Lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt - Trung

Porter, một phương pháp mới để hiểu vị trí cạnh tranh của một quốc gia (hay một đơn vị địa lý khác) trong cạnh tranh toàn cầu, luận án đề xuất khung lý thuyết phân tích lợi thế cạnh t[r]

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Trung Quốc là đối tác thương mại song phương lớn nhất của Việt Nam Dự báo, đến năm 2020, kim ngạch thương mại song phương Việt – Trung đạt mức 100 tỷ USD Tuy nhiên, trong quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc hiện nay vẫn tồn tại một số vấn đề, trong

đó đáng quan tâm nhất là vấn đề nhập siêu của Việt Nam

Hệ thống cửa khẩu biên giới đất liền Việt – Trung được xác định rõ ràng trên cơ sở Nghị định thư và các Hiệp định về biên giới và cửa khẩu Việt – Trung năm 2009, đã mở ra một thời kỳ mới về hợp tác kinh tế – thương mại và các lĩnh vực khác qua các cửa khẩu biên giới đất liền Việt – Trung

Xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung là vấn

đề đang được xã hội quan tâm trong bối cảnh hiện nay Việc làm rõ lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung có ý nghĩa đối với các cơ quan quản lý nhà nước

từ trung ương đến địa phương cũng như thương nhân tham gia hoạt động xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung

Vì lý do trên, nghiên cứu sinh chọn đề tài “Lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung” làm đề tài luận án tiến sĩ kinh tế

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước

2.1 Nghiên cứu trong nước

Hoạt động xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung đã được đề cập tại nhiều công trình nghiên cứu có liên quan ở Việt Nam, điển hình như: Ban Chỉ đạo Thương mại biên giới –

Bộ Công Thương (2014), Báo cáo đánh giá tình hình hoạt động thương

mại biên giới Việt – Trung giai đoạn 2006 – 2014; Bộ Công Thương (2013), “Quy hoạch phát triển kết cấu hạ tầng thương mại vùng Trung

du miền núi phía Bắc Bộ đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030”; Ủy

ban nhân dân các tỉnh Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Giang,

Lào Cai, Lai Châu và Điện Biên (2014), Báo cáo đánh giá tình hình thương mại biên giới giai đoạn 2006-2014; và các công trình khác

2.2 Nghiên cứu ngoài nước

Về lợi thế cạnh tranh, Michael E Porter (1998) có “Lợi thế cạnh tranh” và “Lợi thế cạnh tranh quốc gia”; và các công trình khác

Về lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa, Alfredo M Bobillo,

Felix López-Iturriaga và Fernando Tejerina-Gaite (2010), “Đa dạng hóa quốc tế và thực hiện doanh nghiệp: Lợi thế cạnh tranh nội địa và bên ngoài”; và các công trình khác

Về thương mại biên giới và xuất nhập khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền, Hilde A K Rosenblad (2009) trong phần 4 của Sách quản lý tiện ích đã tập trung về Thương mại biên giới; và các công trình khác

Về xuất nhập khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt –

Trung, Nguyễn Văn Căn (2009), Chiến lược “Hưng biên phú dân” của Trung Quốc; Chính quyền Nhân dân Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây – Trung Quốc (2010), Báo cáo hợp tác kinh tế - thương mại qua biên giới với Việt Nam; Chính quyền nhân dân tỉnh Vân Nam – Trung Quốc (2010), Báo cáo hợp tác kinh tế - thương mại qua biên giới với Việt Nam; và các công trình khác

Cho đến nay , các nghiên cứu về xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam qua các cửa khẩu biên giới Việt Trung còn mô ̣t số ha ̣n chế là chưa có nghiên cứu sâu và toàn diện về lợi thế cạnh tranh bền vững cho hoạt động xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung

3 Mục tiêu nghiên cứu

3.1 Mục tiêu chung

Mục tiêu nghiên cứu chung của luận án là làm rõ và bổ sung cơ sở khoa học về lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung, trên cơ sở đó đề xuất định hướng, chính sách và giải pháp nhằm khai thác lợi thế xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt - Trung sang thị trường Trung Quốc trong giai đoạn tới

3.2 Mục tiêu cụ thể

Các mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm:

- Góp phần hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn

về lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền

- Phân tích và đánh giá một cách khoa học và toàn diện thực trạng lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong xuất khẩu hàng hoá qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung sang thị trường Trung Quốc

- Xác định và phân tích các nhân tố chủ yếu tác động đến phát huy lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung sang thị trường Trung Quốc

- Đề xuất các giải pháp chủ yếu phát huy lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong hoạt động xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung sang thị trường Trung Quốc

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Các vấn đề lý luận và thực tiễn về lợi thế và phát huy lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung dưới giác độ quản lý vĩ mô của Nhà nước ở Trung

ương trong mối quan hệ với quản lý thương mại biên giới ở địa phương, nhằm nâng cao lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp kinh doanh xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt - Trung

4.2 Phạm vi nghiên cứu

a) Về không gian:

- Về cửa khẩu: các loại cửa khẩu biên giới Việt – Trung trên đất liền theo quy định hiện hành gồm 9 cửa khẩu quốc tế và song phương,

11 cửa khẩu phụ và 7 lối mở biên giới

- Về tỉnh biên giới Việt – Trung: nghiên cứu 27 cửa khẩu của 6 tỉnh Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Giang, Lào Cai và Lai Châu

- Về hoạt động: chủ yếu nghiên cứu hoạt động xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung và các dịch vụ hỗ trợ thương mại tại cửa khẩu có liên quan

- Về thương nhân: các nội dung phân tích và đánh giá chủ yếu tập trung vào các thương nhân Việt Nam xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung sang thị trường Trung Quốc

- Về hàng hóa: nghiên cứu hàng hóa của Việt Nam và hàng hóa nước thứ ba xuất khẩu qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung

b) Về thời gian:

- Số liệu thứ cấp: được thu thập cho giai đoạn 2006 – 2014 (từ khi thực hiện Quyết định số 254/2006/QĐ-TTg ngày 07/11/2006 của Thủ tướng Chính phủ về quản lý hoạt động thương mại biên giới với các nước có chung biên giới)

- Số liệu sơ cấp (điều tra): được thu thập vào năm 2013 và 2014

- Thực trạng cơ chế, chính sách của Việt Nam và Trung Quốc được nghiên cứu từ 1991 đến nay và đề xuất giải pháp cho đến 2020, tầm nhìn 2025

c) Về so sánh lợi thế cạnh tranh

Để nghiên cứu lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung, tác giả căn cứ vào hoạt động xuất khẩu hàng hóa vào Trung Quốc qua các cảng biển của Trung Quốc để so sánh

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp thu thập thông tin và số liệu

5.1.1 Thông tin và số liệu thứ cấp

- Thông qua báo cáo, số liệu thống kê và website của các cơ quan,

5.1.2 Thông tin và số liệu sơ cấp

Các phương pháp (công cụ) chủ yếu được sử dụng để nghiên cứu lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung bao gồm:

5.1.3 Phương pháp tổng hợp, xử lý thông tin và số liệu

Sơ đồ 0 1 Quy trình tổng hợp, xử lý thông tin và số liệu

5.2 Phương pháp phân tích

Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, thống kê so sánh, phân tích

và tổng hợp và phương pháp xác định lợi thế cạnh tranh đã được kiểm chứng bởi các nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm trước đây

- Phương pháp luận duy vật lịch sử và duy vật biện chứng

- Phương pháp phân tích và tổng hợp

- Phương pháp thống kê và so sánh

- Phương pháp chuyên gia

6 Các câu hỏi nghiên cứu

- Lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung là gì?

- Thực trạng lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong xuất khẩu hàng hoá qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung như thế nào?

- Các yếu tố nào ảnh hưởng tới lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt - Trung?

- Để phát huy lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung cần những chính sách, giải pháp gì và tổ chức thực hiện như thế nào?

Thu thập

Dữ liệu

Xử lý

và Trình bày

Phân tích

và Kết luận

7 Những đóng góp mới của luận án

7.1 Về mă ̣t lý luận

- Hệ thống hóa và góp phần bổ sung cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền

- Vận dụng khung lý thuyết phân tích lợi thế cạnh tranh của M Porter, xây dựng mô hình phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền

7.2 Về mặt thực tiễn

- So với xuất khẩu hàng hóa sang Trung Quốc qua các cảng biển, xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung có lợi thế cạnh tranh về chi phí thấp và về sự khác biệt

- Đề xuất các quan điểm và định hướng giải pháp chủ yếu phát huy lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung

8 Kết cấu nội dung luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, kiến nghị và các phụ lục, luận án được kết cầu thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về phát huy lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền

Chương 2: Thực trạng lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung

Chương 3: Định hướng giải pháp phát huy lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt – Trung

CHƯƠNG 1 - CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN

VỀ PHÁT HUY LỢI THẾ CẠNH TRANH TRONG XUẤT KHẨU HÀNG HÓA QUA CÁC CỬA KHẨU BIÊN GIỚI ĐẤT LIỀN 1.1 Lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền và sự cần thiết phát huy lợi thế cạnh tranh

1.1.1 Phân định một số khái niệm về lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền

1.1.1.1 Xuất khẩu hàng hoá qua các cửa khẩu biên giới đất liền

Do gần gũi về địa lý và có nhiều nét tương đồng trong phong tục tập quán, những mối giao lưu văn hóa – xã hội và kinh tế - thương mại đã trở thành quan hệ láng giềng truyền thống giữa nhân dân hai nước có chung biên giới Theo quy định của WTO, “thương mại biên giới” hàm

ý như một cơ chế thương mại đặc biệt, một ngoại lệ không bị ràng buộc

và được quy định rõ ràng trong các điều khoản riêng rẽ của WTO Phát triển hoạt động xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền

là yêu cầu khách quan về hội nhập kinh tế quốc tế của mỗi quốc gia trong bối cảnh hiện nay

1.1.1.2 Lợi thế cạnh tranh của quốc gia trong xuất khẩu hàng hóa

a) Cạnh tranh

b) Năng lực cạnh tranh

c) Lợi thế cạnh tranh

d) Lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa

1.1.2 Đặc điểm của xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền so với xuất khẩu qua các cảng biển

So với xuất khẩu qua các cảng biển, xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền chịu ảnh hưởng nhiều bởi quan hệ chính trị giữa hai nước có chung đường biên giới; chịu sự điều chỉnh chính sách của

hai nước có chung biên giới; được phát huy bởi sự đa dạng của các phương thức kinh doanh; được phát huy bởi sự đa dạng của cơ cấu hàng hóa; chịu ảnh hưởng bởi sự đa dạng của chủ thể tham gia; được phát huy bởi các loại hình cửa khẩu trên toàn tuyến biên giới

1.1.3 Sự cần thiết phát huy lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền

Phát huy lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền do tính tất yếu khách quan; phát triển bền vững; làm cơ sở để xác định được mục tiêu; tạo lập môi trường cạnh tranh lành mạnh; góp phần đảm bảo tính liên tục trong quản lý và điều hành; góp phần đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa

1.2 Nội dung lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền và một số nhân tố ảnh hưởng

1.2.1 Nội dung lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền

Nội dung chủ yếu của lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền bao gồm lợi thế về giá (chi phí thấp)

và lợi thế về sự khác biệt

Lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa

qua các cửa khẩu biên giới đất liền

Sơ đồ 1 1 Lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền

1.2.1.1 Lợi thế chi phí thấp

So với hoạt động xuất khẩu hàng hóa bằng đường biển, hoạt động xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới giữa hai nước có chung biên giới đất liền có lợi thế chi phí thấp thuận tiện vận chuyển hàng hóa,

là cửa ngõ trực tiếp vào thị trường của nhau và những cơ chế ưu đãi về thuế, phí, lệ phí

Sơ đồ 1 2 Lợi thế chi phí trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền

1.2.1.2 Lợi thế sự khác biệt

Hoạt động xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền

có những khác biệt so với hoạt động xuất khẩu hàng hóa bằng đường biển về thương nhân, hàng hóa, thanh toán và cửa khẩu

Sơ đồ 1 3 Lợi thế khác biệt trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền

Cửa ngõ trực tiếp

Vận chuyển hàng hóa

Thuế, phí, lệ phí

Lợi thế Chi phí

1.2.2 Các nhân tố ảnh hưởng đến lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền

Trên cơ sở vận dụng mô hình “hình thoi” của M Porter, tác giả xác định sáu nhân tố ảnh hưởng đến lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền bao gồm: điều kiện về cửa khẩu; điều kiện về cầu của thị trường nước có chung biên giới; dịch vụ hỗ trợ thương mại tại cửa khẩu; môi trường cạnh tranh của thương nhân; vai trò của chính phủ; và chính sách của nước có chung biên giới

Sơ đồ 1 4 Các nhân tố ảnh hưởng đến lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền

Môi trường cạnh tranh của thương nhân

Điều kiện về cầu của thị trường nước có chung biên giới

Điều kiện

về cửa khẩu

Dịch vụ hỗ trợ thương mại tại cửa khẩu

Chính phủ

Chính sách của nước có chung biên giới

1.3 Kinh nghiệm phát huy lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền và bài học rút ra

1.3.1 Kinh nghiệm phát huy lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền của một số nước trên thế giới

Để nghiên cứu kinh nghiệm phát huy lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới đất liền, tác giả lựa chọn một

số nước theo tiêu chí: Một là, quốc gia có chung đường biên giới đất liền với các thị trường lớn tương tự Trung Quốc (Mỹ và Nga); Hai là, quốc gia đồng thời có cảng biển và cửa khẩu biên giới đất liền; Ba là,

trao đổi thương mại qua các cửa khẩu biên giới đất liền phát triển Theo các tiêu chí đó, tác giả lựa chọn nghiên cứu kinh nghiệm của Mê-xi-cô –

Mỹ, Ca-na-đa – Mỹ và Phần Lan – Nga

1.3.2 Những bài học kinh nghiệm rút ra

* Khai thác để phát huy lợi thế của các cửa khẩu biên giới đất liền

* Coi trọng thị trường nước láng giềng

* Thúc đẩy thuận lợi hóa thương mại tại các cửa khẩu

* Không ngừng nâng cao năng lực doanh nghiệp

* Quan tâm công tác quản lý và điều hành

* Tăng cường hợp tác với nước có chung biên giới