Chế định biện pháp tư pháp trong luật hình sự Việt Nam - Những vấn đề lý luận và thực tiễn

Lý do chọ ề tài Khi đề cập đến các biện pháp cưỡng chế hình sự trong Luật hình sự, đ c biệt là khi xét đến vai trò của chúng, không thể không nói đến các BPTP, bởi bản thân các PTP là m

BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

HÀ LỆ THỦY

CHẾ ĐỊNH BIỆN PHÁP TƯ PHÁP TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM – NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

LỜI CA Đ AN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập thực

sự của của cá nhân tôi, được thực hiện trên cơ sở nghiên cứu lý thuyết, kết hợp nghiên cứu khảo sát tình hình thực tiễn, dưới sự hướng dẫn khoa học của

TS Phạm Mạnh Hùng và TS Hoàng Văn Hùng

Các kết quả, số liệu được trình bày trong luận án là trung thực, các trích dẫn trong luận án đều được ghi rõ nguồn gốc Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận án

NCS Hà Lệ Thủy

LỜI CẢ ƠN

Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng kính trong và biết ơn sâu sắc đến thầy giáo TS Phạm Mạnh Hùng và thầy giáo TS Hoàng Văn Hùng đã trực tiếp hướng dẫn tận tình về phương pháp nghiên cứu, nội dung nghiên cứu và cách làm việc khoa học để tôi có thể hoàn thành được Luận án của mình

Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành Luận án, tôi đã nhận được sự giúp đỡ quý báu của các cán bộ, giảng viên Trường Đại học Luật Hà Nội, Khoa Sau đại học Trường Đại học Luật Hà Nội và Trường Đại học Luật Huế

Tôi cũng xin cảm ơn sự giúp đỡ của Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân các tỉnh, thành, các cơ quan ban ngành và các cán bộ, chuyên gia trong các lĩnh vực liên quan đến đề tài luận

án đã cung cấp số liệu và đóng góp nhiều ý kiến quý báu, ủng hộ nhiệt tình để tôi có thể thực hiện được đề tài nghiên cứu này

Cuối cùng, tôi xin chan thành cảm ơn tới gia đình và bạn be, những người đã động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu khoa học của mình

Xin trân trọng cảm ơn./

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 4

2.1 Mục tiêu của luận án 4

2.2 Nhiệm vụ của luận án 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

3.1 Đối tượng nghiên cứu 5

3.2 Phạm vi nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án 7

6 Kết cấu của luận án 7

T NG UAN VỀ VẤN ĐỀ NGHI N CỨU 8

1 Tình hình nghiên cứu tro ước 8

1.1 Các công trình nghiên cứu về các biện pháp tư pháp nói chung 8

1.2 Các công trình nghiên cứu về từng biện pháp tư pháp cụ thể 12

2 Tình hình nghiên cứu ở ước ngoài 17

2.1 Các công trình nghiên cứu về các biện pháp tư pháp nói chung 17

2.2 Các công trình nghiên cứu về từng biện pháp tư pháp cụ thể 20

3 Đ i t i ứu i qu uậ 22

3.1 Những kết quả nghiên cứu được luận án kế thừa và tiếp tục phát triển 22

3.2 Những vấn đề liên quan đến luận án chưa được giải quyết ho c tiếp tục

nghiên cứu 25

3.3 Giả thuyết nghiên cứu 26

3.4 Câu hỏi nghiên cứu 26

3.5 Hướng tiếp cận của luận án 27

C NỘI UNG ẾT UẢ NGHI N CỨU 28

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VÀ PHÁP LUẬT HÌNH SỰ

MỘT SỐ NƯỚC VỀ CÁC BIỆN PHÁP TƯ PHÁP 28

1.1 Những vấ ề lý luận về biện pháp tư p p 28

1.1.1 Khái niệm, đ c điểm của biện pháp tư pháp 28

1.1.2 Vai trò của biện pháp tư pháp 42

1.1.3 Phân loại biện pháp tư pháp 46

1.1.4 Phân biệt biện pháp tư pháp với hình phạt 49

1.2 Khái quát về lịch sử hình thành và phát triển của các biệ p p tư p p

trong pháp luật hình sự Việt N m trước khi có Bộ luật hình sự ăm 2015 56

1.2.1 Giai đoạn từ thời kỳ phong kiến Việt Nam đến trước Cách mạng tháng 8 năm 1945 57

1.2.2 Giai đoạn từ Cách mạng tháng 8 năm 1945 đến trước khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1985 59

1.2.3 Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1985 cho đến trước khi

ban hành Bộ luật hình sự năm 1999 61

1.2.4 Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1999 cho đến trước khi

ban hành Bộ luật hình sự năm 2015 64

1.3 Khái quát pháp luật hình sự một số ước về các biệ p p tư p p 67

1.3.1 Quy định về biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự Thụy Điển 69

1.3.2 Quy định về biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự cộng h a Pháp 70

1.3.3 Quy định về biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự Đức 72

1.3.4 Quy định về biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự Liên bang Nga 74

1.3.5 Quy định về biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự Trung Quốc 77

Kết luận chương 1 79

CHƯƠNG 2 CÁC BIỆN PHÁP TƯ PHÁP THE UY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG 84

2.1 Quy định của pháp luật hình sự Việ ệ ề biệ p áp ư p áp 84

2.1.1 Quy định về biện pháp tư pháp tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm 85

2.1.2 Quy định về biện pháp tư pháp trả lại tài sản, sửa chữa ho c bồi thường

thiệt hại, buộc công khai xin lỗi 91

2.1.3 Quy định về biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh 96

2.1.4 Quy định về biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng đối với

người dưới 18 tuổi phạm tội 101

2.1.5 Quy định về biện pháp tư pháp áp dụng đối với pháp nhân thương mại phạm tội 105

2.2 Thực tiễn áp dụ quy ịnh của pháp luật về biệ p p tư p p

ở Việt Nam từ ăm 2008 ăm 2017 111

2.2.1 Tình hình áp dụng các biện pháp tư pháp ở Việt Nam từ năm 2008 đến năm 2017 113

2.2.2 Những vướng mắc, hạn chế trong thực tiễn áp dụng các biện pháp tư pháp 132

2.2.3 Nguyên nhân của những vướng mắc, hạn chế trong việc áp dụng các biện pháp tư pháp 147

Kết luận chương 2 149

CHƯƠNG 3 HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ CÁC GIẢI PHÁP KHÁC

NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG CÁC BIỆN PHÁP TƯ PHÁP 156

3.1 Các y u tố ảm bảo áp dụ ú quy ịnh về các về biệ p p tư p p trong Bộ luật hình sự ăm 2015 156

3.2 Hoàn thiệ quy ịnh pháp luật về các biệ p p tư p p 158

3.2.1 Tiếp tục hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự về các biện pháp

tư pháp 158

3.2.2 Hoàn thiện các quy định hướng dẫn áp dụng pháp luật hình sự, tố tụng

hình sự, thi hành án hình sự liên quan đến các biện pháp tư pháp 166

3 3 Nâ o ă ực và trách nhiệm nghề nghiệp củ ội ũ bộ làm ô t iều tra, truy tố, xét xử và thi hành án 169

3 4 Tă ường sự phối hợp giữ ơ qu ó t ẩm quyền trong việc áp dụng các biệ p p tư p p 172

3.5 Hoàn thiện tổ chứ ơ qu t i ói u v ơ qu t i

các biệ p p tư p p ói ri 173

3.6 Ti p tụ ầu tư â ấp hệ thố ơ sở vật chất, hạ tầ p ứng việc

thi hành các biệ p p tư p p iệu quả 174

3.7 Một số giải pháp khác 175

Kết luận chương 3 177

D KẾT LUẬN 178 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC CÔNG Ố CÓ NỘI UNG LI N UAN ĐẾN LUẬN ÁN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

ANH ỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TR NG LUẬN ÁN

Bồi thường thiệt hại : BTTH

Cơ quan điều tra : CQĐT

Cơ quan tiến hành tố tụng : CQTHTT

Luật thi hành án hình sự : LTHAHS

ANH ỤC CÁC ẢNG

Bảng 1.2: Tình hình áp dụng biện pháp Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan

đến tội phạm 113

Bảng 2.2: Thống kê xét xử các nhóm tội phạm áp dụng BPTP trả lại tài sản,

sửa chữa ho c bồi thường thiệt hại từ năm 2008 đến năm 2017 116

Bảng 3.2: Số vụ án về các tội danh có áp dụng biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa ho c bồi thường thiệt hại 118

Bảng 4.2: Tình hình bị cáo bị áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh ở các giai đoạn tố tụng 122

Bảng 5.2: Tình hình bị can, bị cáo bị mất khả năng nhận thức ho c khả năng

điều khiển hành vi 123

ảng 6.2: Tình hình người dưới 18 tuổi phạm tội bị áp dụng biện pháp tư pháp

từ năm 2008 đến năm 2017 126

ảng 7.2: Các tội danh do người dưới 18 tuổi thực hiện có áp dụng biện pháp

tư pháp 127

Bảng 8.2: Tình hình số vụ án và bị cáo dưới 18 tuổi phạm tộitheo các nhóm tội phạm 128

Bảng 9.2: Tình hình áp dụng biện pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tội

ở Hà Nội, Hồ Chí Minh và Đà Nẵng từ năm 2008 đến 2017 130

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọ ề tài

Khi đề cập đến các biện pháp cưỡng chế hình sự trong Luật hình sự, đ c biệt là khi xét đến vai trò của chúng, không thể không nói đến các BPTP, bởi bản thân các PTP là một bộ phận hợp thành của hệ thống các biện pháp cưỡng chế về hình sự của Nhà nước, góp phần khắc phục thiệt hại và những hậu quả khác do tội phạm gây ra, phòng ngừa tội phạm và vi phạm pháp luật, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức, giáo dục, cải tạo người phạm tội.Trên thực tế, cùng với hệ thống hình phạt, các BPTP về cơ bản đã được áp dụng một cách có hiệu quả trong việc xử lý tội phạm, góp phần tích cực vào quá trình đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm

PLHS Việt Nam từ trước đến nay đã luôn thừa nhận sự tồn tại của các BPTP trong luật hình sự Từ khi có LHS đầu tiên ra đời cho đến nay, chế định các BPTP

đã được quy định và ngày càng hoàn thiện Điều này thể hiện ở số lượng các biện pháp ngày càng tăng, chủ thể bị áp dụng cũng được mở rộng, tính chất của các biện pháp cũng có sự thay đổi cho phù hợp với tình hình tội phạm trên thực tế Xuất phát

từ nguyên tắc, mọi biện pháp áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội phải phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, hạn chế sử dụng các biện pháp mang tính chất trừng phạt đơn thuần, việc áp dụng các chế tài xử lý phải cân nhắc đến các yếu tố khác ảnh hưởng đến quá trình cải tạo, giáo dục họ, BLHS

đã có các quy định dành riêng cho người dưới 18 tuổi phạm tội, trong đó có PTP Bên cạnh đó, LHS cũng đã lần đầu tiên đã quy định các BPTP áp dụng đối với pháp nhân thương mại phạm tội cùng với các quy định khác liên quan đến TNHS đối với chủ thể này Điều này đã tạo nên một hệ thống các BPTP hoàn thiện hơn hẳn so với quy định của PLHS trước đây, giúp các CQTHTT có thể sử dụng một cách hiệu quả vào việc xử lý tội phạm Tuy vậy, có thể thấy rằng, hiện nay chế định BPTP vẫn còn những quan điểm khác nhau về m t lý luận, những vướng mắc, bất cập, tồn tại về m t pháp luật lẫn thực tiễn đ i hỏi phải có sự nghiên cứu sâu sắc và toàn diện nhằm tháo gỡ những vấn đề nói trên

Dưới góc độ lý luận, các BPTP vẫn còn những quan điểm khác nhau khi đề cập đến khái niệm, đ c điểm, tính chất hay vai trò của chúng trong PLHS.Trên thế giới,

có nước quy định các biện pháp này trong LHS nhưng có nước quy định chúng vừa trong BLHS, vừa trong các văn bản pháp luật khác để áp dụng với nhiều đối tượng Cách gọi tên các PTP cũng có sự khác nhau trong PLHS mỗi nước Ngoài ra, dù

đều có sự thống nhất trong quan điểm khoa học của PLHS các nước coi đây là biện pháp cưỡng chế hình sự khác ngoài hình phạt, tuy nhiên, việc áp dụng các biện pháp này trong thực tiễn với mục đích cụ thể như thế nào lại chưa được làm rõ Sự khác nhau trong chính sách hình sự của mỗi nước, sự khác nhau về đ c điểm kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của mỗi nước cũng đưa đến cách nhìn nhận và quy định các BPTP trong PLHS mỗi nước theo cách khác nhau Trong khi đó, các nhà lập pháp hình sự Việt Nam quy định các biện pháp này trong BLHS cùng với hình phạt và các biện pháp giám sát giáo dục.Bên cạnh những m t đạt được, có thể thấy rằng, việc nghiên cứu về các BPTP trong khoa học pháp l hình sự hiện nay chưa thực sự được quan tâm đúng mức Cho đến nay, chúng ta chưa xây dựng được một cơ sở lý luận đầy

đủ về chế định PTP, chưa xây dựng khái niệm pháp lý về PTP cũng như làm rõ

đ c điểm, vai trò và mục đích của các biện pháp này Chính vì vậy, trên các diễn đàn học thuật vẫn đang tồn tại nhiều quan điểm khác nhau khiến cho việc hiểu đúng

và vận dụng các BPTP trong thực tiễn xử lý tội phạm chưa có sự thống nhất Dưới góc độ lý luận, vẫn còn những điều cần phải nghiên cứu một cách có hệ thống để giúp đánh giá toàn diện về các BPTP trong luật hình sự Việt Nam hiện nay

Dưới góc độ PLHS, việc qui định các BPTP bên cạnh hệ thống hình phạt góp phần làm đa dạng hóa các biện pháp xử lý hình sự, giúp cho các cơ quan áp dụng pháp luật có được sự lựa chọn đa dạng và linh hoạt trong việc xử lý triệt để tội phạm nhưng cũng vẫn đảm bảo được hiệu quả của việc xử lý Các PTP được quy định, được sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện dần qua những lần pháp điển hóa hình sự Đến lần pháp điển hóa thứ ba, LHS năm 2015 đã bổ sung qui định mới về các BPTP áp dụng đối với pháp nhân thương mại phạm tội để làm phong phú thêm hệ thống xử l hình sự đối với các chủ thể phạm tội Ngoài ra, các quy định liên quan đến người dưới 18 tuổi cũng có sự thay đổi thể hiện ở việc đề cao nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của người dưới 18 tuổi vànhằm mục đích giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích cho xã hội bằng việc ưu tiên áp dụng các biện pháp giám sát, giáo dục hay các PTP

Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 đã nêu các nhiệm vụ hoàn thiện chính sách PLHS, pháp luật dân sự và

thủ tục tố tụng tư pháp trong đó chỉ rõ: “Sớm hoàn thiện hệ thống pháp luật liên

quan đến lĩnh vực tư pháp phù hợp mục tiêu của chiến lược xây dựng và hoàn thiện

hệ thống pháp luật Coi trọng việc hoàn thiện chính sách hình sự và thủ tục tố tụng

tư pháp, đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội” Từ năm 2005 đến năm 2020 là giai đoạn thực hiện định hướng của Đảng

và Nhà nước về cải cách tư pháp, do vậy LHS năm 2015 ra đời cùng các văn bản

ở các lĩnh vực quan trọng khác trong giai đoạn này là nhằm thực hiện định hướng của Nghị quyết để hướng tới một nền pháp chế xã hội chủ nghĩa, trong đó pháp luật trở thành công cụ quan trọng điều chỉnh các mối quan hệ xã hội và để đấu tranh

ph ng chống tội phạm, vi phạm pháp luật Nhận thức được tầm quan trọng trong chính sách của Đảng và Nhà nước, thấy rõ được vai tr của LHS trong việc đấu tranh ph ng chống tội phạm, xác định được LHS tác động đến các lĩnh vực quan trọng của đời sống xã hội và được xem như là xương sống của cả hệ thống pháp luật, nên việc nghiên cứu và tiếp tục hoàn thiện những quy định trong LHS là điều thực sự cần thiết Trên cơ sở những qui định của BLHS mới, có thể thấy nội dung của một số BPTP vẫn còn những bất cập Các quy định và thiết kế các điều luật liên quan đến BPTP vẫn cần phải có sự nghiên cứu để điều chỉnh, bổ sung và sửa đổi

Sự gia tăng các PTP dù đã thể hiện được tính cần thiết phải có m t chúng trong BLHS nhưng chưa nói lên được rằng, trong thực tiễn chúng đã được áp dụng triệt

để hay chưa Một vấn đề nữa đ t ra là, phải xây dựng hệ thống các qui phạm PLHS nói chung và các qui phạm liên quan đến các BPTP nói riêng sao cho tương thích với pháp luật quốc tế và phù hợp với đ c điểm tình hình kinh tế, chính trị, xã hội trong nước Dưới góc độ lập pháp hình sự, những qui định mới của PLHS hiện hành

về các BPTP vẫn còn nhiều khía cạnh pháp lý cần phải được phân tích, làm sáng tỏ

để làm sao có thể đưa chúng đến gần hơn với thực tiễn áp dụng, qua đó phát huy vai trò không thể thiếu của BPTP

Dưới góc độ thực tiễn, trong những năm qua,trong quá trình giải quyết các vụ

án hình sự, các PTP được các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng áp dụng cùng với các biện pháp xử lý hình sự khác đã góp phần khắc phục những thiệt hại

do tội phạm gây ra, đồng thời góp phần giáo dục, cải tạo người phạm tội, phòng ngừa tội phạm và bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức.Tuy nhiên, cùng với những kết quả đạt được, việc áp dụng các PTP cũng c n những hạn chế và khó khăn, vướng mắc Một số t a án hiện nay chưa nhận thức đầy

đủ về tính chất và vai tr của PTP dẫn tới việc áp dụng không đúng các PTP; việc áp dụng một số PTP riêng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ở nhiều nơi chưa đáp ứng được yêu cầu là mang tính hướng thiện, hỗ trợ các biện pháp xử lý

hình sự khác trong việc giáo dục, cải tạo, đưa các em sớm tái hòa nhập cộng đồng Bên cạnh đó, thẩm quyền, trình tự, thủ tục thi hành các BPTP lại được qui định trong các văn bản khác nhau như LTTHS, LTTDS, LTHAHS…, nhiều quy định thiếu sự hướng dẫn nên áp dụng thiếu thống nhất Việc thi hành các BPTP do nhiều

cơ quan khác nhau thực hiện (như cơ quan thi hành án hình sự, cơ quan thi hành án dân sự, U ND, cơ quan công an, cơ sở y tế…) nhưng vẫn còn thiếu cơ chế phối

hợp giữa các cơ quan này dẫn tới hiệu quả áp dụng PTP chưa cao

Trong bối cảnh hiện nay, một số BPTP mới lần đầu tiên được quy định trong BLHS năm 2015 cũng cần phải được phân tích, làm rõ, tạo cơ sở cho việc áp dụng thống nhất Ngoài ra, trước nhu cầu hoàn thiện quy định của pháp luật nói chung và PLHS nói riêng thì việc làm sáng tỏ về m t l luận những quan điểm khoa học khác nhau về các PTP là điều cần thiết Chính vì vậy, với những yêu cầu đ t ra ở trên, việc tiếp tục nghiên cứu một cách hệ thống các qui định của PLHS về các BPTP, sự thể hiện các biện pháp này trong BLHS hiện hành, việc áp dụng các biện pháp này trên thực tếcó nghĩa l luận và thực tiễn sâu sắc Đó cũng chính là những l do để

tác giả lựa chọn đề tài “CHẾ ĐỊNH BIỆN PHÁP TƢ PHÁP TR NG LUẬT

HÌNH SỰ VIỆT NAM – NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN” làm

đề tài nghiên cứu luận án tiến sĩ của mình

2 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục tiêu của luận án

Luận án đ t ra mục tiêu nghiên cứu và làm sáng tỏ về m t l luận các vấn đề về khái niệm, đ c điểm, cơ sở của việc quy định PTP; phân tích và làm rõ các quy định của PLHS về các BPTP nhằm đánh giá tính phù hợp giữa lý luận với luật thực định Bên cạnh đó, luận án cũng tập trung phân tích, làm rõ thực tiễn áp dụng các PTP để tìm ra những hạn chế, bất cập, đánh giá những khó khăn, vướng mắc Trên

cơ sở đó, luận án cũng đ t ra mục tiêu hoàn thiện quy định pháp luật về các PTP, tìm ra những giải pháp khắc phục và giải pháp nâng cao hiệu quả làm nền tảng cho việc áp dụng một cách linh hoạt các BPTP trong thực tiễn xử l tội phạm

2.2 Nhiệm vụ của luận án

Với mục tiêu trên, tác giả đ t cho mình những nhiệm vụ sau:

- Nghiên cứu về m t lý luận khái niệm, đ c điểm của các PTP, phân tích các vấn đề liên quan đến BPTP trong khoa học luật hình sự để chỉ ra được những quan niệm khác nhau về PTP, từ đó xây dựng được khái niệm khoa học về PTP;

- Nghiên cứu về m t pháp luật các quy định của LHS về PTP, phân tích và làm rõ lịch sử lập pháp hình sự quy định về các BPTP, khái quát quy định của luật hình sự một số quốc gia trên thế giới để từ đó so sánh, đối chiếu và rút ra những nét tương đồng, khác biệt với luật hình sự Việt Nam;

- Nghiên cứu và phân tích, đánh giá về m t thực tiễn các quy định của PLHS hiện hành và thực trạng áp dụng các BPTP trong PLHS Việt Nam, chỉ ra được những vướng mắc, hạn chế trong quá trình áp dụng các BPTP;

- Nghiên cứu và tìm ra các giải pháp hoàn thiện pháp luật, xác định các yếu tố đảm bảo cho việc áp dụng đúng các quy định pháp luật về các PTP để qua đó nâng cao hiệu quả áp dụng các BPTP trong thực tiễn

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Để đạt được các mục tiêu trên, tác giả xác định đối tượng nghiên cứu của luận

án là chế định các BPTP trong luật hình sự Việt Nam trên các phương diện sau: về

phương diện lý luận: nghiên cứu những vấn đề lý luận về các BPTP,có sự tham chiếu

các quy định của PLHS Việt Nam từ năm 1945 đến trước khi có LHS năm 2015 và

PLHS một số nước trên thế giới; về phương diện pháp luật thực định: nghiên cứu quy định của PLHS Việt Nam hiện hành về PTP; về phương diện áp dụng pháp luật:

nghiên cứu thực tiễn áp dụng các quy định về các PTP ở Việt Nam, các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng chế định các BPTP trong PLHS Việt Nam

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận án nghiên cứu chế định các PTP dựa trên các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam, có tham chiếu pháp luật hình sự một số nướcvà các văn bản pháp luật khác có liên quan Đồng thời để đánh giá thực trạng áp dụng các biện pháp này

ở Việt Nam, luận án đã nghiên cứu các bản án, quyết định tố tụng, các số liệu trong phạm vi cả nước trong 10 năm, từ năm 2008 cho đến năm 2017, trong đó có chọn điểm là một số tỉnh, thành phố có số lượng án lớn so với các địa phương khác trong phạm vi cả nước.Ngoài ra, luận án cũng giới hạn phạm vi nghiên cứu về thực tiễn chỉ đối với các BPTP áp dụng đối với cá nhân phạm tội mà không khảo sát số liệu

về các BPTP áp dụng đối với pháp nhân thương mại phạm tội vì lý do, tại thời điểm nghiên cứu, m c dù LHS năm 2015 có hiệu lực được hơn hai năm nhưng hầu như rất ít trường hợp pháp nhân thương mại phạm tội bị xử lý hình sự nên thiếu số liệu

cụ thể để khảo sát, đánh giá

4 P ƣơ p p i ứu

Luận án đã lấy nền tảng của khoa học luật hình sự, đó là phép biện chứng duy vật lịch sử của triết học Mác- Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước về PLHS và TTHS làm cơ sở l luận cho việc nghiên cứu của mình Dựa trên cơ sở phương pháp luận, tác giả đã đ c biệt coi trọng các phương pháp nghiên cứu hệ thống, lịch sử, phân tích, tổng hợp, so sánh, phương pháp khảo sát, điều tra xã hội học để chọn lọc tri thức khoa học và kinh nghiệm thực tiễn

Trong quá trình nghiên cứu nội dung các chương của luận án, tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: phương pháp kết hợp lý luận với thực tiễn, phương pháp phân tích, phương pháp đánh giá, phương pháp tổng hợp, phương pháp so sánh, phương pháp thống kê

- Phương pháp kết hợp lý luận với thực tiễn: phương pháp này được sử dụng xuyên suốt các chương của luận án, cụ thể là: sử dụng những vấn đề lý luận về các BPTP trong PLHS để phân tích, đánh giá các quy định của PLHS Việt Nam về các BPTP, từ đó khái quát lên thành những vấn đề có tính lý luận và tính thực tiễn, kết hợp giữa lý luận, luật thực định và thực tiễn áp dụng để làm cơ sở đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng các BPTP ở Việt Nam trong thời gian tới

- Phương pháp phân tích, tổng hợp và đánh giá: luận án đã phân tích một cách

cụ thể và toàn diện các quy định của PLHS về PTP, phân tích, đánh giá chi tiết từng điều kiện, đ c điểm của các PTP Trên cơ sở tổng hợp những quan điểm khoa học, luận án xây dựng một số khái niệm có nghĩa về m t lý luận liên quan đến các BPTP này Thông qua các quy định của PLHS hiện hành, tác giả cũng phân tích nội dung của các BPTP áp dụng đối với các chủ thể phạm tội, đánh giá các quy định của BLHS Việt Nam hiện hành để rút ra kết luận và đưa ra các kiến nghị, các giải pháp phù hợp

- Phương pháp so sánh: phương pháp này được sử dụng trong việc tham khảo kinh nghiệm lập pháp hình sự của một số nước điển hình trên thế giới có quy định tương tự về các BPTP, từ đó rút ra những điểm chung, điểm khác biệt Bên cạnh đó, tác giả cũng sử dụng phương pháp này để đối chiếu, so sánh với PLHS Việt Nam và rút ra bài học kinh nghiệm trong lĩnh vực lập pháp hình sự về các BPTP

- Phương pháp thống kê: luận án đã chọn mẫu ngẫu nhiên để đánh giá thực tiễn áp dụng các BPTP thông qua thống kê số lượng 500 bản án ở các tòa án cấp tỉnh trên phạm vi cả nước, sử dụng phương pháp thống kê để nắm được tình hình xét xử vụ án hình sự nói chung trên cả nước, số bị cáo đã thực hiện tội phạm, các

nhóm tội mà tòa án áp dụng các BPTP nhiều nhất để thấy được tần suất sử dụng các BPTP trong thực tiễn

5 Ý ĩ k o ọc và thực tiễn của luận án

Về nghĩa khoa học, đây là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách toàn diện

và có hệ thống về các PTP dưới cấp độ luận án tiến sĩ Vì vậy, công trình nghiên cứu có giá trị về m t lý luận, cung cấp tri thức lý luận khoa học luật hình sự và tạo

ra tính hệ thống các vấn đề lý luận về các BPTP,giải quyết các vấn đề hiện còn có quan điểm khác nhau về nội dung quy định của các BPTP Công trình còn có giá trị

về m t pháp luật, góp phần hoàn thiện các quy định của BLHS về các BPTP, hoàn thiện một số quy định tại các văn bản pháp luật khác liên quan đến các BPTP Việc nghiên cứu thành công các vấn đề được trình bày trong luận án là sự đóng góp về

m t lý luận làm sâu sắc hơn sự hiểu biết về các BPTP trong luật hình sự Việt Nam.Kết quả nghiên cứu của luận án còn có thể dùng làm tài liệu tham khảo phục

vụ cho việc nghiên cứu, học tập

Về nghĩa thực tiễn, việc làm rõ những nội dung cơ bản, những hạn chế, khó khăn trong áp dụng các BPTP trong luật hình sự Việt Nam và nguyên nhân của chúng, những giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các BPTP là tài liệu tham khảo đối với các

cơ quan có thẩm quyền trong việc tiếp tục hoàn thiện các quy định của luật hình sự và các văn bản pháp luật khác có liên quan về các PTP Đồng thời, những kết quả của luận án cũnglà nguồn tài liệu có giá trị tham khảo đối với các cơ quan có thẩm quyền trongviệc áp dụng các PTP để giải quyết đúng đắn, toàn diện các vụ án hình sự

6 K t cấu của luận án

Để thực hiện các vấn đề nghiên cứu trên, luận án được bố cục thành ba chương Ngoài phần mở đầu, phần tổng quan về vấn đề nghiên cứu, phần kết luận

và danh mục tài liệu tham khảo, phần nội dung bao gồm:

Chương 1 Những vấn đề chung và pháp luật hình sự một số nước về các biện pháp tư pháp

Chương 2 Các biện pháp tư pháp theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành và thực tiễn áp dụng

Chương 3 Hoàn thiện pháp luật vàcác giải pháp khác nâng cao hiệu quả áp dụng các biện pháp tư pháp

B T NG UAN VỀ VẤN ĐỀ NGHI N CỨU

1 Tình hình nghiên cứu tro ƣớc

Để nghiên cứu về chế định PTP qui định trong LHS Việt Nam dưới cả góc

độ lý luận và thực tiễn, tác giả đã tìm hiểu, phân tích, đánh giá các tài liệu, công trình khoa học đã công bố có liên quan đến đề tài này theo thứ tự về m t thời gian, đồng thời phân chia thành hai nhóm: nhóm các công trình nghiên cứu các PTP nói chung và nhóm các công trình nghiên cứu về từng PTP cụ thể

1 1 C ô tr i ứu về các biệ p p tƣ p p ói u

- cấp độ sách chuyên khảo, đầu tiên phải kể đến cuốn sách “ rách nhiệm h nh

sự và h nh phạt” của tập thể tác giả Nguyễn Ngọc H a, Lê Thị Sơn và Phạm Thị Liên

Châu Đây là một trong số ít những cuốn sách đầu tiên (xét về m t thời gian) có nghiên cứu những nội dung tuy không đi sâu trực tiếp vào các PTP nhưng liên quan đến việc phân biệt giữa hình phạt với các PTP, điều này có nghĩa trong việc tiếp cận so sánh chúng ở trong luận án và trở thành nguồn tài liệu tham khảo có giá trị Ngoài ra, với việc làm sáng tỏ mục đích của hình phạt, điều này giúp cho người viết luận án có thể tiếp cận so sánh, đối chiếu và làm rõ mục đích của các PTP [60;31]

- Sách chuyên khảo “ rách nhiệm h nh sự và mi n trách nhiệm h nh sự” của

tập thể tác giả Lê Cảm, Phạm Mạnh Hùng, Trịnh Tiến Việt Công trình đề cập đến mối liên hệ giữa TNHS và miễn TNHS, trong đó xác định các PTP là một dạng của TNHS Các tác giả của công trình cho rằng: TNHS được thực hiện bằng việc áp dụng đối với người phạm tội một ho c nhiều biện pháp cưỡng chế của nhà nước do BLHS quy định-có thể là hình phạt ho c (và) BPTP [36;34,36 Với việc xác định các BPTP cũng là một dạng của TNHS như trên, công trình đã đưa đến một góc nhìn mới về các BPTP, cho phép người viết luận án có điều kiện tìm hiểu và nghiên cứu về các BPTP trong luật hình sự Việt Nam với tư cách là một dạng của TNHS Tuy nhiên, tất cả các PTP có phải đều là bộ phận của TNHS hay không, phát sinh

do TNHS hay không cũng cần phải được nghiên cứu sâu và toàn diện hơn ởi l cho đến nay, một số PTP vừa mang dấu hiệu và đ c điểm của TNDS ho c có biện pháp không hoàn toàn phát sinh từ TNHS nhưng chưa được công trình làm rõ

- Cuốn sách chuyên khảo Sau đại học “Những vấn đề cơ bản trong khoa học

luật hình sự (Phần chung)” của Lê Cảm Tác giả cũng dành một mục nghiên cứu

khái niệm, đ c điểm của các PTP, đồng thời phân biệt các PTP với hình phạt

[33;679-682] phần khác của công trình, khi xây dựng mô hình lý luận của chế định BPTP, tác giả đã đề xuất việc đưa khái niệm các BPTP vào BLHS và nhấn mạnh việc liệt kê các BPTP bao gồm cả biện pháp áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội [33;706] Điều này một lần nữa lại được tác giả thể hiện trong cuốn

sách chuyên khảo “Hệ thống tư pháp hình sự trong giai đoạn xây dựng nhà nước

pháp quyền”[30] Như vậy, hai công trình trên của tác giả Lê Cảm đã nghiên cứu

chuyên sâu về m t lý luận các qui định của BLHS về các PTP, đưa ra mô hình l luận và kiến giải lập pháp về các PTP Tuy nhiên, kiến giải lập pháp mà tác giả đưa ra khi xây dựng định nghĩa về các PTP c n là vấn đề có nhiều quan điểm khác nhau cần phải tiếp tục nghiên cứu

- Cuốn sách “Hình phạt bổ sung trong luật hình sự Việt Nam” của tác giả

Trịnh Quốc Toản Chúng tôi cho rằng, công trình này có giá trị tham khảo bởi cónghiên cứu so sánh giữa PTP với hình phạt bổ sung- là một trong những nội dung s được đề cập trong luận án Thông qua việc so sánh, đối chiếu hình phạt bổ sung với các biện pháp cưỡng chế hình sự khác, tác giả công trình rút ra những đ c điểm chung cơ bản như: đều là những biện pháp cưỡng chế hình sự được quy định trong luật hình sự, đều là biện pháp cưỡng chế nhà nước, đều do t a án áp dụng đối với cá nhân phạm tội nhằm để loại bỏ những điều kiện phạm tội, ngăn ngừa họ phạm tội trong tương lai [104; 85-95] Đ c biệt thông qua công trình này, việc tiếp cận nghiên cứu các BPTP trong luật hình sự Việt Nam được nhìn dưới góc độ rộng hơn Điểm chưa được làm sáng tỏcủa cuốn sách này, đó là có hay không các PTP

áp dụng đối với pháp nhân phạm tội, bởi vì luật hình sự các nước mà tác giả nghiên cứu có đ t ra TNHS của pháp nhân Ngoài ra, khi nghiên cứu pháp luật trong nước,

do bối cảnh là khi chưa có LHS năm 2015 ra đời nên những đ c điểm, phân loại các PTP mà tác giả nghiên cứu mới chỉ xoay quanh cá nhân chứ chưa đề cập đến các PTP áp dụng đối với pháp nhân

- Trong cuốn sách “Hoàn thiện các quy định của phần chung Bộ luật hình sự

trước yêu cầu mới của đất nước”, tác giả Trịnh Tiến Việt lại nghiên cứu, phân tích

và so sánh giữa các PTP đối với người dưới 18 tuổi phạm tội với biện pháp xử lý hành chính đối với người chưa thành niên vi phạm pháp luật Công trình chủ yếu phân tích đ c điểm của các biện pháp có tính chất giáo dục, phòng ngừa tội phạm

do người dưới 18 tuổi thực hiện, đó là biện pháp Giáo dục tại xã, phường, thị trấn

và Đưa vào trường giáo dưỡng [128;329 Trên cơ sở phân tích các qui định của BLHS hiện hành, tác giả kiến nghị sửa đổi, bổ sung khái niệm, mục đích của các

PTP đồng thời đưa ra hướng hoàn thiện LHS qui định về hai BPTP áp dụng riêng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội [128; 338]

- Cuốn sách “ nh luận khoa học những đi m mới của ộ luật h nh sự n m

5 sửa đổi, bổ sung n m 7)” của tác giả Nguyễn Thị Phương Hoa và Phan

Anh Tuấn Các tác giả đã bình luận và đưa ra những quan điểm cá nhân về những nội dung quy định mới của các PTP, trong đó có đánh giá và bình luận về tính hợp l , tính khả thi của các biện pháp cưỡng chế hình sự áp dụng đối với pháp nhân phạm tội [56;117-120 Điều này ít nhiều cũng đã tạo ra sự tiên phong trong cách tiếp cận nghiên cứu phân tích và đánh giá những điểm mới trong quy định của LHS năm

2015 Tuy nhiên cuốn sách mới chỉ dừng lại ở việc bình luận các điểm mới về nhiều nội dung (trong đó bao gồm PTP) mà chưa phải là công trình nghiên cứu hoàn toàn

về PTP nên cũng chỉ là nguồn tài liệu tham khảo bổ sung cho việc viết luận án

- Cuốn sách “Nhận th c khoa học về phần chung pháp luật h nh sự iệt Nam

sau pháp đi n h a lần th ba” của tác giả Lê Văn Cảm biên soạn cùng tập thể

nhóm nghiên cứu Đây là công trình mới nhất tính đến thời điểm hiện tại khi LHS năm 2015 chính thức có hiệu lực pháp luật và là công trình nghiên cứu chuyên khảo đồng bộ, có hệ thống và toàn diện dưới khía cạnh lập pháp của khoa học pháp l nói chung và khoa học luật hình sự nói riêng ở Việt Nam trong mục Chế định lớn

về các biện pháp cưỡng chế hình sự”, công trình đã nêu những điểm mới của LHS năm 2015 về các PTP, đồng thời phân tích cụ thể và sâu sắc những k thuật lập pháp trong các điều luật này, chỉ ra những điểm tồn tại, hạn chế cần phải được khắc phục Trên cơ sở đó, công trình đưa ra mô hình lập pháp trong tương lai theo định hướng tiếp tục hoàn thiện PLHS Việt Nam về phần chung của LHS trong đó không thể thiếu mô hình lập pháp của các PTP 32; 226-230]

- cấp độ luận án tiến sĩ, trước tiên phải kể đến công trình nghiên cứu của tác

giả Phạm Mạnh Hùng “Chế định trách nhiệm hình sự theo Luật hình sự Việt Nam”

Trong nội dung luận án, khi đề cập đến khái niệm TNHS, tác giả cũng đã phân tích bản chất, vai trò của PTP như là một bộ phận cấu thành của TNHS nhưng bản thân việc áp dụng các BPTP không phải bao giờ cũng thuộc nội dung của việc thực hiện TNHS theo qui định của luật hình sự Bên cạnh đó, công trình cũng đã đề cập đến vai trò của các BPTP áp dụng riêng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, phân tích nguyên tắc và nội dung của việc áp dụng hai BPTP thay thế hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội [65;139] Tác giảcho rằng, thực chất đây là qui định về việc tòa án không áp dụng hình phạt mà áp dụng các BPTP thay thế hình phạt đối với

người dưới 18 tuổi phạm tội và coi đây là một trong những biện pháp chịu TNHS Trong trường hợp này người dưới 18 tuổi phạm tội vẫn phải chịu TNHS, vẫn phải chịu sự lên án của Nhà nước mà T a án là người đại diện tuyên bản án kết tội tại phiên tòa [65;15] Tuy nhiên những nội dung mà tác giả đề cập tới trong luận án về các BPTP chỉ là một mảng nhỏ, chưa đề cập đến chế định các PTP nói chung dưới góc độ tổng thể

- Luận án Các h nh phạt chính kh ng tước tự do trong uật h nh sự iệt

Nam” của tác giả Nguyễn Minh Khuê Trong nội dung của công trình cũng có đề

cập đến những điểm tương đồng và khác nhau giữa các hình phạt chính không tước

tự do với các PTP Đ c biệt, công trình đã đưa ra được khái niệm các hình phạt chính không tước tự do, các đ c điểm và nghĩa của các loại hình phạt này Những nội dung về m t l luận và thực tiễn của công trình dù không đề cập trực tiếp đến các PTP nhưng chính những kết quả của công trình liên quan đến việc xác định rõ vai tr , tính chất, tầm quan trọng của các hình phạt này đã chỉ ra rằng: các hình phạt chính không tước tự do và các PTP thực chất đều là các biện pháp không có tính chất giam giữ, đều nhằm giáo dục, cải tạo người phạm tội tại môi trường cộng đồng

xã hội [73]

- Ngoài các công trình trên, một số đề tài khoa học cấp bộ cũng đã có những

nghiên cứu liên quan đến PTP Đó là đề tài “Cơ s lý luận và thực ti n n ng cao

hiệu quả của các biện pháp tư pháp và các h nh phạt kh ng phải là tù và tử h nh”

của tác giả Đ ng Quang Phương Đề tài đã làm rõ những vấn đề l luận về hình phạt

và các PTP, đồng thời đánh giá một cách toàn diện thực trạng áp dụng một số hình phạt chính và các PTP được quy định trong LHS năm 1985 Những kết quả của

đề tài đã được ghi nhận và tiếp thu trong quá trình xây dựng LHS năm 1999[83];

đề tài “ ự án điều tra cơ bản t nh h nh thi hành án h nh sự tại cộng đ ng án treo,

một số h nh phạt kh ng phải là h nh phạt tù), các biện pháp tư pháp và thi hành án hành chính từ n m đến nay”do Viện khoa học pháp l chủ trì Đề tài đã

nghiên cứu về thực tiễn tình hình thi hành các hình phạt không có tính chất giam giữ trong đó có cả thực tiễn thi hành các PTP Đề tài cũng đã phân tích và làm rõ các tồn tại, vướng mắc trong quá trình thi hành các biện pháp cưỡng chế hình sự nói trên, đồng thời đưa ra những nguyên nhân lý giải cho việc chậm thi hành hay vướng mắc trong việc thi hành dẫn tới giảm hiệu quả phòng ngừa tội phạm[122]

- Bên cạnh đó, trên các diễn đàn khác nhau, các nhà khoa học cũng đã có các bài viết nghiên cứu về các PTP nói chung cũng như thực tiễn áp dụng và hướng

hoàn thiện các biện pháp này Đó là các bài báo:“Các biện pháp tư pháp trong Bộ

luật hình sự n m 999 và vấn đề hoàn thiện Bộ luật tố tụng hình sự về trình tự, thủ tục áp dụng các biện pháp đ ”của tác giả Phạm Hồng Hải, tạp chí Luật học, số

5/2000; “Hình phạt và biện pháp tư pháp trong luật hình sự Việt Nam” của tác giả

Lê Cảm, tạp chí Dân chủ và pháp luật, số 11/2000; “Thực trạng qui định của pháp

luật hình sự về biện pháp tư pháp: Thực ti n áp dụng và một số đề xuất” của tác giả

Trương Quang Vinh, tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 2/2010; “ iện pháp tư pháp

trong luật hình sự Việt Nam và vấn đề bảo vệ quyền con người” của Nguyễn Thị

Ánh Hồng, tạp chí Khoa học pháp lý, số 3/2012; “Những kiến giải lập pháp cụ th

về chế định trách nhiệm hình sự, chế định hình phạt và chế định các biện pháp tư pháp hình sự trong Dự thảo phần chung Bộ luật hình sự (sửa đổi)” của Lê Cảm,

Mạc Minh Quang, tạp chí Tòa án nhân dân, số 4/2015 M c dù các bài báo trên đây mới chỉ nghiên cứu một cách khái quát và sơ lược về vấn đề lý luận hay vấn đề thực tiễn do chỉ giới hạn trong khuôn khổ một bài báo Tuy vậy, những công trình này cũng đã nêu lên những quan điểm của người viết nên có giá trị tham khảo hữu ích trong quá trình bình luận về nội dung của các BPTP trong luận án này

1 2 C ô tr i ứu về từ biệ p p tƣ p p ụ t ể

Cho đến thời điểm hiện tại, chỉ có các công trình là luận văn thạc sĩ ho c các hội thảo khoa học, các bài báo khoa học nghiên cứu một cách cụ thể về các BPTP

- Luận văn “Các biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên

phạm tội” của Dương Thị Tố Nga Khi nghiên cứu thực tiễn áp dụng các BPTP đối

với người chưa thành niên phạm tội hay còn gọi là người dưới 18 tuổi phạm tội, tác giả đã nhận thấy rằng, BPTP có nghĩa quan trọng trong việc giáo dục, tạo điều kiện để người dưới 18 tuổi có cơ hội phát triển hoàn thiện hơn nhân sinh quan của mình nhưng trên thực tế lại rất ít được áp dụng Việc áp dụng BPTP không để lại án tích cho người dưới 18 tuổi, trong khi đó hình phạt với đ c tính là chế tài hình sự nghiêm khắc nhất, để lại án tích lại thường xuyên được sử dụng trong quyết định của Tòa án, m c dù vậy, các hình phạt không tước tự do cũng không được ưu tiên

áp dụng mà tập trung chủ yếu là hình phạt tù có thời hạn [80;72] Tuy vậy, tác giả chưa nhấn mạnh đến sự phân loại các PTP áp dụng chung và riêng đối với từng đối tượng phạm tội, chưa làm rõ được nghĩa của các PTP áp dụng thay thế cho hình phạt là thể hiện sự nhân đạo của Nhà nước, mục đích của các biện pháp này là nhằm để giáo dục - ph ng ngừa

- Luận văn “ iện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh trong luật hình sự Việt

Nam trên cơ s số liệu địa bàn thành phố H Chí Minh)” của tác giả Ngô Thanh

Sơn Công trình nghiên cứu khả năng áp dụng và tác dụng của biện pháp BBCB đến hiệu quả của hoạt động đấu tranh phòng và chống tội phạm; đưa ra những giải pháp nhằm hoàn thiện, góp phần nâng cao hiệu quả áp dụng biện pháp này trong việc đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm trong giai đoạn hiện nay 90 Tuy nhiên, những vấn đề khác như: xác định biện pháp C thực chất có phải là một loại biện pháp cưỡng chế hình sự phát sinh khi có TNHS đ t ra đối với người phạm tội không; biện pháp này nếu do CQĐT,VKS áp dụng có thể coi đó là biện pháp thay thế hình phạt không; cơ sở y tế, cơ sở điều trị chuyên khoa nơi thi hành biện pháp C có được xem là cơ quan thi hành án hình sự hay không; LTHAHS đã có quy định cụ thể về vấn đề này chưa, vẫn chưa được luận văn đề cập hay làm sáng tỏ

- Luận văn “ iện pháp tư pháp trả lại tài sản, sửa chữa ho c b i thường thiệt

hại theo ộ luật h nh sự n m 999” của tác giả Vũ Thị Phượng Công trình đã chỉ

ra rằng, bản chất của biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa ho c BTTH mang tính dân

sự và giải quyết TNDS trong vụ án hình sự là một trong những nguyên tắc quan trọng đã được quy định tại Điều 28 LTTHS năm 2003, tuy nhiên quá trình áp dụng vẫn còn tồn tại nhiều ý kiến, cách hiểu và áp dụng khác nhau Tác giả đã phân tích những điểm vướng mắc liên quan đến biện pháp này và đề xuất bổ sung thêm quy định đối tượng tài sản bị người phạm tội sử dụng trái phép [84] Tuy nhiên, công trình chưa nêu rõ được bản chất của biện pháp buộc công khai xin lỗi; chưa phân biệt rõ được biện pháp BTTH với tư cách là một PTP buộc người phạm tội phải thi hành với trường hợp BTTH do người phạm tội tự nguyện thực hiện được coi là tình tiết giảm nh

- Luận văn“ rách nhiệm hình sự của pháp nhân trong luật hình sự Việt Nam”

của tác giả Trần Thị Huyền Công trình có đề cập và phân tích các hình thức TNHS khác đối với pháp nhân trong đó có đề cập đến các BPTP áp dụng đối với pháp nhân thương mại phạm tội Đây có thể coi là một trong số ít những công trình lần đầu tiên nghiên cứu về các BPTP áp dụng đối với pháp nhân thương mại phạm tội kể từ khi LHS năm 2015 ra đời và chính thức có hiệu lực pháp luật Tuy nhiên, công trình cũng chỉ mới nghiên cứu dưới góc độ lý luận do bối cảnh thực tế là chưa thể có số liệu để có thể nghiên cứu dưới góc độ thực tiễn các quy định mới về BPTP [69]

Bên cạnh các công trình nghiên cứu nói trên, ở các diễn đàn khoa học, nhiều tác giả cũng đã có các bài báo nghiên cứu dưới góc độ quy định của pháp luật và góc độ áp dụng pháp luật:

- Các bài báo nghiên cứu dưới góc độ quy định của pháp luật như:“Qui định

của Bộ luật hình sự và Bộ luật tố tụng hình sự về việc trả lại tài sản cho chủ s hữu

và thực ti n áp dụng” của Nguyễn Văn Trượng, tạp chí Tòa án nhân dân, số

12/2005; “Cần nhận th c thống nhất khi áp dụng biện pháp tư pháp theo đi m a, b

khoản điều 41 Bộ luật hình sự” của Nguyễn Thị Tuyết, tạp chí Kiểm sát, số

6/2009; “Bàn thêm về biện pháp “ ịch thu công cụ, phương tiện phạm tội”” của Trần Đức Dương, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 22/2009; “Tịch thu công cụ, phương

tiện phạm tội? Như thế nào cho đúng” của Nguyễn Thị Tuyết, Phạm Thị Bích

Ngọc, tạp chí Tòa án nhân dân, số 12/2009; “Trả lại tài sản nhưng kh ng thuộc

diện chủ động thi hành” của Nguyễn Ánh Hồng, tạp chí Dân chủ và pháp luật, số

12/2011

- Các bài báo nghiên cứu dưới góc độ thực tiễn áp dụng và xử lý, thủ tục thi

hành của các CQTHTT như: “Về bắt buộc chữa bệnh và những thiếu sót cần khắc

phục”của Đỗ Văn Chỉnh, tạp chí Tòa án nhân dân, số 3/1999; “Bàn về áp dụng biện pháp “Bắt buộc chữa bệnh”” của Phan Hồng Thủy, tạp chí Kiểm sát, số 4/2002;

“Về việc xác định trách nhiệm b i thường thiệt hại do người chưa thành niên phạm tội gây ra” của Nguyễn Hòa Bình, tạp chí Kiểm sát, số 6/2002; “Việc áp dụng biện pháp chữa bệnh đối với bị can bị tâm thần” của Nguyễn Văn Chiến, tạp chí Kiểm

sát, số 10/2003; “Thi hành các biện pháp tư pháp không phải là hình phạt” của Hồ

S Sơn, tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 4/2004; “Thực ti n áp dụng biện pháp tư

pháp tịch thu vật, tiền bạc trực tiếp liên quan đến tội phạm” của Vũ Văn Tiếu, tạp chí

Tòa án nhân dân, số 13/2009; “Cần sửa đổi khoản , điều 311 Bộ luật tố tụng hình sự

về biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh”của Nguyễn Sơn Hà, tạp chí Kiểm sát, số

21/2010; “Trách nhiệm liên đới trong trả lại tài sản và b i thường thiệt hại ngoài

hợp đ ng”của Phạm Văn Thiệu, tạp chí Tòa án nhân dân, số 20/2012; “Thực ti n áp dụng biện pháp tư pháp tịch thu, b i thường và việc xử lý vật ch ng trong xét xử các

vụ án hình sự” của Quách Thành Vinh, tạp chí Nghề Luật, số 3/2013.Tuy là nghiên

cứu một cách chi tiết và cụ thể nhưng do đ c thù là một bài báo, các nội dung cần truyền tải giới hạn, do đó các bài báo mới chỉ dừng lại ở việc đề cập đến một vấn đề

cụ thể như thẩm quyền áp dụng, phạm vi áp dụng, thực tiễn áp dụng của một hay một

số BPTP Vì thế, chúng cũng không đảm bảo được tính toàn diện của việc nghiên cứu các PTP

Nghiên cứu về PTP nói riêng áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội có các bài báo sau:

- Các bài tham luận trong Hội thảo“ ảo vệ quyền của người chưa thành niên

phạm tội trong pháp luật h nh sự và tố tụng h nh sự iệt Nam”của Vụ pháp luật

hình sự- Hành chính thuộc ộ Tư pháp Nội dung các bài viết đã đề cập đến các PTP đối với người chưa thành niên phạm tội dưới một góc độ khác - góc độ bảo

vệ quyền con người Công trình cũng đã phân tích khá đầy đủ vấn đề bảo vệ quyền của người chưa thành niên trong việc thi hành các PTP Việc bảo vệ quyền của người chưa thành niên được áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn chủ yếu được thể hiện trên ba phương diện, đó là thúc đẩy quá trình phục hồi, phục thiện của người chưa thành niên; bảo vệ người chưa thành niên trước những ảnh hưởng tiêu cực của môi trường xung quanh và trước mọi hình thức kỳ thị, phân biệt đối xử và hỗ trợ quá trình tái h a nhập của các em [137] Những nội dung công trình đề cập liên quan đến các PTP đã đem đến góc nhìn đa diện về các biện pháp này, rằng các PTP không phải chỉ được hiểu là hậu quả pháp l bất lợi phát sinh khi có bản án có hiệu lực đối với người phạm tội, mà một số biện pháp c n có thể được coi như là sự thể hiện chính sách nhân đạo của nhà nước đối với chính người

đã thực hiện tội phạm

- Các bài tham luận trong Hội thảo“Tham vấn về t ng cường tư pháp cho

người chưa thành niên trong dự thảo ộ luật h nh sự sửa đổi) và ộ luật tố tụng

h nh sự sửa đổi)”doBộ Tư pháp phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân tối cao tổ

chức như: Các nguyên tắc cơ bản về tư pháp với trẻ em và bình luận của UNICEF

về dự thảo BLHS (sửa đổi); Xử lý chuyển hướng và tư pháp phục hồi của New Zealand; Xử lý chuyển hướng và tư pháp phục hồi của bang New South Wale của Úc; Tăng cường tư pháp với trẻ em trong dự thảo BLHS (sửa đổi).v.v Các tham luận của hội thảo cũng đã đề cập đến thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng hình phạt và các PTP đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, qua đó thấy được t lệ áp dụng các biện pháp ngoài hình phạt đối với họ c n ít ho c chưa đạt được hiệu quả mong muốn Trên cơ sở đó, hội thảo cũng đã đánh giá và đề xuất hướng hoàn thiện các quy định về biện pháp ngăn ch n, biện pháp thay thế xử lý hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội trong dự thảo BLTTHS (sửa đổi) [25]

- Các bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành như: “Những đ c đi m cơ

bản về trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên phạm tội trong lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam”củaTrần Văn Dũng, tạp chí Tòa án nhân dân, số 22/2005;

“Về áp dụng các biện pháp tư pháp phục h i đối với người chưa thành niên vi phạm pháp luật”của Vũ Việt Hùng, tạp chí Kiểm sát, số 15/2007 hay bài viết

“Những khía cạnh pháp lý hình sự về các hình phạt và các biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội”của tác giả Trịnh Tiến Việt, tạp chí

Tòa án nhân dân, số 13,14/2010

Liên quan đến các PTP áp dụng đối với pháp nhân, có các bài báo sau:

- ài viết“Hoàn thiện quy định về trách nhiệm h nh sự của pháp nh n thương

mại phạm tội trong ộ luật h nh sự 5” của Nguyễn Thị Phương Hoa, Tạp chí

Luật học, số đ c biệt về LHS 2015/2016 trong mục kiến nghị về việc sửa điều

78 và điều 80 của LHS liên quan đến hình phạt đối với pháp nhân, tác giả cho rằng, đối với những thiệt hại mà hành vi phạm tội của pháp nhân đã gây ra thì t a án

có thể quyết định áp dụng PTP nêu tại điều 82 LHS năm 2015 để buộc pháp nhân khắc phục hậu quả (nếu hậu quả có khả năng khắc phục) ho c buộc BTTH (nếu hậu quả không có khả năng khắc phục ho c chỉ khắc phục được một phần)

- ài viết “ rách nhiệm h nh sự của pháp nh n thương mại theo quy định của

ộ luật h nh sự 5”của Lưu Hải Yến, Tạp chí Luật học, số đ c biệt về LHS

2015/2016 Tác giả đã làm rõ được tính chất các PTP là biện pháp bổ sung ho c thay thế cho hình phạt trong những trường hợp cần thiết ên cạnh đó, tác giả cũng chỉ ra những điểm chưa thống nhất trong qui định của LHS về các biện pháp này [138] Cuối cùng, tác giả cho rằng, trên cơ sở các biện pháp khắc phục trong cưỡng chế hành chính đối với pháp nhân vi phạm, luật hình sự đã xây dựng hệ thống các PTP đ c thù cho pháp nhân thương mại tương tự như vậy Điều này để bảo đảm khi không áp dụng các biện pháp hành chính mà áp dụng các biện pháp xử l hình

sự, việc buộc chủ thể này phải khôi phục, ngăn ch n hay khắc phục hậu quả của tội phạm vẫn được thực hiện

Tóm lại, những nghiên cứu và đánh giá về lý luận và thực tiễn áp dụng các BPTP của các công trình nói trên cũng là một nguồn tham khảo có giá trị, giúp cho người viết luận án này có điều kiện thuận lợi hơn trong quá trình thu thập số liệu phục vụ cho luận án của mình Đồng thời, việc tiếp cận các số liệu đó giúp người viết có cơ sở hoàn thiện về m t thực tiễn những điểm mà luận án chưa làm sáng tỏ được liên quan đến những BPTP mới Tuy nhiên, các bài báo nói trên chưa phân

tích cụ thể các PTP, chưa nghiên cứu kinh nghiệm lập pháp nước ngoài có quy định về các biện pháp chịu TNHS của pháp nhân, trong đó có PTP để thấy được

sự khác nhau, đồng thời rút ra được kinh nghiệm trong quá trình áp dụng các biện pháp mới được quy định trong PLHS Việt Nam Và bởi l vì tính mới trong quy định của LHS năm 2015 về vấn đề này nên đây cũng chính là điều thuận lợi để luận án tiếp tục mở rộng hướng nghiên cứu của mình, góp một phần kết quả nghiên cứu tiếp nối cho các công trình trước

2 Tình hình nghiên cứu ở ƣớc ngoài

PLHS các nước trên thế giới từ lâu đã quy định về hệ thống các biện pháp cưỡng chế hình sự khác bên cạnh hình phạt trong luật hình sự Trên cơ sở nghiên cứu

về chế định các PTP, có thể chia các công trình nghiên cứu theo các nhóm sau:

2 1 C ô tr i ứu về biệ p p tƣ p p ói u

- cấp độ sách chuyên khảo, đầu tiên phải kể đến cuốn sách “ hoa học h nh

sự” (Pénologie) của Bernard Bouloc Đây được coi là cuốn sách tiêu biểu và là

công trình sớm nhất ở Pháp có nghiên cứu về các biện pháp cưỡng chế hình sự khác bên cạnh hình phạt Công trình cũng đưa ra định nghĩa về các biện pháp an ninh, nghiên cứu các qui định trong luật hình sự Pháp về các biện pháp an ninh, nêu sự khác nhau của các biện pháp này Tác giả phân loại hai nhóm các biện pháp an ninh bao gồm: các biện pháp mang tính giáo dục, cải tạo (mesure de s reté à prédominance réducative) và các biện pháp mang tính trừng trị (mesure de s reté à prédominance neutralisatrice) Một số biện pháp an ninh áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội như: quản chế, đưa vào một cơ sở; đối với người thành niên phạm tội như: trục xuất, cấm lưu trú trên lãnh thổ, trong đó cấm lưu trú được hiểu như là hình phạt chính ho c bổ sung nằm trong hệ thống hình phạt [141] Một điều có thể nhận thấy rằng, khi đề cập đến các biện pháp an ninh, tác giả phân loại các biện pháp an ninh áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội và người thành niên phạm tội, trong đó có một số biện pháp được hiểu như là hình phạt chính

ho c bổ sung nằm trong hệ thống hình phạt [141]

- Tiếp theo là cuốn sách “ uật h nh sự phần chung” (Droit pénal général) của

Jacques Leroy, giáo sư của trường Đại học Orleans Công trình này dành một phần không nhỏ để nêu và phân tích các biện pháp khác ngoài hình phạt Tác giả cho rằng, các biện pháp an ninh không khắc nghiệt đối với người phạm tội, nó nhằm để bảo vệ xã hội thông qua sự phục hồi chức năng của cá nhân người phạm tội Ngoài

ra, tác giả nhấn mạnh rằng, hệ thống các biện pháp áp dụng đối với người chưa

thành niên phải hoàn toàn khác với người thành niên phạm tội, thậm chí ngay cả khi

áp dụng hình phạt tù, hệ thống nhà tù dành cho người chưa thành niên phải khác so với người thành niên Một điểm đáng quan tâm trong cuốn sách này đó là, tác giả đánh giá các biện pháp an ninh ở trên có thể được hiểu như là một biện pháp đạo đức, không thuần túy chỉ là biện pháp cưỡng chế thuộc nội dung của TNHS mà c n được hiểu đây chính là việc khen chê về m t xã hội đối với người bị áp dụng các biện pháp này Do đó, dưới góc độ xã hội, có thể hiểu đây là một loại biện pháp đạo đức mang tính giáo dục chủ yếu, c n dưới góc độ pháp luật được hiểu là biện pháp

an ninh măng tính răn đe và ph ng ngừa [148]

- Cuốn sách “Giáo trình luật hình sự phần chung” (Strafrecht Allgemeine

Teil) của tác giả Helmut Fuchs ên cạnh các hình phạt, công trình đã đề cập đến các BPTP trong luật hình sự Áo và xác định BPTP là một phần không thể thiếu trong các biện pháp có tính chất hình sự Về nội dung cụ thể của các BPTP, công trình trên chủ yếu phân biệt biện pháp đưa vào trại tâm thần với tù có thời hạn, chưa phân biệt thật cụ thể BPTP với các biện pháp xử phạt hành chính [147]

- Cuốn sách “Giáo trình luật hình sự” (Strafrecht Lehrbuch) của tác giả Kristen Kuehl [153] và “Giáo trình luật hình sự Phần chung”(Strafrecht

Allgemeiner Teil) của tác giả Kindhaeuser [154] Các công trình trên đây có đề cập đến các BPTP trong luật hình sự Đức, có phân tích và nghiên cứu các nội dung và điều kiện áp dụng các PTP cũng như xác định các BPTP là một phần không thể thiếu trong các biện pháp hình sự Về nội dung cụ thể, các công trình trên đã đề cập đến các PTP được quy định tại LHS và gọi chúng là biện pháp xử lý cải thiện và đảm bảo an toàn Các biện pháp này không phụ thuộc vào hình phạt, điều này có nghĩa là khi không có hình phạt thì vẫn có thể áp dụng chúng Ngoài ra, công trình

c n đề cập đến biện pháp tịch thu lại và tịch thu, đây không phải là biện pháp xử l cải thiện và bảo đảm an toàn mà là hậu quả k m theo nhưng vừa có tính chất như là hình phạt vừa có tính chất như là biện pháp xử l

Khi đề cập đến TNHS, hình phạt hay BPTP, phải kể đến công trình “ ề tội

phạm và h nh phạt” (On crime and punishment) của Cesare eccaria Đây được

xem là một trong những công trình tiêu biểu ở thế k thứ XVIII, là công trình đánh dấu bước ngo t cho sự ra đời của trường phái tội phạm học cổ điển ng đã đề cao vai trò của hình phạt trong phòng ngừa tội phạm Bên cạnh đó, ông cho rằng, cách tốt nhất để phòng ngừa tội phạm là luật phải được quy định đơn giản và rõ ràng, khen thưởng người có đạo đức tốt và cải thiện nền giáo dục; đồng thời, cần phải cải

thiện hệ thống tư pháp hình sự theo hướng hạn chế tính hà khắc và đẩy mạnh việc đối xử nhân đạo đối với tù nhân [144] Công trình nghiên cứu đã khẳng định rằng hình phạt không phải là biện pháp duy nhất để ph ng ngừa tội phạm và cho rằng, việc khen thưởng, giáo dục hay ân xá cho tội phạm cũng chính là sự thể hiện chính sách nhân đạo của nhà nước đối với họ, đồng thời cũng đạt được mục đích ph ng ngừa tội phạm Dù không liên quan trực tiếp đến đề tài mà người viết nghiên cứu, nhưng những giá trị mà tài liệu này để lại cũng như hướng tiếp cận nghiên cứu về tội phạm và hình phạt, trong đó tưởng về các cách thức để ph ng ngừa tội phạm như thế nào cho hiệu quả của Cesare accaria cũng có ích nhiều cho việc nghiên cứu luận án này

- cấp độ luận án, chúng tôi nhận thấy có công trình luận án tiến sĩ “Các biện

pháp an ninh: nghiên c u so sánh của pháp luật h nh sự của Pháp và Đ c” (Les

mesures de sûreté: étude comparative des droits pénaux français et allemand)của tác giả Jenny Frinchaboy Nội dung chính mà luận án này đề cập đó là, các biện pháp an ninh là trọng tâm của chính sách hình sự hiện nay Trong luật Pháp, vị trí của các biện pháp này là không rõ ràng, vì lợi ích của sự đơn giản hóa đã lựa chọn một hệ thống đơn theo dõi”, chỉ bao gồm các hình phạt Ngược lại, luật pháp Đức đã áp dụng một

hệ thống song song”, nơi các hình phạt và các biện pháp an ninh cùng tồn tại trong khuôn khổ luật hình sự Hệ thống này mang lại lợi thế là nhận ra được tính cụ thể của các biện pháp an ninh, không dựa trên tội lỗi của người phạm tội, mà dựa trên mức độ nguy hiểm của họ Nghiên cứu so sánh về sự xuất hiện và tính tự chủ của các biện pháp an ninh, luận án đã kết luận rằng, cần áp dụng một hình thức xử lý hình sự kép với chế độ pháp lý hoàn chỉnh riêng cho các biện pháp an ninh, tách biệt với chế độ

xử phạt, nhưng theo các nguyên tắc cơ bản của luật hình sự [152]

ên cạnh các công trình sách chuyên khảo và luận án, trong khoa học luật hình sự nước ngoài cũng đã có những bài báo nghiên cứu về các PTP nói chung đăng trên các tạp chí chuyên ngành Có thể thấy những bài báo sau đây:

- ài báo iện pháp an toàn trong ộ luật h nh sự mới” (Safety measures in

the new criminal code) của Constantin Sima ài viết bàn về các biện pháp an toàn trong luật hình sự hiện đại bao gồm: điều trị y tế bắt buộc, nhập viện y tế, cấm hành nghề, tịch thu đ c biệt hay các biện pháp an toàn khác như: cấm ở lại địa phương nhất định, trục xuất người nước ngoài và cấm trở về với gia đình, cư trú có thời hạn Tác giả cho rằng, nguồn gốc các biện pháp này là do trong xã hội, một số cá nhân

có những thói quen xấu trong cuộc sống, có những sai sót về sinh l hay tình trạng

tâm thần mà được cho là nguy hiểm Vì vậy, thông qua l lịch tư pháp của những người này, cần áp dụng một biện pháp an toàn vĩnh viễn để họ chấp nhận điều trị thích hợp ài viết cũng phân tích, đưa ra hai luồng quan điểm về việc sát nhập hay không sát nhập biện pháp trừng phạt với biện pháp an toàn Tác giả cũng nêu ra các biện pháp an toàn được qui định trong LHS Rumani từ đó kết luận rằng: Ngay cả khi số lượng các biện pháp an toàn bị hạn chế và đưa ra thêm những hình phạt bao gồm cả các biện pháp an toàn cũ trong LHS mới thì các nhà lập pháp Rumani vẫn giữ nguyên quan niệm truyền thống rằng, các biện pháp an toàn như là một phương tiện loại bỏ tình trạng nguy hiểm và ngăn ch n tội phạm [164]

- ài báo “H nh phạt và các biện pháp h nh sự khác” (Punishment and other

penal measures) của tác giả Maizer Chankseliani Tác giả đã rất công phu và có sự đầu tư nghiên cứu kĩ lưỡng khi tìm hiểu PLHS của nhiều nước trên thế giới (27 nước) và đã chỉ ra rằng, hình phạt không phải là cách duy nhất mà cần có các biện pháp hình sự khác mang tính chất trừng phạt hay mang tính cải huấn và tác động giáo dục bên cạnh hình phạt Tác giả cũng cho rằng: hình phạt và các biện pháp hình sự khác có điểm chung đều là biện pháp bắt buộc của nhà nước được áp đ t bởi phán quyết của t a án khi một cá nhân đã phạm một tội ác hay khinh tội Nhưng điểm khác là các biện pháp hình sự khác không chỉ áp dụng đối với tội phạm mà

c n đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội Các biện pháp này có thể được áp dụng như một loại TNHS, phát sinh từ TNHS và có thể áp dụng đối với cá nhân không có năng lực TNHS hay suy giảm năng lực TNHS 156

- ài báo “Các biện pháp điều trị và an toàn trong pháp luật h nh sự hụy

Sĩ”(Les mesures thérapeutiques et de s reté en droit pénal suisse), của Nicolas

Queloz ài báo có góc tiếp cận mới khi đề cập đến các PTP thông qua một vụ

việc cụ thể, trong đó người thực hiện hành vi phạm tội do đã có triệu chứng của một loại bệnh rối loạn nên sau đó đã không thể tuyên hình phạt đối với anh ta mà phải

áp dụng một biện pháp điều trị Trên cơ sở vụ việc này, tác giả đã mô tả hệ thống các chế tài hình sự trong luật hình sự Thụy Sĩ, đ c biệt nêu và phân tích các nguyên tắc, các điều kiện áp dụng của hai nhóm biện pháp xử l khác ngoài hình phạt, đó là biện pháp điều trị và biện pháp an toàn [158]

2 2 C ô tr i ứu về từ biệ p p tƣ p p ụ t ể

- Công trình luận án tiến sĩ của tác giả Trần Văn Dũng “ iếp cận so sánh

trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên trong luật hình sự Pháp và Việt Nam” (Approche comparative responsabilité pénale des mineurs en droit fran ais et

au Vietnam) Tác giả chỉ ra rằng, trong hệ thống các biện pháp giáo dục đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, các nhà lập pháp hình sự Pháp đ t ra mục đích về tính hiệu quả của việc giáo dục nên các biện pháp này mang tính linh hoạt, chuyên nghiệp và hoàn toàn, còn theo Luật hình sự Việt Nam, các biện pháp này chưa thực

sự linh hoạt, chuyên nghiệp và nhất quán Theo luật hình sự Việt Nam, biện pháp giáo dục riêng này là sự kết hợp giữa các biện pháp hình sự với các biện pháp hành chính: biện pháp buộc phải chịu thử thách, biện pháp giáo dục tại cộng đồng hay biện pháp cải tạo không giam giữ Trong khi đó, theo luật hình sự Pháp, các biện pháp nói trên là các biện pháp giáo dục có tính chất mở với mục tiêu hòa nhập xã hội gồm các biện pháp giáo dục truyền thống và các biện pháp giáo dục mới [46] Việt Nam hiện nay, biện pháp này chưa được coi là một biện pháp giáo dục áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội Vì vậy, đây cũng là một nguồn tham khảo quý giá trong việc đề xuất các giải pháp hoàn thiện các quy định của pháp luật về các BPTP áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội

- ài báo “ hi hành án h nh sựvị thành niên phạm tội Đ c: giữa một hệ thống

bảo vệ và công lý” (Der Jugendstrafvollzug in Deutschland: zwischen einem

Sicherheitssystem und Gerechtigkeit) của Frieder Dunkel ài báo đề cập đến các biện pháp can thiệp của PLHS đối với người dưới 18 tuổi trong thực tế Công cuộc cải cách

ở Tây Đức từ năm 1970 đã đổi mới bằng cách thực hành tư pháp với các biện pháp không giam giữ mới: hòa giải, quá trình đào tạo xã hội, làm việc để mang lại lợi ích cộng đồng, hỗ trợ giáo dục…Đồng thời bài báo nhấn mạnh chính sách hình sự đối với người phạm tội trẻ, đó là kết hợp giữa khoan dung và xu hướng hiện tại 145

- Bài báo Trách nhiệm hình sự của c ng ty Pháp”(Responsabilité pénale des enterprises francaises) của Phillipe Xavier Bender Bài báo phân tích rằng, theo

Điều 121-2 LHS Pháp thì pháp nhân để có tư cách chủ thể chịu TNHS thì cần phải

có tư cách pháp nhân, nếu một nhóm ho c tổ chức không có tư cách pháp nhân s không phải là nhân” và cũng có nghĩa không phải là chủ thể pháp luật Trên cơ sở

đó, LHS Pháp cũng qui định, bên cạnh xử phạt tiền là hình phạt chính duy nhất áp dụng đối với pháp nhân phạm tội, các biện pháp xử l hình sự khác đối với pháp nhân được qui định tại Điều 131 Chẳng hạn, tại Điều 131-34 của LHS Pháp cho phép truất quyền thi đấu từ đấu thầu công khai, hay Điều 131-33 cho phép đóng cửa bắt buộc các cơ sở, đồng thời cấm thực hiện các hoạt động xảy ra trên cơ sở đó phát sinh từ hành vi phạm tội [167] Trên thế giới, có nước qui định TNHS của pháp nhân bao gồm các PTP trong một văn bản riêng Chẳng hạn, theo Điều 28 của

Luật Trách nhiệm hình sự Cộng hòa Montenegro qui định, Tòa án có thể áp dụng một ho c nhiều biện pháp an ninh đối với một pháp nhân khi các điều kiện áp dụng được đáp ứng Pháp luật một số nước c n quy định các biện pháp cải huấn được coi như là biện pháp trừng phạt khác bên cạnh hình phạt ho c thay thế cho hình phạt

- Công trình nghiên cứu “Các h nh phạt và các biện pháp hụy Sĩ” (Les

peines et mesures en Suisse - Système et exécution pour les adultes et les jeunes: une vue d’ensemble) của ộ Tư pháp Liên bang và cảnh sát, Văn ph ng Tư pháp Liên bang của Thụy Sĩ Công trình đã đề cập về m t l luận hệ thống hình phạt và các biện pháp khác cũng như về vấn đề thi hành các biện pháp này đối với nhiều đối tượng khác nhau như người bị tâm thần, người nghiện, người thành niên từ đủ 18 tuổi đến 25 tuổi và người dưới 18 tuổi phạm tội So với hệ thống hình phạt, dường như các biện pháp khác được các nhà làm luật Thụy Sĩ quan tâm hơn khi có nhiều quy định cụ thể về nội dung, cách thức và điều kiện áp dụng Một điểm đáng chú

mà công trình đã đề cập đó là các chế tài áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội lại được quy định trong một văn bản luật riêng dành cho người dưới 18 tuổi phạm tội với tên gọi là các biện pháp bảo vệ Có thể thấy, các biện pháp này được

áp dụng hầu hết mọi hành vi phạm tội, chỉ trong trường hợp thực sự cần thiết mới

áp dụng hình phạt 163

- áo cáo “Các biện pháp thay thế h nh phạt tù y Phi- ri n vọng và thách

th c” (Alternatives to imprisonment in East Africa: trends and challenges) do tổ

chức Penal Reform International (PRI) thực hiện áo cáo đã phân tích thực trạng quá tải tại các trại giam ở các nước Tây Phi; khái quát sự phát triển các hình thức thay thế hình phạt tù ở các nước này, thực tiễn áp dụng và các biện pháp đ c thù của từng nước áo cáo cũng đưa ra những thách thức chính và các khuyến nghị tăng cường các biện pháp cải tạo tại cộng đồng [160]

Như vậy, ở góc độ nghiên cứu về từng BPTP cụ thể, các công trình nước ngoài cũng đã nghiên cứu về các BPTP áp dụng đối với cá nhân phạm tội hay đối với pháp nhân phạm tội nhưng chưa nghiên cứu thành một nội dung riêng về các BPTP Đây cũng là một khó khăn trong quá trình tham khảo kinh nghiệm lập pháp nước ngoài trong việc hoàn thiện chế định BPTP của tác giả

3.Đ i t i ứu i qu uậ

3.1 qu u đư uậ á p p á r

Qua nghiên cứu các công trình liên quan đến các PTP ở trong và ngoài nước như đã đề cập ở trên, chúng tôi đưa ra một số nhận xét và đánh giá như sau:

* ề các c ng tr nh nghiên c u trong nước:

- Các công trình đã đề cập và phân tích một số nội dung về m t l luận của các BPTP như khái niệm, đ c điểm, tính chất, vai tr của các PTP dưới nhiều góc độ khác nhau

- Các công trình đã có những đề xuất, những kiến giải lập pháp nhằm hoàn thiện các PTP Có kết quả đã được ghi nhận và tiếp thu trong quá trình xây dựng LHS năm 1999, có những đề xuất mang tính khoa học cao và đã được áp dụng trong việc sửa đổi, ban hành LHS năm 2015

- Các công trình cũng đã nghiên cứu theo nhiều hướng khác nhau và đem đến cái nhìn đa chiều về các PTP như: nghiên cứu tổng thể hay nghiên cứu từng biện pháp cụ thể, nghiên cứu về m t l luận hay thực tiễn, nghiên cứu dưới góc độ quyền con người khi áp dụng các PTP, nghiên cứu độc lập ho c trong sự so sánh với pháp luật các nước

- Một số công trình đã cho thấy được quá trình hình thành và phát triển của các PTP từ giai đoạn trước khi có LHS đầu tiên cho đến nay Kết quả đó giúp tác giả nhận thức rõ những yêu cầu, đ i hỏi của nhà làm luật trong quá trình hình thành

và hoàn thiện hệ thống các PTP đối với người phạm tội nói chung và người chưa thành niên phạm tội nói riêng trong từng giai đoạn lịch sử và trong từng bối cảnh kinh tế - xã hội của đất nước

- Các công trình đã phân tích và phản ánh phần nào thực trạng, những hạn chế, bất cập trong thực tiễn lập pháp và thực tiễn áp dụng các PTP Trên cơ sở đó, tác giả

có thể so sánh, đối chiếu với qui định của PLHS hiện hành nhằm chỉ rõ những ưu và nhược điểm của các biện pháp này, đồng thời tăng cường và thúc đẩy việc áp dụng các biện pháp này một cách có hiệu quả trong thời gian tới ở Việt Nam

Những kết quả trên đây cũng giúp cho tác giả luận án có cái nhìn toàn diện khi đánh giá các BPTP trong PLHS Việt Nam, đồng thời tiếp thu những quan niệm khoa học về khái niệm BPTP, về đ c điểm, vai trò của các BPTP s được đề cập trong chương l luận của luận án ên cạnh đó, một số công trình nghiên cứu vẫn

c n những nội dung có nhiều kiến khác nhau:

- Thứ nhất là vấn đề về hình thức thực hiện TNHS của BPTP Có quan điểm cho rằng biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa, BTTH không thuộc nội dung của TNHS

m c dù được LHS quy định, do cơ quan tư pháp áp dụng đối với người phạm tội

ho c người có trách nhiệm BTTH do tội phạm gây ra Không tách PTP này ra khỏi nội dung của TNHS có thể đưa đến việc miễn TNHS, đồng thời dẫn đến việc

miễn cả TNDS Quan điểm c n lại cho rằng vẫn coi đây là một PTP, thuộc nội dung của TNHS

- Thứ hai là vấn đề về quy định PTP trong văn bản pháp luật Có quan điểm cho rằng các biện pháp xử l đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, trong đó bao gồm

cả các PTP nên được quy định trong một văn bản riêng dành cho người dưới 18 tuổi phạm tội.Trong khi đó, những kiến khác cho rằng bên cạnh hình phạt, các PTP là một phần của TNHS nên việc quy định trong LHS là hợp l hơn và cũng thuận tiện hơn trong việc áp dụng các chính sách xử l người thành niên và người chưa thành niên phạm tội

- Thứ ba là về vấn đề xây dựng khái niệm khoa học BPTP Có quan điểm cho rằng không cần định nghĩa khái niệm các PTP trong LHS vì việc liệt kê từng PTP cụ thể chính là dạng của định nghĩa liệt kê và quá rõ ràng, dễ hiểu rồi Trong khi đó các quan điểm khác liên quan đến việc đề xuất hoàn thiện chế định các PTP lại cho rằng cần phải có một điều luật riêng định nghĩa về PTP giống như điều luật định nghĩa về hình phạt

* ề các c ng tr nh nghiên c u nước ngoài:

-Các công trình đã chỉ ra rằng, mỗi nước qui định về các biện pháp hình sự khác ngoài hình phạt này là khác nhau, tên gọi của các biện pháp cũng không giống nhau Ngoài ra, có nước qui định các biện pháp này ở trong LHS, có nước lại qui định ở trong các văn bản luật chuyên ngành khác

- Các công trình đã có sự so sánh PLHS của các nước với nhau để chỉ ra được những điểm tương đồng và khác biệt trong việc qui định và áp dụng các PTP Có nước coi đó là các biện pháp độc lập bên cạnh hình phạt; có nước m c dù coi đó là các biện pháp bảo đảm an toàn hay biện pháp an ninh và không có tính trừng trị như hình phạt, nhưng lại được xem xét như là hình phạt chính hay hình phạt bổ sung Qua đó, người viết luận án có thể nhận thức được vai tr của các biện pháp tương tự trong luật hình sự các nước trên thế giới, trên cơ sở đó làm sáng tỏ hơn vai tr của các PTP trong luật hình sự Việt Nam

- Các công trình đã đ c biệt quan tâm đến hệ thống tư pháp hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội Qua đó có thể thấy, PLHS các nước luôn có một cơ chế pháp l toàn diện, đầy đủ và độc lập để bảo vệ quyền lợi của người dưới 18 tuổi phạm tội, hướng tới mục đích giáo dục, cải tạo và h a nhập xã hội của đối tượng này

Qua việc đánh giá các công trình nước ngoài nói trên, bước đầu chúng tôi nhận thấy có thể tiếp thu và kế thừa một số nội dung như: cách quy định PTP trong các văn

bản pháp luật, đối tượng có thể áp dụng PTP, mục đích của việc áp dụng các PTP

và quan điểm của các nước trên thế giới về vị trí của PTP trong hệ thống các bện pháp cưỡng chế hình sự Những vấn đề này s được đề cập trong mục nghiên cứu quy định PLHS một số nước trên thế giới về PTP và ở mục các giải pháp hoàn thiện PLHS về các PTP

3 2 N ữ vấ ề i qu uậ ƣ ƣợ iải quy t o ti p

tụ i ứu

Từ những tài liệu tham khảo phản ánh tình hình nghiên cứu về chế định BPTP trong Luật hình sự Việt Nam như đã trình bày ở trên, người viết nhận thấy rằng, trước hết, các công trình nghiên cứu chưa đi sâu phân tích thực trạng lập pháp của các BPTP, nhất là các PTP đối với người dưới 18 tuổi phạm tội và đối với pháp nhân thương mại phạm tội, chưa thực sự làm rõ ho c chưa có sự thống nhất trong việc xác định tính chất của các BPTP, vị trí của các biện pháp này trong hệ thống các biện pháp hình sự áp dụng đối với các chủ thể phạm tội cũng như vai tr của các biện pháp này đối với việc

xử l tội phạm, đấu tranh phòng ngừa tội phạm Trong khi LTTHS năm 2015, LDS năm 2015, LTHAHS năm 2019, Luật xử l vi phạm hành chính năm 2012 và một số văn bản hướng dẫn dưới luật về các PTP cũng vừa mới được sửa đổi ho c ban hành mới, việc nghiên cứu dưới góc độ l luận làm cơ sở cho việc áp dụng các biện pháp này trong thực tiễn là điều thực sự cần thiết mà các công trình khác chưa làm được và chưa nghiên cứu đến Ngoài ra, tính đến thời điểm mà người viết luận án nghiên cứu, các công trình nói trên vẫn chưa nêu và phân tích được những điểm mới

về các PTP áp dụng đối với người phạm tội trong LHS năm 2015, chưa giải thích được l do tại sao không coi Giáo dục tại xã, phường, thị trấn là PTP nữa

Những vấn đề còn có những quan điểm, ý kiến, đánh giá khác nhau cần phải tiếp tục nghiên cứu s được luận án tập trung nghiên cứu và giải quyết bao gồm:

- Những vấn đề l luận về các PTP trong luật hình sự Việt Nam, làm rõ khái niệm, đ c điểm, vai tr và phân loại các PTP và phân biệt PTP với hình phạt để làm sáng tỏ mục đích, nghĩa của việc quy định các PTP trong PLHS Việt Nam

- Các giai đoạn lập pháp hình sự Việt Nam qui định về các PTP từ thời kỳ phong kiến Việt Nam cho đến trước khi ban hành LHS năm 2015 để cho thấy được tính kế thừa về m t lập pháp hình sự

- Kinh nghiệm lập pháp của một số quốc gia tiêu biểu trên thế giới để rút ra được những nét tương đồng và khác biệt về quy định của PLHS, làm rõ được những

điểm ưu việt của các PTP để trở thành nguồn tham khảo qu giá đối với thực tiễn lập pháp hình sự Việt Nam

- Thực tiễn áp dụng các PTP qui định trong PLHS Việt Nam Để làm rõ vấn

đề này, luận án tiếp cận và thu thập số liệu các bản án trong v ng 10 năm (từ năm

2008 đến năm 2017) phản ánh tình hình áp dụng các PTP đối với các chủ thể phạm tội; nêu lên những vướng mắc, hạn chế để có thể rút ra những nhận xét nhất định về tính phù hợp, tính hiệu quả của việc áp dụng

- Đưa ra những giải pháp hoàn thiện các qui định của PLHS và giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các BPTP trong thực tiễn, đ c biệt là các biện pháp mới được

bổ sung trong LHS năm 2015

3.3 Giả thuy t nghiên cứu

Giả thuyết 1:Cần nhận thức lại bản chất của các BPTP trong mối quan hệ với

hình phạt và các biện pháp xử lý hình sự khác Các BPTP không chỉ là các biện pháp

hỗ trợ cho hình phạt mà c n c n có vai tr độc lập

Giả thuyết 2: Trong bối cảnh hiện nay, hệ thống các PTP chưa đáp ứng được

đầy đủ nhu cầu của việc áp dụng, chưa đảm bảo được vai trò và tính hiệu quả của BPTP trong hệ thống các biện pháp cưỡng chế hình sự

Giả thuyết 3: Các BPTP áp dụng đối với các chủ thể phạm tội là cần thiết và

cần phải được quy định rõ ràng hơn, đầy đủ hơn trong PLHS

Giả thuyết 4: Thực trạng quy định của PLHS Việt Nam và thực trạng áp dụng

các PTP đối với cá nhân, pháp nhân thương mại phạm tội vẫn còn tồn tại những vấn

đề bất cập, vướng mắc đ i hỏi phải hoàn thiện để áp dụng đúng và để nâng cao hiệu quả áp dụng chúng trong thực tiễn

3.4 Câu hỏi nghiên cứu

Nội dung của luận án s tập trung nghiên cứu để trả lời các câu hỏi sau:

h nhất, khái niệm, đ c điểm, vai tr của các PTP là gì? Cơ sở của việc quy

định các PTP trong luật hình sự? Mối quan hệ giữa PTP với hình phạt?

h hai, các PTP được quy định như thế nào trong pháp luật hình sự một số

nước trên thế giới? Những điểm tương đồng và khác biệt so với pháp luật hình sự Việt Nam?

h ba, nội dung của các PTP được quy định như thế nào trong luật hình sự

hiện hành?

h tư, thực tiễn áp dụng các PTP như thế nào? Có những hạn chế, vướng

mắc gì và nguyên nhân của chúng?

h n m, để khắc phục những nguyên nhân của những hạn chế, vướng mắc

trong áp dụng các PTP và nâng cao hiệu quả áp dụng các biện pháp này trong thời gian tới thì cần những giải pháp gì?

- Tiếp cận liên ngành: Do các BPTP có nội dung và cách thức thi hành liên quan đến các quy định của các văn bản pháp luật chuyên ngành khác nên luận án có

sự tiếp cận liên ngành của PLHS, PLDS, PLTTHS, pháp luật hành chính, pháp luật thi hành án hình sự để phân tích, so sánh và làm rõ hơn đ c điểm, bản chất, mục đích của các PTP

- Tiếp cận lịch sử: Quan điểm lịch sử được thừa nhận, được sử dụng nhất quán

và xuyên suốt trong quá trình nghiên cứu, đ c biệt là trong việc đánh giá sự hình thành và phát triển của PTP trong luật hình sự Việt Nam

- Tiếp cận so sánh: Cách thức này được sử dụng trong quá trình nghiên cứu PLHS của các quốc gia khác, từ đó đưa ra những đối chiếu, so sánh và rút ra kinh nghiệm lập pháp cho Việt Nam

t uậ ƣơ tổ qu

Việc nghiên cứu tổng quan các công trình nghiên cứu của các học giả tiền bối

ở trong và ngoài nước đã cho tác giả một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về các vấn đề liên quan đến đề tài luận án Qua đó, tác giả cũng nhận thấy rằng, m c dù có nhiều công trình ở các góc độ khác nhau nghiên cứu về các PTP, tuy nhiên cho đến hiện tại, chưa có một công trình nào ở cấp độ luận án tiến sĩ nghiên cứu một cách toàn diện và tổng thể dưới góc độ PLHS về các PTP Nhận thức được vấn đề này, tác giả đã xác định rõ mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của mình Cụ thể là, đề tài luận

án s tiếp tục tập trung làm rõ những vấn đề l luận về các PTP, thực tiễn áp dụng các PTP của Việt Nam, qua đó đề xuất những giải pháp đồng bộ và có giá trị thực tiễn nhằm góp phần nâng cao hiệu quả áp dụng các PTP ở Việt Nam

C NỘI UNG ẾT UẢ NGHI N CỨU CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VÀ PHÁP LUẬT HÌNH SỰ

MỘT SỐ NƯỚC VỀ CÁC BIỆN PHÁP TƯ PHÁP

1.1 Những vấ ề lý luận về biệ p p tư p p

1.1.1 Khái niệm, đặc điểm của biện pháp tư pháp

1 hái niệm biện pháp tư pháp

BPTP xuất phát từ thuật ngữ biện pháp đảm bảo an toàn ( mesures de sureté” hay security measures”)1 Cơ sở lýthuyết của các biện pháp đảm bảo an toàn trong luật hình sự có nguồn gốc từ thế k XIX, khi không có một ranh giới rõ ràng giữa hình phạt và các biện pháp hình sự khác Các nhà lập pháp cho rằng, trong xã hội có một đối tượng nhất định xuất hiện trong tình trạng nguy hiểm dưới sự ảnh hưởng và tác động của các yếu tố hình sự Những đối tượng này cần phải được ngăn ch n trước khi họ có nguy cơ phạm tội bằng cách hạn chế một số quyền đ c biệt (như tước vũ khí, tịch thu tài sản) Đây được xem là biện pháp pháp đảm bảo an toàn vì

có mục đích bảo vệ xã hội xuất phát từ việc xem xét tính chất và mức độ nguy hiểm của những loại người này

Đến đầu thế k XX, các biện pháp đảm bảo an toàn đã được quy định trong PLHS Trên cơ sở đó, các biện pháp đảm bảo an toàn đã được mở rộng hơn, không chỉ bao gồm các biện pháp có tính chất trừng trị, mà còn có các biện pháp khác như: điều trị (chẳng hạn như điều trị bệnh nghiện rượu, chất ma túy hay chữa trị bệnh tâm thần), cải huấn, giáo dục, bảo vệ (quyền và lợi ích về nhân thân và tài sản) nhằm ngăn ngừa tội phạm Tuy vậy, ở một số nước mà trong PLHS không quy định các biện pháp cưỡng chế hình sự khác, điều này là do đ c thù của k thuật pháp lý,chẳng hạn như được quy định trong các văn bản pháp luật khác chứ không phải là

do sự khác biệt về nội dung và cách thức áp dụng các biện pháp này

Trong khi PLHS của hầu hết các nước đều thống nhất trong cách gọi tên hình phạt thì đối với các biện pháp cưỡng chế khác ngoài hình phạt lại có sự khác nhau trong cách đ t tên Khoa học luật hình sự nước ngoài cũng sử dụng các thuật ngữ khác nhau để gọi tên các biện pháp này Một số nước sử dụng thuật ngữ các biện pháp an ninh” (Hy Lạp, Tây an Nha, Ý, Columbia, Mexico, v.v) Một số nước khác đ t tên các biện pháp an ninh theo các cách khác nhau: LHS của Đức gọi là các biện pháp xử l cải thiện và đảm bảo an toàn” nhằm nhấn mạnh tính chất cải thiện tình trạng người phạm tội để đảm bảo an toàn cho xã hội và ngăn ngừa sự tái

1 đây có một số tài liệu dịch và sử dụng tên gọi biện pháp an ninh hay biện pháp bảo vệ

phạm; LHS của a Lan gọi là biện pháp trừng trị tội phạm” hay LHS của Na

Uy gọi là biện pháp trừng trị khác” nhằm nhấn mạnh đến tính chất trừng trị của những biện pháp này; LHS của Thổ Nhĩ Kỳ gọi là Ph ng ngừa an ninh”; LHS Nga gọi là biện pháp pháp luật hình sự khác” nhằm để phân biệt với hình phạt là biện pháp xử lý chính thức được quy định trong LHS và đều có thể được áp dụng đối với mọi đối tượng phạm tội[156]

Trong khoa học luật hình sự nước ngoài, một số tài liệu cũng sử dụng thuật ngữ các biện pháp ngoài hình phạt” hay còn gọi là các biện pháp phi hình phạt”

để phân biệt với hình phạt Chẳng hạn, trong hướng dẫn của Tòa án nhân quyền Châu Âu về Điều 7 của Công ước châu Âu về nhân quyền đã đề cập đến các biện pháp không phải là hình phạt Cụ thể là, khi nêu khái niệm hình phạt và liệt kê các loại hình phạt có thể được áp dụng, hướng dẫn cũng nêu rõ: bản chất và mục đích của hình phạt (bao gồm cả mục đích đàn áp của nó), các thủ tục liên quan đến việc

áp dụng và thực thi của hình phạt, thể hiện mức độ nghiêm trọng của biện pháp này Tuy nhiên, bên cạnh đó, một số biện pháp trong các biện pháp phòng ngừa có thể có tác động đáng kể đến đối tượng bị áp dụng chứ không chỉ riêng hình phạt Các biện pháp nằm ngoài khái niệm hình phạt đó là: các biện pháp an ninh (bao gồm cả nhập viện không tự nguyện) đối với một người được công nhận tội phạm vô trách nhiệm; giam giữ để ngăn ch n một người tham gia vào các hoạt động gây tổn hại việc duy trì hòa bình và trật tự công cộng, do tính chất phòng ngừa của nó; cấm lãnh thổ (như một biện pháp bổ sung của một hình phạt tù); biện pháp hành chính trục xuất ho c cấm lãnh thổ; chuyển giao một người bị kết án sang một quốc gia khác; một biện pháp giám sát cảnh sát đ c biệt ho c bắt giữ tại gia cho một người nguy hiểm có mục đích là ngăn ch n các hoạt động tội phạm…Chúng tôi cho rằng, cách hiểu về biện pháp ngoài hình phạt trong khoa học luật hình sự nước ngoài là tương đối rộng, không chỉ bao gồm các biện pháp cưỡng chế hình sự khác ngoài hình phạt mà còn các biện pháp cưỡng chế khác mang tính chất dân sự ho c hành chính Do đó, các biện pháp ngoài hình phạt này không chỉ được quy định trong luật hình sự mà còn được quy định trong các văn bản PLTTHS, hành chính hay dân sự Ngoài ra, chúng tôi thấy rằng, tên gọi Các biện pháp an ninh” cũng có tính hợp lý, bởi vì nó nêu lên được tính chất cưỡng chế của các biện pháp này cũng như tính đảm bảo an toàn của

việc áp dụng các biện pháp đó đối với người có nguy cơ phạm tội iện pháp an

ninh m c dầu do t a h nh tuyên nhưng kh ng c tính chất một sự trừng trị, ch c mục đích bảo vệ x hội” [65] Cũng cần phải hiểu thêm rằng, các nước áp dụng các

biện pháp an ninh không phải chỉ duy nhất đối với người đã phạm tội mà còn áp

dụng đối với cả những đối tượng có nguy cơ gây nguy hiểm cho trật tự an toàn xã hội như: người bị bệnh tâm thần, người bị rối loạn về tinh thần, nhân cách hay người bị nghiện ma túy, chất kích thích mạnh khác…Do đó, tên gọi các biện pháp

an ninh đã bao quát được các tính chất nói trên

Trong khi đó, trong các sách báo pháp l của nước ta hiện nay, như đã đề cập và phân tích ở trên, đa số đều thống nhất tên gọi của những biện pháp cưỡng chế khác ngoài hình phạt là iện pháp tư pháp” ản chất của PTP chính là biện pháp cưỡng chế về hình sự Tuy vậy, trong thực tiễn áp dụng pháp luật, một số nhà khoa học c n gọi tên là các biện pháp phi hình phạt, các biện pháp cưỡng chế hình sự khác Các biện pháp phi hình phạt ở đây bao gồm không chỉ các biện pháp cưỡng chế hình sự khác ngoài hình phạt được quy định trong BLHS hiện hành mà còn bao gồm cả các biện pháp giám sát, giáo dục đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, các biện pháp tha miễn,

án treo và thậm chí là các biện pháp hành chính hay dân sự Như vậy, các PTP trong BLHS Việt Nam hiện hành có thể được hiểu là các biện pháp phi hình phạt nhưng trái lại, các biện pháp phi hình phạt không hoàn toàn chỉ là các BPTP, bởi l biện pháp phi hình phạt có nội hàm rộng hơn so với các PTP, trong khi đối tượng mà tác giả luận

án tập trung nghiên cứu chỉ bao gồm các biện pháp cưỡng chế hình sự khác bên cạnh hình phạt Do đó không nên có sự đồng nhất giữa thuật ngữ biện pháp phi hình phạt” với biện pháp tư pháp” Hay trong một công trình nghiên cứu, tác giả Dương Thanh

An đã gọi các biện pháp này là Các biện pháp tư pháp không phải là hình phạt” 15 Theo chúng tôi, việc đ t tên các biện pháp tư pháp” là đã rõ ràng chứ không cần phải thêm cụm từ không phải là hình phạt” ở sau, đủ để hiểu rằng đó là các biện pháp khác không phải là hình phạt ởi vì, hình phạt hay các PTP cũng đều là các biện pháp cưỡng chế hình sự nhưng vì tính chất, nội dung, vai tr , đ c điểm của hai loại biện pháp này có sự khác nhau nên mới có sự phân biệt giữa PTP với hình phạt

Từ cách gọi tên khác nhau về các biện pháp khác ngoài hình phạt và từ sự so sánh với cách gọi tên hình phạt trong luật hình sự các nước, chúng tôi thấy rằng, do

đ c điểm và tính chất đ c trưng của hình phạt nên các nước đều có sự thống nhất và gọi tên giống nhau về hình phạt Trong khi đó, các nước lại không có sự thống nhất với nhau về tên gọi của các biện pháp khác ngoài hình phạt Điều này xuất phát từ việc, các quốc gia sử dụng các biện pháp này với những mục đích khác nhau phụ thuộc vào chính sách hình sự, vào đ c điểm kinh tế, chính trị, văn hóa cũng như vào mục tiêu trấn áp tội phạm của mỗi nước Nhà nước Việt Nam có chính sách xử lý hình sự riêng, một số biện pháp vừa là các biện pháp xử lý hành chính ho c dân sự, nhưng cũng vừa là biện pháp xử lý hình sự M c dù về tên gọi và nội dung là giống

nhau, nhưng bản chất của các biện pháp xử l này là khác nhau Đa số các biện pháp xử lý hình sự khác đều được các nhà làm luật thiết kế để hỗ trợ hình phạt, để làm tăng khả năng xử lý kịp thời và đầy đủ tội phạm ở các giai đoạn tố tụng khác nhau, để đảm bảo tốt nhất có thể quyền và lợi ích của bên bị thiệt hại Các biện pháp này được thực hiện đồng thời ho c sau khi thực hiện hình phạt Chỉ có một số ít các biện pháp dành riêng cho các đối tượng đ c biệt mới được áp dụng độc lập với hình phạt Ngoài ra, các biện pháp này đều do các cơ quan tư pháp có thẩm quyền áp dụng mà Tòa án là chủ thể chủ yếu có thể áp dụng và được tuyên trong bản án nhân danh nhà nước Chúng tôi cho rằng, cách gọi tên iện pháp tư pháp” cũng xuất phát chính từ những lý do trên và với tên riêng này cho phép phân biệt với nhóm các biện pháp giám sát, giáo dục đối với người dưới 18 tuổi phạm tội (về bản chất cũng là một loại biện pháp cưỡng chế hình sự khác nhưng không phải là BPTP) Tóm lại, để có sự thống nhất trong việc nghiên cứu chế định BPTP trong luật hình sự Việt Nam, để có sự đảm bảo về m t khoa học trong cách sử dụng thuật ngữ, tác giả cho rằng việc gọi tên các biện pháp xử lý khác ngoài hình phạt là biện pháp

tư pháp” vẫn khái quát được tính chất của biện pháp này và làm rõ được nội hàm của nó Đó là, các biện pháp này là các biện pháp có tính cưỡng chế hình sự, do các

cơ quan tư pháp áp dụng và là các biện pháp được quy định trong luật hình sự nhằm phân biệt với các biện pháp cưỡng chế khác được quy định trong các văn bản luật chuyên ngành khác ho c trong các văn bản mang tính pháp lý quốc tế

Trong khoa học luật hình sự Việt Nam từ trước đến nay, các nhà khoa học đã đưa ra các quan niệm khác nhau về các PTP Công trình khoa học trước tiên có đề cập đến các BPTP có l phải kể đến cuốn Danh từ pháp luật lược giải” của Thẩm phán Trần Thúc Linh biên soạn Khi giải thích thuật ngữ biện pháp an ninh, tác giả

cho rằng: “Trong luật hiện tại của ta không có một quy chế rõ ràng về những biện

pháp này mà ch có vài giải pháp lẻ tẻ được chia làm hai loại: đối vật và đối nhân Biện pháp đối vật g m có sự tịch thu đ c biệt, công bố bản án và đ ng cửa tiệm buôn hay xí nghiệp Biện pháp đối nhân g m có sự an trí những người mắc bệnh loạn óc trong một dưỡng trí đường; giam những người hành khất cũng như những

kẻ v gia cư, v nghề nghiệp vào một chỗ riêng Tội biệt x và trục xuất ngoại kiều cũng là những biện pháp an ninh Trong các biện pháp trên, biệt x thực ra là một hình phạt hơn là một biện pháp an ninh” [75] Sau đó, khái niệm về PTP đã được

đề cập trong cuốn sách Hình luật”: Đ y là những biện pháp cá nh n c tính cách

b buộc, nhưng kh ng c sắc màu lu n lý iện pháp ấy áp dụng cho những cá