chinh quyèn Sài Gòn, thi nhùng dièu tùng phàn ành dàng tài lai qua xa la Thàm :hi khi nhùng thóng tin tu Con Dào bay vi dà cho ngudi dàn Sài Gòn bill dugc mgt su thàt ghé rgn van dang dién ra hàng ngày, hàng gid trén dào, thì lue này Cdn Dào lai trd vi trong tri tudng cùa mèi ngudi dàn là noi khilp sg hdi mgt h? thóng nhà tu tàn bao, phi nhàn tinh nhu trong thdi Phàp thugc Han thè nùa, vdi nhùng thù doan ngày càng tinh vi, khéo léo, thàm hilm, tàn b^o, giàu ed va hign dai han thì nht tu dudi thdi cai trj cùa di quèc My va chinh quyln Sài Gdn lai càng trd nén khing khilp va dàng nguyln rùa hcm
Qua mgt so bài vilt chùng tdi nhan thIy sau khi tilp nhàn nhà lù Cdn Dai lù tay thyc dàn Phàp (thàng 3/1955), Chinh quyln Sài Gdn dà cho thành làp tinh Cdn San (theo Sàc l?nh I47-NV ngày 24/10/1956) Thilu tà Bach Vàn BÓn dugc cu àm tinh trudng dIu tién cùa "linh lù" này Tinh khòng co quàn, huyén, phudng, xà, khdng Cd sd kinh il, vàn hda, xà bòi, chi ed tu nhàn va bg mày cai ùi lù Màc di là mgt "tinh tu" nhung qua bào chi cho Ihly nhàn thùc nhà lù Cdn Som nói tilng drdi thdi thyc dàn Phàp cai tri dà khdng cdn nùa, ma Ihay vào dd Cdn Dào dà là ndt vùng dit yèn binh vdi lén ggi mdi là "linh Cdn San" va trén dào chi con càc lù man thudng pham, dugc hudng càc chinh sàch khoan hèng nhàn dao cùa chinh quyèn he
bién qua càc bài vili nhu: "Che dò lao - xà tgi Con Dào khòng con nùa" dàng rèn bào Dàn nguyèn (so 145, thù bay, ngày 5/1/1957) Ihdng lin: theo nghj dinh cùa tmg
thóng Viét Nam Cdng hda ngày 27/12/1956, dào Cdn San dà trd thành mot lan
vi hành chinh vdi tèn mdi là linh Cdn San theo sic lénh ngày 22/10/195( va khòng con chi dò lao xà nùa, tal cà càc nhà lù Con San dèu dà bi dep bò Trén tap chi
Trang 6GÓP THÉM MOT SO TU LIÉU VE CON DÀO
Dgt tu hi (so 16, ra ngày 14/7/1965) cùng co bài vièl "Thuang tga giàm dòc nha tuycn ùy phàt giào di thàm Con Sc/n va Phù Quòc" - Càm nhàn cùa tàc già ve Con
Dàc: co quang cành dep mài, co nhiéu ngòi chùa dò sg do càc lù binh xày dimg nèn, nhijng ngudi lù hién luimg, binh thàn, dang ngoan ngoàn xàm hdi Idi Idi de trd ve vdi cudc sdng hién luang trong long dàn toc, dd là kél qua cùa nhùng ngày dugc rèn
luyén d Cdn Dào Trén tap chi Dai mài (sd 36, ra ngày 6/10/1971) dàng bài "Tòt di
vièrg Con Dào" cùa làc già Tran Vàn An - Cudi nàm 1947 vdi tu càch là Bd trudng
Bd rhdng tin, làc già dàn dàu phài doàn di viéng Con Dào Sau chuyén di này òng
la co nhàn xét ve Con Dào: co liém nàng du Ijch rat Idn Theo dng Ibi nèn cho lù chirh trj ra khdi ngue, cho hg cài nhà d, nhu vày hg ed thè dem lai "hué Igi cho
quòc già" Nói ve sy cùng dàu bài trj cùa càc lù binh Con Dào, trén bào Tin sàng (so 408 thù 6, ngày 7/8/1970) co bài "200 tu nhàn dà ndi logn trén tàu khi duac tra
tu Con Dào ve Sài Gòn" cùa tàc già T.V, dua tin: "theo dai VOA, sàng 6/8 càc thùy
thù trén làu dà dep yèn cuòc nói loan trén 1 chièc tàu chd 600 lù nhàn lù Cdn Dào
ve Sài Gdn Cd khoàng 200 lù nhàn tham già Day là càc lù dàn sy dà dù àn hoàc sàpdugc phdng Ihich"
• Ben canh dd chùng tdi cdn lìm dugc càc bài bào td cào, vach tran Idi àe cùa chi dò nhà lù Con Som dya vào bòi ky hoàc Idi ké cùa chinh càc cyu lù Cdn Dào Màc dù là bào chi hgp phàp, chdng cgng san nhung qua khào sài chùng Idi vàn tim thày trén mgt sd td bào nhùng bài vili ed ndi dung lén àn, td cào Idi àe cùa che
dg lao tu dudi sy quàn ly cùa chinh quyèn Sài Gdn, va dd là mot càch nhìn khàch quan xuàl phàl lù dàc tinh cùa nghè bào d khia canh thóng tàn thuàn tùy Co thè din
ra nói so bài vili nhu sau: trén bào Tin sàng do Ngò Gòng Due làm chù nhi?m kiém chù bùt dà cho dàng nhilu ky bài viét vdi nhan de "Lao tu chuòng cgp: hói ky
cùa òng Nàm" tu so 405 (thù ba, ngày 4/8/1970) din so 445 (thù 7 ngày 19/9/1970),
tàc già cùa thién bèi ky này là tu bigi giam dà sdng rdng rà IO nàm (9/1939 -7/H49) trong lao lù Cdn San HÒi ky kl lai Ijch su cùa nhà lao, ddi sdng den Idi cùa càc pham nhàn trong lao lù, trong dd ed ngi dung lièn quan dèn càc lành tu cùa Dàng Cdng san Vièl Nam nhu Tdn Due Thàng, Le Duin, Pham Vàn Ddng, Le HÒng Phong Ngoài ra, bài bào này con cho biél sy thàt ve che dò nhà lù ma "cà thè già dang quay mài vi nò": còng trinh xày dyng dudng "Ma Thién Lành" do giàm thj Malhieu dilu khiln dà tudc di rat nhiéu mang sdng cùa lù nhàn Vièl Nam, td chùc hành chinh va quàn trj lai sd de lao Cdn San, nhùng bién ddng trong nhà lù sau Càch mang thàng Tàm, sa dò tè chùc trai giam danh sàch va chùc vu cùa cai nguc, phàl Ioai lù nhàn, chi lièi hom nùa là che dd àn uòng va kiém soàl lù nhàn
Cùng trén bào Tin song (so 436 thù tu, ngày 9/9/1970) ed bài "Mot sd dàng
sinr vièn hgc sinh con bi giam ngoài Cdn Dào gài tha ve chir vi vièn hóa dgo mong
Trang 7VIÉT NAM HQC - KY YEU HQI THAO QUOC TE LAN THU TU
nhà su can thiép vài chành quyèn" cùa làc già Pham Khành Toàn dà dàng ngu/èi
vàn bue thu cùa mgt sd sinh vièn hgc sinh là tu nhàn d Cdn Dào gùi dén Vién lidi dao vdi ndi dung td cào chinh quyèn nhà tu Cdn Dào tra tàn dà man lù mài
cùng vdi Idi kéu cùu thdng thiét Dén sd 370 thù 4, ngày 24/6/1970 ed bài "Tal r.hìi
Con Dào" cùa tàc già Tran Phong Sucmg dya theo noi dung trong nhàt ky cùa mct
lù nhàn Cdn Dào ndi ve mgt ngày sinh boat trong nhà lù Cdn Dào va sy cai trj tàn
b^o cùa che dò nhà tu
Tu nhijmg nàm 1970, khi nhùng thdng lin trén bào chi ve sy tdn lai cùa "Chuòng
Cgp Cdn Som" bj phàl giàc Ibi phong Irào dàu tranh ddi cài thién che dò nhà lù dèa
ra rat sdi ndi De xoa dju làn sdng phàn nd cùa du luàn trong va ngoài nude, chinh quyln Sài Gdn dà dua ra mot loat nhùng chinh sàch cài huàn, nhung sy thàt ve nhùng chinh sàch dd nhu thi nào? Thì qua bào chi chùng tdi lai thày nhùng dèa
nguge lai dò là: trong bài vièl "Chành quyèn Con - San vài chành sàch cài huin" cùa tàc già Nguyèn Phugng Vù dàng trén nhàt bào Tin sàng (so 393, thù ba, ngày
21/7/1970) dà vach trln nhùng luàn diéu lùa bjp cùa chinh quyln Con Dào vi nhùng chi dò sinh boat, àn uóng tòi l? cùa lù nhàn trong nguc tu Con Dào, lér àn
chinh sàch khùng bó phi nhàn linh cùa cai ngyc So 393 cùa nhàt bào Tin sàng ra thù ba, ngày 21/7/1970 cùa tàc già Vù Thành NghTa co tya de "Trong vòng '•ào
phong tòa cùa cành sàt, sùng gàn luài le, tu si, sinh vién vùa tu Con Dao ve agp bào tgi chùa Àn Quang", dua tin vi sy ki?n ngày 19/7 chùa Àn Quang tè chùc buoi
hgp bào vdi dai di?n cùa 500 tu nhàn Cdn Dào vùa dugc Irà ty do Tai buoi hgp càc
tu nhàn Cdn Dào dà tè cào va lén àn chi dg nhà tu khàc nghiét d Cdn Dào Sau dò
cdn loat bài "Tiéng nói qué huang: nguc tu Con Dào" gèm 3 ky, dàng trén ngiy^t san Tu quyét do Trln Tu Huyèn làm chù bùt (càc so 2, 3, 4, thàng 8,10,11/197))
-ky sy cùa anh Nguyèn Viét Nam, mgt ngudi lù tré tuoi vùa d Cdn Dào vi dà m) tà
sy khic nghiét cùa chi dd nhà tu, càch phàn Ioai lù nhàn va ddi xù vdi lùng loai tu nhàn d dd
Hoa Quang Phugng là mot tàc già ed nhiéu bài vièl ve Cdn Dào (thàt là iéc khi chùng Idi chua dugc bill rd vi nhàn thàn cùa nhà bào này) Qua càc phdng sy dly tinh Ihuyll phuc phàn ành hién thyc sàu sàc, cu thè, chi liét va ed tinh nhàn /àn Ibi hién sy cdng phu va mgt ky thuàl làm bào dièu luyén thì nhà lù Cdn Dào hièi ra vdi ili cà nhùng gì ghé rgn cùa nd va qua dd cùng md tà dàm nel tinh thàn dàu Innh
cùa lù nhàn Trén bào Tiéng chuòng ed càc bài: "Han Con - Non (hay dia nguc ràn
gian duài thài thue tri): chùt it vi hình thè va su liéu ve Con - Non" (sd 1505, thù
hai, ngày 2/4/1956), làc già nhìn vi Cdn Dào nhu mgt dja nguc trln gian bd he
thóng nguc lù ghé rgn; "MÒ hói, nuàc màt va xuang màu cùa tu nhan dà xày ìàp
Con - Non ngày nay dep de" (so 1509, thù sàu, ngày 6/4/1956) ndi vi nhùng noi
Trang 8GÓP THÉM MOT SO TU LIÉU VE CON DÀO
thdng khò cùa kicp song dga day dà khièn càc lù nhàn phài nhilu làn nói lén chòng
bao làn va bj dàn àp dà man; "Dai song cùa tu nhan Con - Dào" (so 1510, thù bay,
ngày 7/4/1956) nói ve cành lao djch trudng ky khièn càc lù nhàn mdi mdn kiét qué,
khò hình chàng chùa sdì mot ai, àn uòng chi di d m hai cho dd ddi Idng; "Mot ngày
cùa nguài tu khò sai" (sd 1511, thù hai, ngày 9/4/1956) md là nhùng cdng viéc
trudng ky, nàng né, khd nhgc cùa lao lù va nhùng hình phat dau ddn ma nhùng ngudi
lù phài chju dyng; "Vài cành lao dich hiém nguy cùa nguài tòi tu day" (so 1512, thù
ba, ngày 10/4/1956): dem sinh mang dùa vdi lù thàn de cung phung cho nhu d u
tham lam cùa cà nhàn thdng tri; "Già phùt thiéng lièng cùa nguài tu vién xù" (so
1514, thù nàm, ngày 12/4/1956), dd là gid phùt nhàn dugc thu va qua cùa thàn nhàn
lù dàt lièn gùi ra, cudc sdng lù day thóng khò va thilu Ihón lình càm dà giùp nhùng ngudi lù sdng vdi nhau rat hóa thuàn va doàn kél nhùng bue thu nhùng món qua cùa mèi lù nhàn dugc nhàn dèu Irò thành cùa chung cho ili cà, chi dò lao lù co Ibi giam càm thàn xàc nhung khòng thè giam càm y chi con ngudi Cùng tàc già cdn ed bài
viét: "Hgc tàp trong tu, gièt nguài ghé dgm, tra thù bgn gàt don va xép khàm tdn bgo"
(sd 1515, thù sàu, ngày 13/4/1956) ndi vi càch phàn chia pham nhàn trong lù (xlp riéng chinh trj pham va thudng pham), vi?c tè chùc hgc t^p trong lù vln dien ra bi mài va sdi nói vugt ra ngoài làm kiém soàl cùa xlp khàm, khi bj dàn àp nhùng ngudi lù dà can dàm dùng lén dàu tranh ddi thyc hién dùng càc chinh sàch nhà lù nhu dà ed quy djnh hién hành
frén nguygt san Dai dién do Chàn Tin làm chù nhigm, so 13, thàng 7/1970 xuat hign bài vièl vdi tya di "Nhà tu Con Dào" trinh bay nguyèn vàn bàn tudng trinh v i
nhà lù Cdn Dào cùa nàm sinh vién, hgc sinh (sinh vién: Tran Vàn Long, Cao Nguyèn Lgi, Nguyèn Thanh Tòng, Nguyèn Tuàn Kiét; hgc sinh: Nguyèn Minh Tri)
lù Cdn Dào trd ve ngày 25/5/1970 trudc lièn ùy ban noi vu, tu phàp djnh che, xày dyng ndng thdn cùa ha vién ngày 19/6/1970, tudng trinh lai thyc trang khùng khiép cùa nhà lù Cdn Dào dya trén nhùng sy kién ma chinh bàn thàn nàm ngudi là nan nhàn Dièu này cho thày, càc tap chi cùng dà thè hién thài dò chinh tri cùa minh thdng qua vàn de Cdn Dào
Màc dù chinh quyèn Sài Gòn dà co gang bung bit nhùng sy thàt kinh khùng ve
su tòn lai cùa mot che dò nhà lù phi nhàn bang mgi thù doan, nhung càc tu nhàn vàn b&ng càch này hay càch khàc dua dugc càc thóng lin ra ngoài nbàm tò cào cho cà
thè gidi dugc biél ve sy thàt dd bài viét "108 nù tu nhàn tir Con Dào ve Chi Hóa" dàng trén bào Tin sàng (sd 1962, thù nàm, ngày 6/8/1970) dua tin: 13h 30, ngày
4/8, 5 xe chd lù nhàn lù Cdn Dào ve dal lién dèn khàm Chi Hda, trén dudng vào khàm càc lù nhàn này dà rài truyèn don vdi nói dung: ngày 29/11/1969 ed 342 nù lù nliàn bi dira ra chudng cgp Cdn Sem, dén nay dugc ve 108 ngudi va da sd dèu bi bénh
Trang 9VIÉT NAM HQC - KY YÉU H Q I THÀO QUÓC TÉ LÀN THlTTU
rll nàng, xin dèng bào dIu tranh di dua 185 ngudi cdn lai trd ve dà cho ngudi dgc bill thèm vi mot sy thàt d nhà lù Cdn Dào Va dd cùng là mot hinh thùc dIu tranh rll khdn ngoan cùa nhùng nù lù này
De tè cào chi dd nguc lù, trén Td Tu quyét (so 2, thàng 8/1970) cdn cho dàng
tài bài tha "Chàn thành" cùa tàc già Gid Khai de ndi lén nhùng dau thuang cùa
chiln tranh va ngyc lù Cdn Dào - dia ngyc trln gian
Chi dò nhà lù dà man, tàn bao va phi nhàn d Cdn Som khdng chi gap phài su lén àn va phàn khàng mành lièi cùa nhùng ngudi Viét Nam tién bd biét càm ghél cài
àe (cùng xin luu y ring d day chùng tdi chi ndi "nhùng ngudi Viét Nam lièn bd" chù khdng ndi din lyc lugng ma theo càch ggi lùc dd là "thàn cdng") ma cdn b td cào, vach trln bdi nhùng ngudi ngoai quèc, hay chinh càc dàn bièu Hoa Ky, ed thè
din ra mot so bài vilt vi dilu này trén bào Sài Gdn nhu sau: trén nhàt bào Tin sang (so 406, thù tu, ngày 5/6/1970) dà dàng bài vilt "Day, bue thu cùa dàn biéu Anderson
gùi tòng thóng My Nixon ve Chuòng Cgp Con San va che dò lao tu à Viét Nam " cùa
tàc già Bùi d m vdi ndi dung: Bue thu cùa vj dàn bilu My - Aderson dugc ùy ban tuyln chgn dàn bilu Hoa Ky giao nhiém vy sang dilu tra tinh hình Viét Nam Trong qua trinh dilu ùa hg dà phàt hi?n ra Chuèng Cgp va dugc chinh càc lù nhàn Cdn Dào kl
vi càc chinh sàch cùa nhà tu Con Dào Trong bue thu này là Idi nhàn xét cùa hai dàn bilu vi sy thàt phi nhàn va vó cùng ghé tdm cùa nhà tu Cdn Dào, kéu ggi sy khoan hèng vdi càc tu nhàn dàn sy, bay td thài dg coi vige cài huàn chinh sàch nhà
tu Vi?t Nam là vige làm cip bàch cùa Hoa Ky
Cùng sy ki?n, tàc già Bùi Clm cdn ed bài "Tuàn bào Life tièt lo thèm ve: miru
meo cùa phài doàn dàn biéu My de lot vào Chuòng Cgp Con San" cùng dàng trén
bào Tin sàng (so 429, ra thù ba, ngày 1/9/1970) vdi ngi dung: Tomharkin (thuky
cùa phài doàn My dugc lénh qua nim bit tinh hình vi he thóng nhà lù Vici Nam) dugc Donluce (thu ky cùa bòi dèng thè gidi, dà d Viét Nam 11 nàm) ndi vi dièu kién giam clm lù nhàn d Cdn Som cùng nhu càch nguy trang Chuèng Cgp mot càch vd cùng khéo léo cùa chinh quyln noi day, bIng sy thdng minh lai tri cùa minh dng dà phàl hién ra Chuèng Cgp va bill dugc sy thàt vi chi dd nhà lù d day Noi ma irrde
dd nhùng eó vln My d Nam Viét Nam cho ring là mot trai cài huàn tèi tàn va lièn bg,
là trai giài tri hudng dao Tin sàng (so 394, ra thù tu, ngày 22/7/1970) ed bài •'ièt
"Mot nhòm phàn chién à Nùu Uàc tò chùc thàu thàp tài liéu ve Chuòng Cgp Con ^an
- theo lai khai cùa càc quàn nhàn My" cùa làc già T.V vdi nói dung: bàn ve lièng dòi
ngày mgt ldn vi vu phàt giàc nhùng Chuèng Cgp d Cdn Som: mgt nhdm phàn chitn d Nùu U'dc thu thàp dugc nhùng Idi tuyén bò cùa 7 cyu chién binh Hoa Ky ve nhrng trudng hgp bao hành lai càc nhà nguc Viét Nam ma hg chùng kién, tham chi là Itam
du, td cào Idi nguge dai tàn tè nhal dùng di dòi xù vdi thudng dàn Vièl Nam
Trang 10GÓP THÉM MOT SO TU LIÉU VE CON DÀO
Lièn tue thdng tin ve nhùng chùng cu ma càc dàn biéu trong phài doàn My dà thu thàp trong qua trinh dièu tra sy thàt cùa nhà lù Cdn Som, thù sàu, ngày 14/8/1970,
trong so 414 bào Tin sàng dà dua lin "Hg vién My nghe bang chùng vi Chuòng Cgp
Con San trén bang ghi àm": ngày 12/8, mot vièn chùc My - òng Thomas Harkin dà
quay mot cuòn bang thàu nhùng càu chuyén do mot tu sì Phàl giào Viét Nam kè lai
ve Chuòng Cgp Con Som sau khi bj giam ò dò 3 nàm, nói dung cuòn bang là: vach tran nhùng che day già dòi ve Chuòng Cgp, tò cào tòi àe cùa bgn chùa nguc hành
ha Irà làn lù nhàn, va che dò àn uòng sinh boat kham khò trong lù
Trén td Dòi dién (sd 46, thàng 5/1973) ed bài "Tài liéu: vài nhàn chùng ngogi
quòc" gidi Ihiéu vdi ban dgc nhùng chùng lù cùa nhùng ngudi ngoai qude dà dugc
nhàc dèn trong cudc phdng vàn cùa dai CBS vdi hai thanh nién Phàp (Andre' Menras va J.p.debris trudc thàng 7/1970) va bàc sT John Champlin - mot ngudi dà lùng d mién Nam Viét Nam nhiéu nàm, dd là nhùng lai liéu ma hg dà thu thàp dugc khi lìm hièu ve chién tranh Viét Nam, nhùng diéu ma hg dà "mlt thày, tai nghe" ve nhùng vu dàn àp, tra tàn, thù liéu lù nhàn d càc nhà lù Viét Nam, ve nhùng Chudng Cgp mdi d Cdn Dào Tu dd hg nhàn ra dugc thyc chat xàm lugc cùa My Ngày 25/7/1970 hg quyét djnh truomg ed trudc "quòc bòi" Sài Gòn va tung truyèn don dòi
hda binh cho Viét Nam Cùng nói dung này, thù nàm, ngày 6/8/1970, trén bào Tin
sàng so 407 co bài "Theo nguòn tin ùy ban lién Igc tu nhàn - THSV:SG: mot so tu nhàn Con Dào vira duac dua ve khàm Chi Hòa trong so dò ed 342 phu nù, phàn dóng bi bénh nàng" cùa tàc già C.T dua tin ve tinh trang tu nhàn sau khi dugc nhà
lù Con Dào Irà ty do
• Qua khào sài chùng tòi con thu thàp dugc khà nhiéu càc bài bào ndi ve phong
Irào dàu tranh chòng che dQ nhà lù cùa nhùng thàn nhàn lù Con Dào va nhùng td
chùc, cà nhàn tién bd Tal nhién chùng tdi rat quan tàm dén "nào trang chinh trj "cùa nhijmg td bào này khi chuyén tài nhùng nói dung nhu thè
Nhùng bài vièl ve phong Irào dàu tranh cùa thàn nhàn ngudi lù: trén bào Tin
sàng (sd 853, ra thù hai, ngày 6/3/1972) ed bài "Càc bà m? eó con à tu yéu càu duac de dàng thàm nuòi, tra tu do cho nhùng nguài dà man àn" cùa làc già Thinh
Nguyèn Thu, dua thdng tin ve viéc dai dién nhùng ngudi me ed con d lù lai Cdn Dào gùi thu xin sy can thiép cùa thugng - ha nghj vién can thiép ve ddi sdng qua khàc nghiét, ihièu thdn va nhùng cudc dàn àp dàm màu ma con em hg phài chju dyng,
tò cào che dò àn uòng, tò giàc trai 8 (lùc chuòng cgp mdi), dua ra danh sàch nhùng can pham chinh tri bj thuang nàng trong cudc dàn àp ngày 27/1/1972 Cùng trén
bào này, sd 878, thù bay, ngày 15/1/1973 ed bài: "Thàn nhàn tu Con Dào - Tàn
Hiép yéu càu Bó Nói vu giài quyét nguyèn vgng tàng khàu phàn àn, cho thàm nuòi, gid thu tir v.v " dua lin: sàng 14/1 càc bà me dai dién thàn nhàn lù Cdn Dào