quản lý thu bảo hiểm xã hội tại bảo hiểm xã hội huyện yên châu, tỉnh sơn la

BHXH huyện Yên Châu là cơ quan trực tiếp tổ chức thực hiện chế độ, chính sách bảo hiểm xã hội đối với người lao động trên địa bàn huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La.. Ngoài ra, bài viết cũng nê

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI

-

MAI THỊ DUYÊN

QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI

TẠI BẢO HIỂM XÃ HỘI HUYỆN YÊN CHÂU,

TỈNH SƠN LA

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

HÀ NỘI, NĂM 2020

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI

-

MAI THỊ DUYÊN

QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI

TẠI BẢO HIỂM XÃ HỘI HUYỆN YÊN CHÂU,

TỈNH SƠN LA

Chuyên ngành: Quản Lý Kinh Tế

Mã số : 8340410 LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS LÊ MAI TRANG

HÀ NỘI, NĂM 2020

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu này là của riêng tôi, được thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS Lê Mai Trang Công trình nghiên cứu có nguồn gốc trích dẫn rõ ràng đúng quy định

ii

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, em xin chân thành cảm ơn các thầy

cô trong Ban Giám hiệu trường Đại học Thương mại, Khoa sau Đại học

đã động viên và tạo mọi điều kiện cho em trong quá trình học tập và thực hiện đề tài

Đặc biệt, em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô TS Lê Mai Trang - người đã hướng dẫn chỉ bảo tận tình, động viên em trong suốt quá trình nghiên cứu để hoàn thành Luận văn này

Em xin chân thành cảm ơn lãnh đạo, cán bộ công chức, viên chức Bảo hiểm xã hội huyện Yên Châu tỉnh Sơn La đã hỗ trợ cung cấp tài liệu để em có cơ sở thực tiễn bổ sung vào bài viết

Mặc dù đã cố gắng hoàn thành nội dung nghiên cứu bằng tất cả năng lực và sự nhiệt tình của bản thân, tuy nhiên luận văn này không thể tránh khỏi những thiếu sót, em rất mong nhận được ý kiến đóng góp quý báu của các thầy, cô và đồng nghiệp để em hoàn thiện hơn nữa nhận thức của mình

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 8 năm 2020

Tác giả

MAI THỊ DUYÊN

iii

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC ii

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT ……….vi

DANH MỤC BẢNG BIỂU vii

DANH MỤC HÌNH viii

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Kết cấu của luận văn 8

CHƯƠNG I: NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ BHXH VÀ QUẢN LÝ THU BHXH 9

1.1 Một số vấn đề cơ bản về BHXH 9

1.1.1 Khái niệm về BHXH 9

1.1.2 Các loại hình bảo hiểm xã hội .11

1.1.3 Tiêu chí đánh giá kết quả quản lý thu bảo hiểm xã hội ở bảo hiểm xã hội cấp huyện 13

1.1.4 Vai trò của BHXH 15

1.1.5 Quỹ bảo hiểm xã hội .16

1.2 Quản lý thu BHXH 17

1.2.1 Khái niệm và vai trò của quản lý thu BHXH 17

1.2.2 Nội dung quản lý thu BHXH 20

1.3 Các nhân tố ảnh hưởng đến công tác quản lý thu bảo hiểm xã hội 27

iv

1.3.1 Nhân tố chủ quan 27

1.3.2 Nhân tố khách quan 29

1.4 Kinh nghiệm của một số địa phương trong nước về quản lý thu BHXH và bài học rút ra cho BHXH huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La 31

1.4.1 Kinh nghiệm một số địa phương trong nước .31

1.4.2 Bài học rút ra cho BHXH huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La 33

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI TẠI BẢO HIỂM XÃ HỘI HUYỆN YÊN CHÂU, TỈNH SƠN LA 35

2.1 Tổng quan về huyện Yên Châu và Bảo hiểm xã hội huyện Yên Châu .35

2.1.1 Giới thiệu về huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La 35

2.1.2.Tổng quan về bảo hiểm xã hội huyện Yên Châu 37

2.2 Thực trạng công tác quản lý thu Bảo hiểm xã hội huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La .46

2.2.1 Thực trạng tổ chức bộ máy và phân cấp quản lý thu Bảo hiểm xã hội 46

2.2.2 Thực trạng thực hiện các nội dung quản lý thu bảo hiểm xã hội .49

2.2.3.Thực trạng công tác kiểm tra, giám sát việc thực hiện quản lý thu bảo hiểm xã hội .58

2.2.4 Thực trạng thực hiện các nguyên tắc quản lý thu BHXH .59

2.2.5 Các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý thu BHXH tại huyện Yên Châu 617

2.3 Đánh giá chung về quản lý thu BHXH tại Bảo hiểm xã hội huyện Yên Châu 62

2.3.1 Những kết quả đạt được 62

2.3.2 Những tồn tại hạn chế 64

2.3.3 Nguyên nhân của hạn chế .67

CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI TẠI BẢO HIỂM XÃ HỘI HUYỆN YÊN CHÂU, TỈNH SƠN LA 70

3.1 Phương hướng và mục tiêu công tác quản lý thu BHXH huyện Yên Châu đến năm 2025 70

3.1.1 Phương hướng 70

3.1.2 Quan điểm phát triển quản lý thu BHXH tại huyện Yên Châu 71

v

3.1.3 Mục tiêu đến năm 2025 72

3.2 Giải pháp hoàn thiện quản lý thu bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội huyện Yên Châu 74

3.2.1 Đẩy mạnh công tác tuyên truyền thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội và nâng cao nhận thức của người sử dụng lao động, người lao động .74

3.2.2 Tăng cường số lượng, nâng cao trình độ chuyên môn cho cán bộ, công chức, viên chức làm công tác bảo hiểm xã hội .78

3.2.3 Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát về bảo hiểm xã hội 79

3.2.4 Tiếp tục đẩy mạnh công tác đôn đốc, thu hồi nợ bảo hiểm xã hội .81

3.2.5 Cải cách thủ tục hành chính, thay đổi phong cách phục vụ 83

3.3 Một số kiến nghị 86

3.3.1 Kiến nghị với Chính phủ 86

3.3.2 Kiến nghị với bảo hiểm xã hội Việt Nam 86

3.3.3 Kiến nghị với bảo hiểm xã hội tỉnh Sơn La 87

KẾT LUẬN 89

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

vi

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

DN ĐTNN Doanh nghiệp đầu tư nước ngoài

TNLĐ-BNN Tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp

vii

DANH MỤC BẢNG BIỂU

*Bảng 2.1:Tình hình nhân lực của Bảo hiểm xã hội huyện Yên Châu năm 2017

– 2019 41

*Bảng 2.2 Phân bố nhân lực theo các bộ phận tại bảo hiểm xã hội huyện Yên

Châu giai đoạn 2017 – 2019 42

*Bảng 2.3: Số đơn vị tham gia BHXH tại BHXH huyện Yên Châu giai đoạn

*Bảng 2.6: Số lao động tham gia bảo hiểm xã hội tại các doanh nghiệp 50

*Bảng 2.7: Tình hình nợ đọng BHXH tại Bảo hiểm xã hội huyện Yên Châu giai đoạn 2017 – 2019 52

*Bảng 2.8: Kết quả kiểm tra về thu BHXH tại BHXH huyện Yên Châu giai đoạn 2017 – 2019 595

viii

DANH MỤC HÌNH

Hình 2.1 Bản đồ huyện Yên Châu 32 Hình 2.2 Sơ đồ tổ chức bộ máy quản lý của BHXH huyện Yên Châu 42

1

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Tại Việt Nam, an sinh xã hội là một vấn đề quan trọng trong sự phát triển đất nước, góp phần thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội Xã hội càng phát triển thì an sinh xã hội càng được coi trọng Trong đó, bảo hiểm xã hội (BHXH) là một trong hai trụ cột chính của hệ thống an sinh xã hội

BHXH là chính sách lớn được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm thực hiện Trong mỗi giai đoạn phát triển kinh tế khác nhau, chính sách BHXH được Nhà nước đề ra và thực hiện phù hợp với mục tiêu, nhiệm vụ phát triển kinh tế, xã hội từng giai đoạn BHXH giúp người lao động và gia đình họ giải quyết những rủi ro trong cuộc sống, ổn định cuộc sống khi họ mất hay giảm thu nhập BHXH giúp ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội nên về lâu dài nó góp phần nâng cao năng suất lao động, thúc đẩy xã hội ngày càng phát triển Tính đến hết năm 2019, cả nước số người tham gia BHXH bắt buộc là 15.185 triệu người, BHXH tự nguyện 551 nghìn người, bảo hiểm tai nạn lao động bệnh nghề nghiệp (TNLĐ-BNN) 15.068 triệu người, bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) 13.343 triệu người, bảo hiểm y tế (BHYT) 85.390 triệu

người, đạt tỷ lệ bao phủ 90% dân số

Cùng với việc mở rộng diện bao phủ BHXH, BHYT, số thu về quỹ BHXH, quỹ BHYT cũng không ngừng gia tăng với tổng số thu ước đạt 361.549 tỷ đồng Mặc dù đạt được những thành tựu đáng kể, song trên thực tế hoạt động thu BHXH ở Việt Nam còn tồn tại nhiều hạn chế Tình trạng nợ BHXH kéo dài khiến quyền lợi người lao động bị ảnh hưởng nghiêm trọng: người lao động không những không được hưởng các quyền lợi trước mắt như

ốm đau, tai nạn lao động, thai sản, trợ cấp thất nghiệp mà còn ảnh hưởng đến quyền lợi hưu trí sau này Nguyên nhân xuất phát một phần do sự khó khăn

2

chung của nền kinh tế, nguyên nhân khác là do chế tài xử phạt chưa nghiêm khắc Đồng thời vì đối tượng phải thu là tiền nên công tác quản lý thu BHXH rất khó khăn, phức tạp và dễ xảy ra sai phạm, vi phạm đạo đức và giảm quỹ vốn Hơn nữa, các đơn vị sử dụng lao động (SDLĐ) luôn tìm cách “trốn” đóng bảo hiểm bằng nhiều cách để giảm mức chi phí cho doanh nghiệp Những vi phạm trên dẫn đến sự thất thoát quỹ BHXH Theo Báo cáo tổng kết năm 2019 của BHXH Việt Nam, tổng số nợ BHXH trên cả nước hiện nay xấp

xỉ gần 7.286 tỷ đổng, nếu tình trạng nợ BHXH không cải thiện thì đến năm

2023 số thu của Quỹ sẽ bằng số chi Từ năm 2024 trở đi để đảm bảo chi chế

độ hưu trí, tử tuất, ngoài số thu trong năm phải trích sử dụng thêm kết dư quỹ của các năm trước và dự kiến đến năm 2037 thì quỹ mất khả năng thanh toán

Do đó, nếu không có chính sách hoặc biện pháp tăng thu hoặc giảm chi thì số thu bảo hiểm xã hội trong năm và số tồn tích bắt đầu không đảm bảo khả năng chi trả Vì vậy nếu không có biện pháp cứng rắn để thu nợ, thì hệ lụy của nó

sẽ ảnh hưởng lớn đến trật tự an toàn xã hội và vi phạm các lợi ích cơ bản về

an sinh xã hội của người lao động Vì thế, công tác thu BHXH ngày càng trở thành nhiệm vụ quan trọng và ảnh hưởng đến sự tồn tại và phát triển bền vững của sự nghiệp BHXH nước ta

BHXH huyện Yên Châu là một cơ quan chuyên môn do BHXH tỉnh Sơn La trực tiếp quản lý về ngành dọc, đóng trên địa bàn huyện Yên Châu và chịu sự quản lý hành chính của Đảng bộ, UBND huyện Yên Châu, tỉnh Sơn

La BHXH huyện Yên Châu là cơ quan trực tiếp tổ chức thực hiện chế độ, chính sách bảo hiểm xã hội đối với người lao động trên địa bàn huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La Trong nhiều năm qua, việc thực hiện chế độ chính sách BHXH ở huyện Yên Châu đã đạt được những thành công nhất định Tuy nhiên bên cạnh đó, tình trạng trốn đóng BHXH và số nợ BHXH của các doanh nghiệp trên địa bàn huyện có xu hướng tăng, một số chủ doanh nghiệp

3

trên địa bàn còn chưa hiểu đúng, đủ về chế độ BHXH, còn xảy ra tình trạng doanh nghiệp trốn đóng BHXH, chậm đóng BHXH gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đối với quyền lợi của người lao động Để khắc phục những hạn chế trên nhằm mở rộng và tăng trưởng nguồn thu BHXH, phát triển bền vững quỹ BHXH, rất cần có những giải pháp thiết thực, hiệu quả nhằm hoàn thiện quản

lý thu BHXH trên địa bàn huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La

Từ thực tiễn nêu trên, học viên đã chọn đề tài “Quản lý thu bảo hiểm xã hội tại bảo hiểm xã hội huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La” làm luận

văn thạc sĩ của mình

2 Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

Trong những năm gần đây, lĩnh vực BHXH nói chung và quản lý thu BHXH nói riêng đã và đang được nhiều người quan tâm nghiên cứu Đã có một số công trình nghiên cứu về BHXH với những cách tiếp cận khác nhau, được đề cập và thể hiện trong một số nghiên cứu sau:

Nguyễn Văn Định (2008), “Giáo trình bảo hiểm” Nội dung giáo trình

gồm 15 chương, trình bày những nội dung cơ bản về bảo hiểm và các loại bảo hiểm trên mọi lĩnh vực, ngành nghề như: bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thương mại, Đặc biệt tại chương 2 của giáo trình đề cập đến Bảo hiểm xã hội Đây chính là các nội dung lý thuyết liên quan đến bảo hiểm xã hội mà đề tài đã kế thừa được từ giáo trình này

Nguyễn Hữu Vinh (2010), “Giải pháp nhằm hạn chế tình trạng nợ đọng và trốn đóng bảo hiểm xã hội ở Hà Nội”, luận văn thạc sỹ Trường Đại

học Kinh tế quốc dân Luận văn đưa ra và lý giải nguyên nhân làm giảm nguồn thu BHXH là do nợ đọng tiền đóng BHXH kéo dài, trốn đóng bảo hiểm dưới nhiều hình thức của doanh nghiệp, từ đó tác giả kiến nghị các giải pháp làm giảm tình trạng nợ đọng để đảm bảo thu đúng, thu đủ, kịp thời, không làm ảnh hưởng đến việc thụ hưởng các chế độ bảo hiểm của người lao động

Nguyễn Dương (2016), “Giải pháp nâng cao chất lượng quản lý thu BHXH tại Bảo hiểm xã hội Tỉnh Điện Biên”, Luận văn thạc sĩ Trường Đại học

kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội Luận văn đã làm rõ một số vẫn đề lý luận

và thực tiễn về chất lượng quản lý thu BHXH Tác giả đưa ra nhận định về quản lý thu BHXH còn yếu kém do nhiều nguyên nhân cả chủ quan lẫn khách quan Từ đó, tác giả đã có những kiến nghị về giải pháp tăng cường chất lượng quản lý thu, khắc phục tình trạng nợ đọng, trốn đóng tiền BHXH trên địa bàn Tỉnh Điện Biên

Ngô Tuấn Việt (2017), “Quản lý thu bảo hiểm xã hội quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội”, luận văn thạc sĩ trường Đại học Thương mại, Hà Nội

Luận văn phân tích thực trạng thu BHXH tại địa bàn quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội trong giai đoạn 2014 – 2016 Nhấn mạnh những điểm mạnh, cũng như phân tích những hạn chế trong quản lý thu bảo hiểm xã hội tại địa bàn quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội trong giai đoạn 2014 – 2016 Qua đó tác giả đưa ra những đề xuất nhằm nâng cao chất lượng quản lý thu bảo hiểm xã hội tại quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội trong thời gian tiếp theo

Khổng Anh Dũng (2017), “Quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc trên địa bàn huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam”, luận văn thạc sĩ trường Đại học

Thương mại, Hà Nội Luận văn phân tích và đánh giá được thực trạng quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam Đánh giá những kết quả đạt được, những tồn tại hạn chế và đề xuất một số giải pháp

5

khả thi nhằm tăng cường quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại địa bàn

Phạm Lương Sơn (2017), “Không ngừng đổi mới, đẩy mạnh công tác tuyên truyền”, Tạp chí Bảo hiểm xã hội kỳ 03, tháng 5/2017 (số 325) Bài viết

nêu lên những thuận lợi và thành tựu trong thời gian vừa qua và khẳng định công tác tuyên truyền đem lại hiệu quả tích cực, thiết thực, tạo được chuyển biến quan trọng làm nền tảng cho những hoạt động của ngành BHXH trong thời gian tới Ngoài ra, bài viết cũng nêu lên được những tồn tại, yếu kém, nguyên nhân trong công tác tuyên truyền và đưa ra những định hướng về nội dung, đối tượng, hình thức và một số giải pháp chủ yếu để thực hiện tốt công tác tuyên truyền như: đẩy mạnh công tác phối hợp với cơ quan truyền thông,

cơ quan phối hợp, đơn vị chức năng có liên quan để tuyên tuyền đến mọi đối tượng tham gia BHXH, BHYT; mở rộng phạm vi triển khai đến thôn, xóm,

xã, phường; phân nhóm đối tượng có tỷ lệ tham gia BHXH, BHYT còn thấp như nông dân, xã viên hợp tác xã, người lao động tự do để có giải pháp triển khai, phát triển đối tượng

Nguyễn Thị Thu Trang “Quản lý thu bảo hiểm xã hội tại thành phố Việt Trì, Phú Thọ”, luận văn thạc sĩ ngành quản trị kinh doanh trường Đại học

Thương mại, Hà Nội Luận văn phân tích và đánh giá thực trạng tổ chức công tác thu bảo hiểm xã hội tại thành phố Việt Trì, Phú Thọ Trên cơ sở đó đưa ra những kết quả đạt được, những tồn tại và hạn chế Từ đó đề xuất các giải pháp khả thi nhằm hoàn thiện tổ chức công tác thu BHXH Tuy nhiên giải pháp mới tập trung chủ yếu ở khâu tổ chức thu BHXH

Đinh Thị Lan Anh: “Quản lý thu bảo hiểm bắt buộc trên địa bàn huyện Tuần Giáo tỉnh Điện Biên”, luận văn thạc sỹ Trường Đại học Thương mại

Trình bày lí luận chung về quản lý thu bảo hiểm bắt buộc trên địa bàn huyện Thực trạng quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc trên địa bàn huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên Định hướng phát triển và một số giải pháp quản lý thu

6

BHXH bắt buộc trên địa bàn huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên

Tóm lại, hầu hết các công trình nghiên cứu nói trên đã đề cập và giải quyết nhiều các vấn đề liên quan đến quản lý thu bảo hiểm xã hội Song thực

tế, chưa có công trình nào nghiên cứu cụ thể hơn về quản lý thu bảo hiểm xã hội

ở huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La Chính vì thế, việc nghiên cứu đề tài “Quản lý thu bảo hiểm xã hội tại BHXH huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La” là đòi hỏi cấp thiết, thể hiện tính mới và không trùng với các công trình đã công bố

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở phân tích, đánh giá thực trạng quản lý thu BHXH giai đoạn

2017 - 2019 tại BHXH huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La, vận dụng lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về quản lý thu bảo hiểm xã hội Luận văn đề xuất những giải pháp chủ yếu nhằm hoàn thiện công tác quản lý thu BHXH tại BHXH huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La

Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Hệ thống hóa những vấn đề lý luận chung về BHXH và quản lý thu BHXH

- Phân tích và đánh giá thực trạng quản lý thu BHXH tại BHXH huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La giai đoạn 2017- 2019, chỉ ra những kết quả đạt được, những hạn chế và nguyên nhân của hạn chế

- Xác định phương hướng và đề xuất giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý thu BHXH tại BHXH huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La trong thời gian tới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu các vấn đề lý luận

về quản lý thu BHXH và thực tiễn quản lý thu BHXH trên địa bàn huyện Yên Châu

Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi về nội dung: Nghiên cứu quản lý thu bảo hiểm xã hội trên địa bàn huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La theo nội dung của quản lý thu BHXH tại cơ quan BHXH cấp huyện

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, tác giả luận văn sử dụng các phương pháp khác nhau, bổ sung cho nhau để giải quyết mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu đã đặt ra Cụ thể, đề tài sử dụng hai nhóm phương pháp là phương pháp thu thập

dữ liệu và phương pháp phân tích dữ liệu như sau:

Nhóm phương pháp thu thập dữ liệu:

- Thu thập, tìm kiếm các dữ liệu liên quan đến cơ sở lý luận của đề tài ở các sách, giáo trình, luận án, luật, nghị định, thông tư, văn bản chuyên ngành, bài báo khoa học chuyên ngành… được dùng để làm cơ sở lý luận về quản lý thu BHXH; nội dung, vai trò và sự cần thiết của quản lý thu BHXH

- Thu thập, nghiên cứu văn bản pháp luật BHXH, Dữ liệu thu thập từ tài liệu, thông tin nội bộ của BHXH huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La, các báo cáo hoạt động thu theo biểu mẫu quy định của BHXH huyện Yên Châu từ năm 2017-2019, các số liệu thống kê có liên quan… để làm cơ sở đánh giá thực trạng vấn đề nghiên cứu Các văn bản pháp luật về BHXH nhằm nghiên cứu thực trạng, ban hành và tổ chức thực hiện pháp luật liên quan đến phát triển BHXH Cùng với các công tác quản lý sẽ sử dụng trong việc nghiên cứu các nội dung quản lý thu BHXH trên địa bàn huyện Yên Châu

8

Nhóm phương pháp phân tích dữ liệu:

-Phương pháp phân tích thống kê: Phương pháp này được sử dụng để đưa ra các số liệu, các thông tin cần thiết trong phạm vi thời gian nghiên cứu

đề tài nhằm đưa ra các nhận định về sự phát triển của đối tượng nghiên cứu cũng như là tạo cơ sở để dự đoán cho xu hướng phát triển tương lai của sự vật

và hiện tượng

-Phương pháp tổng hợp dữ liệu: Tổng hợp các kết quả thu thập được liên quan đến thu và nợ BHXH, từ đó đánh giá thực trạng thu nợ BHXH tại BHXH huyện Yên Châu, là cơ sở đề xuất các giải pháp hoàn thiện quản lý thu BHXH tại BHXH huyện Yên Châu trong thời gian tới

-Phương pháp so sánh: dựa trên những dữ liệu đã thu thập được, tiến hành so sánh tình hình các năm 2017 đến năm 2019 để làm rõ những điều mà BHXH huyện Yên Châu đã làm được và chưa làm tốt trong công tác này

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, kết cấu của đề tài chia làm 3 chương:

Chương 1: Những lí luận cơ bản về BHXH và quản lý thu BHXH

Chương 2: Thực trạng quản lý thu BHXH tại BHXH huyện Yên Châu

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện quản lý thu bảo hiểm xã hội tại BHXH huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La

9

CHƯƠNG I NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ BHXH VÀ QUẢN LÝ THU BHXH 1.1 Một số vấn đề cơ bản về BHXH

1.1.1 Khái niệm về BHXH

Bảo hiểm xã hội là một trong những chính sách xã hội quan trọng của Đảng và Nhà nước ta Chính sách BHXH đã được thể chế hoá và thực hiện theo Luật BHXH là sự chia sẻ rủi ro và các nguồn quỹ nhằm bảo vệ người lao động (NLĐ) khi họ không còn khả năng làm việc

Ở nước ta, BHXH được Chủ tịch Hồ Chí Minh quan tâm ngay từ khi bôn ba tìm đường cứu nước đến trước lúc đi xa, Bác đã nhiều lần đề cập đến cụm từ "Bảo hiểm xã hội" và khẳng định bảo hiểm xã hội là một chính sách

cơ bản đối với người lao động Năm 1941 khi về nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh

đã ban hành 10 chính sách cho Việt Nam nhưng trong 10 chính sách đó, chính sách BHXH được đề cập khá toàn diện, với việc ký hàng loạt Sắc lệnh: số 54 (03/11/1945) quy định điều kiện về hưu cho công chức các ngạch; số 58 (10/11/1945) về việc nghỉ gia hạn không lương cho công chức tất cả các ngạch; số 74 (17/12/1945) quy định chế độ hưu cho các nhân viên, công chức mắc bệnh lao, bệnh phong phải nghỉ việc dài ngày Đặc biệt, quan điểm của Đảng và Nhà nước về BHXH đã được thể hiện rõ nét ở Điều 32 Hiến pháp 1959: "Người lao động được giúp đỡ về vật chất khi già yếu, bệnh tật hoặc mất sức lao động Nhà nước mở rộng dần các tổ chức bảo hiểm xã hội, cứu tế

và y tế để đảm bảo cho mọi người được hưởng quyền đó"

Năm 1995 cơ chế quản lý BHXH được đổi mới toàn diện, Chính phủ ban hành Điều lệ BHXH, Luật BHXH được Quốc hội thông qua, có hiệu lực

từ ngày 01/01/2007, đến năm 2014 Quốc hội ban hành Luật BHXH số 58/2014/QH1, có hiệu lực từ ngày 01/01/2016 Khi chưa có Luật BHXH, khái niệm về BHXH được tiếp cận dưới những góc độ khác nhau:

10

Dưới góc độ chính sách xã hội: BHXH là một chính sách xã hội nhằm

giải quyết các chế độ xã hội liên quan đến một tầng lớp đông đảo người lao động và bảo vệ sự phát triển kinh tế - xã hội, sự ổn định chính trị quốc gia

Dưới góc độ pháp luật: BHXH là một chế độ pháp định bảo vệ NLĐ,

sử dụng tiền đóng góp của người SDLĐ, NLĐ và được sự tài trợ, bảo hộ của Nhà nước nhằm trợ cấp vật chất cho người được bảo hiểm và gia đình họ trong trường hợp bị giảm mất thu nhập bình thường do tại nạn lao động, ốm đau, hết tuổi lao động, thai sản hoặc chết

Dưới góc độ quản lý: BHXH là công cụ quản lý của Nhà nước về điều

chỉnh mối quan hệ kinh tế giữa NLĐ, người SDLĐ và Nhà nước; thực hiện quá trình phân phối và phân phối lại thu nhập giữa các thành viên trong xã hội

Dưới góc độ tài chính: BHXH là một quỹ tài chính tập trung, được hình

thành từ sự đóng góp của các bên tham gia và có sự hỗ trợ của Nhà nước

Dưới góc độ thu nhập: BHXH là sự bảo đảm thay thế một phần thu

nhập khi người lao động có tham gia BHXH bị mất hoặc giảm thu nhập

Theo Từ điển Bách Khoa Việt Nam “BHXH là sự đảm bảo, thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho NLĐ khi họ mất hoặc giảm thu nhập do

bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật thất nghiệp, tuổi già, tử tuất, dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của Nhà nước theo pháp luật, nhằm đảm bảo,

an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội"

Theo Tổ chức Lao động quốc tế ILO đưa ra khái niệm về BHXH như sau: “BHXH là sự bảo vệ mà xã hội cung cấp cho các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng nhằm chống lại các khó khăn về kinh tế và xã hội dẫn tới ngừng việc hoặc giảm sút thu nhập gây ra bởi ốm

Khái niệm về BHXH được khái quát một cách đầy đủ nhất trong Luật

BHXH số 58/2014/QH13 có hiệu lực từ 01/01/2016, đó là: " Bảo hiểm xã hội

là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội.”

Từ những khái niệm ở trên, có thể khái quát về BHXH như sau: BHXH

là hệ thống bảo đảm khoản thu nhập thay thế hoặc bù đắp một phần cho NLĐ trong các trường hợp bị giảm hoặc mất khả năng lao động hay mất việc làm, thông qua việc hình thành và sử dụng quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia và có sự ủng hộ của NN, nhằm góp phần bảo đảm sự ổn định đời sống cho NLĐ và gia đình họ đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội

1.1.2 Các loại hình bảo hiểm xã hội

Ở nước ta có hai loại hình bảo hiểm xã hội là: BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện

- Loại hình BHXH bắt buộc là: Loại hình BHXH bắt buộc được áp dụng đối với doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức có sử dụng lao động làm việc

12

theo hợp đồng lao động có thời hạn từ đủ một tháng trở lên và hợp đồng lao động không xác định thời hạn Với những doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức này, NSDLĐ, NLĐ phải đóng bảo hiểm xã hội theo quy định tại Điều

149 của Bộ luật lao động và NLĐ được hưởng các chế độ trợ cấp BHXH ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thai sản, hưu trí và tử tuất

- Loại hình BHXH tự nguyện là loại hình BHXH áp dụng cho các đối tượng sau:

Người tham gia BHXH tự nguyện là công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên và không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc theo quy định của pháp luật về BHXH, bao gồm:

Người lao động làm việc theo HĐLĐ có thời hạn dưới 03 tháng trước ngày 01/01/2018; người lao động làm việc theo HĐLĐ có thời hạn dưới 01 tháng từ ngày 01/01/2018 trở đi;

Người hoạt động không chuyên trách ở thôn, ấp, bản, sóc, làng, tổ dân phố, khu, khu phố;

Người lao động giúp việc gia đình;

Người tham gia các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ không hưởng tiền lương;

Xã viên không hưởng tiền lương, tiền công làm việc trong hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã;

Người nông dân, người lao động tự tạo việc làm bao gồm những người

tự tổ chức hoạt động lao động để có thu nhập cho bản thân và gia đình;

Người lao động đã đủ điều kiện về tuổi đời nhưng chưa đủ điều kiện về thời gian đóng để hưởng lương hưu theo quy định của pháp luật về BHXH;

Người tham gia khác

Cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan đến BHXH tự nguyện

Các chế độ BHXH: Chế độ BHXH là sự cụ thể hóa chính sách BHXH,

13

là hệ thống các quy định cụ thể và chi tiết, là sự bố trí, sắp xếp các phương tiện để thực hiện BHXH đối với NLĐ Nói cách khác, đó là một hệ thống các quy định được pháp luật hóa về đối tượng hưởng, nghĩa vụ và mức đóng góp cho từng trường hợp BHXH cụ thể Trên thế giới tồn tại 9 chế độ BHXH là: (1) Chăm sóc y tế; (2) Trợ cấp ốm đau; (3) Trợ cấp thất nghiệp; (4) Trợ cấp tuổi già; (5) Trợ cấp tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp; (6) Trợ cấp gia đình; (7) Trợ cấp sinh đẻ; (8) Trợ cấp khi tàn phế; (9) Trợ cấp cho người còn sống (trợ cấp mất người nuôi dưỡng) Song tùy theo điều kiện KT-XH của mỗi quốc gia trong từng thời kỳ, mà số lượng các chế độ được thực hiện ở mỗi nước khác nhau Ở nước ta nội dung của các chế độ BHXH được quy định thống nhất trong Luật BHXH, được xây dựng căn cứ vào những cơ sở như: điều kiện KT-XH, môi trường lao động, điều kiện sinh học

Điều 4 Luật BHXH quy định rõ các chế độ BHXH, gồm:

- BHXH bắt buộc bào gồm các chế độ sau đây:

- Bảo hiểm hưu trí bổ sung do Chính phủ quy định

1.1.3 Tiêu chí đánh giá kết quả quản lý thu bảo hiểm xã hội ở bảo hiểm

xã hội cấp huyện

Kết quả quản lý thu BHXH ở địa phương cấp huyện có thể được phản

14

ánh thông qua một số tiêu chí định lượng sau đây:

- Tiêu chí phản ánh kết quả thu BHXH

+ Tiêu chí số tiền thu BHXH

Tiêu chí này phản ánh số tiền BHXH trên địa bàn cấp huyện huy động được vào Quỹ BHXH Tuy nhiên, đây không phải là tiêu chí mạnh trong việc đánh giá công tác quản lý thu BHXH, bởi vì số tiền BHXH huy động được phụ thuộc nhiều yếu tố mà cơ quan BHXH cấp huyện không thể chi phối, như

số lượng đối tượng tham gia BHXH trên địa bàn

+ Tỷ lệ hoàn thành kế hoạch thu BHXH Tiêu chí này được xác định bằng công thức:

Tỷ lệ bao quát đối tượng thu BHXH Tiêu chí này được xác định bằng công thức:

Kỳ tính toán trong công thức có thể là tháng, quý, năm, và được tính vào thời điểm cuối kỳ Tiêu chí này càng nhỏ thì càng thể hiện được hiệu quả của công tác quản lý thu BHXH của cơ quan BHXH cấp huyện

1.1.4.Vai trò của BHXH

- Đối với người lao động:

BHXH góp phần trợ giúp cho những NLĐ gặp phải rủi ro, bất hạnh, nhanh chóng khắc phục những khó khăn bằng cách tạo cho họ những thu nhập thay thế, những điều kiện sinh hoạt thuận lợi, giúp họ ổn định cuộc sống, yên tâm công tác, tạo cho họ tin tưởng vào tương lai Khi cuộc sống của người lao động được đảm bảo ổn định, NLĐ sẽ phấn khởi và yên tâm công tác hơn và

có nhiều sáng kiến đổi mới trong công việc, góp phần vào việc tăng năng suất lao động cũng như sự nỗ lực vì sự phát triển của doanh nghiệp, cơ quan họ công tác nói riêng và toàn xã hội nói chung Từ đó thúc đẩy xã hội ngày càng phát triển, đồng thời đảm bảo an toàn xã hội và văn minh xã hội

- Đối với người SDLĐ:

BHXH là tấm lá chắn giúp NSDLĐ trong quá trình sản xuất kinh doanh, thu hút lao động, mở rộng sản xuất Nếu trong quá trình lao động, NLĐ không may gặp một số rủi ro hoặc khi già hết tuổi lao động, BHXH sẽ chi trả những khoản tiền lớn đó, người SDLĐ không phải chi trả những khoản tiền đó, do vậy sẽ không ảnh hưởng đến tài chính của doanh nghiệp

16

- Đối với xã hội:

+ Thứ nhất, BHXH là loại hình dịch vụ công Khi đối tượng tham gia BHXH ngày càng được mở rộng thì giá trị của dịch vụ này ngày càng được tăng lên và đây là một bộ phận trực tiếp làm gia tăng tổng sản phẩm xã hội

+ Thứ hai, với tư cách là một chính sách kinh tế - xã hội của Nhà nước, BHXH sẽ giải quyết những rủi ro đối với NLĐ Thông qua sự trợ giúp của BHXH, NLĐ nhận được các chế độ BHXH, họ sẽ có thu nhập thay thế., góp phần tích cực vào việc phục hồi năng lực làm việc, khả năng sáng tạo của NLĐ góp phần tăng năng suất lao động của xã hội Như vậy, BHXH đã gián tiếp tác động đến chính sách tiêu dùng quốc gia, kích thích tiêu dùng của xã hội, hỗ trợ và bổ sung các chính sách vĩ mô khác của Chính phủ

+ Thứ ba, với tư cách là một quỹ tiền tệ tập trung Nguồn quỹ của BHXH sẽ được bổ sung liên tục, giảm bớt khó khăn về vốn đầu tư cho nhà nước, tạo điều kiện cho nền kinh tế quốc dân phát triển

+ Thứ tư, BHXH là chính sách nhằm thực hiện công bằng xã hội, là công cụ để phân phối lại thu nhập giữa những người tham gia BHXH Sự phân phối này được tiến hành qua hai cách Cách thứ nhất là phân phối theo chiều ngang giữa người đang làm việc và người nghỉ hưu, người trẻ và người già, nam và nữ, người chưa hưởng trợ cấp và người đang hưởng trợ cấp Cách thứ hai là phân phối theo chiều dọc giữa người có thu nhập cao và người có thu nhập thấp, giữa người giàu và người nghèo Đây là một trong những mục tiêu quan trọng trong các chính sách kinh tế - xã hội ở tầm vĩ mô của quốc gia, giữa các nước với nhau tạo thành một mối quan hệ chặt chẽ, thúc đẩy xã hội phát triển

1.1.5.Quỹ bảo hiểm xã hội

Quỹ BHXH được hình thành từ đóng góp của người lao động, người sử dụng lao động và có sự hỗ trợ của Nhà nước Từ đó, quỹ BHXH là một quỹ

17

tiêu dùng, quỹ dự phòng Quỹ BHXH vừa mang tính kinh tế, vừa mang tính

xã hội rất cao và là điều kiện cơ sở vật chất quan trọng nhất đảm bảo cho toàn

bộ hệ thống BHXH tồn tại và phát triển

Quỹ BHXH là quỹ tài chính tập trung từ nhiều nguồn lại, hạch toán độc lập, là quỹ được đặt dưới sự bảo hộ của Nhà nước và được nhà nước bù thiếu Quỹ BHXH luôn được quản lý để đảm bảo việc thu, chi của quỹ và luôn ở chiều hướng biến động theo chiều hướng thâm hụt hoặc tăng lên

Theo đó, quỹ BHXH được hình thành với mục đích giải quyết rủi ro Qua đó khi NLĐ đóng các khoản tiền BHXH thì khoản tiền đó được đưa vào quỹ BHXH Khi rủi ro xảy ra hoặc khi NLĐ đáp ứng đủ điều kiện để hưởng BHXH, quỹ BHXH sẽ chi trả cho họ giúp họ giảm phần nào đó hoặc toàn bộ những khó khăn họ gặp phải do mất một phần hoặc toàn bộ thu nhập của mình

Không chỉ hỗ trợ NLĐ tham gia BHXH, quỹ BHXH còn giúp nhà nước trợ cấp cho xã hội và trợ cấp xây dựng các công trình phúc lợi xã hội khi có thiên tai, hạn hán, dịch bệnh xảy ra

1.2 Quản lý thu BHXH

Khi nói đến quản lý thu BHXH là nói đến mối quan hệ giữa: NLĐ, người SDLĐ, cơ quan BHXH và Nhà nước Trong mối quan hệ này thì người SDLĐ và NLĐ là đối tượng được quản lý Nhà nước là chủ thể duy

nhất điều tiết và quản lý quỹ BHXH

1.2.1 Khái niệm và vai trò của quản lý thu BHXH

1.2.1.1 Khái niệm:

Khi tham gia BHXH, tất cả các đối tượng đều phải tuân thủ những quy định của Nhà nước về mức đóng, thời gian đóng và điều kiện được hưởng các chế độ BHXH Thu BHXH luôn gắn với quyền lực của Nhà nước bằng hệ thống pháp luật Vì vậy ta có thể hiểu:

18

Theo Giáo trình BHXH- NXBLĐ-XH, 2008: Thu BHXH là việc Nhà nước dùng quyền lực của mình bắt buộc các đối tượng phải đóng BHXH theo mức phí quy định hoặc cho phép một số đối tượng được tự nguyện tham gia, lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình Trên

cơ sở đó hình thành một quỹ tiền tệ tập trung nhằm mục đích bảo đảm cho các hoạt động BHXH

Thu BHXH thực chất là quá trình phân phối lại một phần thu nhập của các đối tượng tham gia BHXH, phân phối và phân phối lại một phần của cải của xã hội dưới dạng giá trị, nhằm giải quyết hài hòa các mặt lợi ích kinh tế, góp phần đảm bảo sự công bằng xã hội Như vậy công tác thu BHXH là toàn

bộ quá trình thực hiện để mang số tiền của người lao động, đơn vị sử dụng lao động về quỹ BHXH

Như vậy nhìn rộng ra thì quản lý thu BHXH là việc sử dụng việc thu BHXH như một công cụ quản lý xã hội của nhà nước Còn hiểu theo nghĩa hẹp thì quản lý thu BHXH là quản lý đối tượng tham gia, quản lý mức đóng, căn cứ đóng và phương thức đóng của các đối tượng khi tham gia BHXH với mục tiêu thu đúng, thu đủ, thu kịp thời luôn đặt lên hàng đầu

Do vậy, quản lý thu BHXH là nhiệm vụ quan trọng và khó khăn của ngành BHXH Để thu BHXH đạt hiệu quả cao thì phải có quy trình quản lý thu chặt chẽ, hợp lý, khoa học,…Vì vậy, quản lý thu BHXH phải được tổ chức thống nhất trong cả hệ thống từ lập kế hoạch thu, phân cấp thu, ghi kết quả, đôn đốc kiểm tra và quản lý tiền thu BHXH

Từ phân tích trên về quản lý thu BHXH, tác giả hiểu như sau: Quản

lý thu BHXH là sự tác động của Nhà nước thông qua các quy định mang tính pháp lý bắt buộc các bên tham gia BHXH phải tuân thủ thực hiện; trong đó cơ quan BHXH sử dụng các biện pháp nghiệp vụ và các phương pháp đặc thù tác động trực tiếp vào đối tượng đóng BHXH để đạt được

19

mục tiêu đề ra

Quản lý thu BHXH của bảo hiểm xã hội huyện: là quá trình lập kế hoạch thu, tổ chức thực hiện kế hoạch thu và kiểm soát việc thực hiện thu bảo hiểm xã hội bắt buộc trên địa bàn huyện nhằm đạt được mục tiêu thu đúng, thu đủ, thu kịp thời, không nợ đọng BHXH, không thất thoát tiền đóng

1.2.1.2 Vai trò của quản lý thu BHXH

BHXH có nội hàm rộng và phức tạp, đối tượng và phạm vi áp dụng liên quan trực tiếp đến đời sống của NLĐ làm công ăn lương, thực hiện tốt các chế độ BHXH là đảm bảo đời sống kinh tế, thu nhập cho NLĐ có tham gia BHXH, được coi như là "đầu ra" của BHXH và thu BHXH được coi là yếu tố "đầu vào" của BHXH Chính vì vậy, quản lý thu BHXH chính là khâu đầu tiên trong việc xác lập mối quan hệ về BHXH giữa người SDLĐ

và NLĐ Mối quan hệ ấy xác định trách nhiệm và quyền của các bên liên quan, thực hiện tốt mối quan hệ này thì mới có cơ sở để tổ chức thu BHXH, hình thành quỹ BHXH, thực hiện chi trả các chế độ BHXH cho người lao động

Quỹ BHXH đang hướng tới là một công quỹ tài chính độc lập với NSNN với mục tiêu đảm bảo tài chính để chi trả các chế độ BHXH cho NLĐ Chính vì vậy, công tác quản lý thu BHXH đóng vai trò rất quan trọng trong hoạt động của ngành BHXH - là công tác trọng tâm của BHXH, khâu quan trọng có tính chất quyết định đến sự tồn tại và phát triển BHXH

Quản lý thu BHXH là một hoạt động thường xuyên của cơ quan BHXH

từ Trung ương đến địa phương với sự phối hợp giữa các ban ngành chức năng trên cơ sở quy định của pháp luật về thực hiện chính sách BHXH nhằm tạo ra nguồn tài chính tập trung từ việc đóng của các bên tham gia BHXH, tránh tình trạng nợ đọng BHXH từ các cơ quan đơn vị và người tham gia BHXH

Mỗi cơ quan BHXH làm tốt công tác quản lý thu BHXH: thu nhanh,

20

thu đủ sẽ tạo ra một khoản tiền tạm thời nhàn rỗi chưa sử dụng tới Đây cũng

là một trong những nguồn tài chính quan trọng để cung ứng ra nền kinh tế góp phần quan trọng đáp ứng nhu cầu vốn cho sự phát triển đất nước, cũng như đảm bảo công bằng trong việc thực hiện và triển khai chính sách BHXH Cũng như các loại hình bảo hiểm khác, BHXH đều dựa trên cơ sở nguyên tắc

có đóng, có hưởng BHXH (thu trước, chi sau) đã đặt ra yêu cầu quy định đối với công tác thu nộp BHXH Nếu không thu được BHXH thì quỹ BHXH không có nguồn để chi trả cho các chế độ BHXH cho NLĐ Do đó, công tác thu BHXH đóng một vai trò quyết định, then chốt trong quá trình đảm bảo ổn định cho cuộc sống của NLĐ cũng như các đơn vị doanh nghiệp được hoạt động bình thường

Công tác quản lý thu BHXH có vai trò như một điều kiện cần và đủ trong quá trình tạo lập cùng thực hiện chính sách BHXH và để chính sách BHXH được diễn ra thuận lợi hơn, vì: công tác thu là nguồn hình thành cơ bản nhất trong quá trình tạo lập quỹ BHXH và là một khâu bắt buộc đối với người tham gia BHXH thực hiện nghĩa vụ của mình Do vậy, công tác thu BHXH là một công việc đòi hỏi độ chính xác cao, thực hiện thường xuyên, liên tục kéo dài trong nhiều năm và có sự biến động về mức đóng và số lượng người tham gia

1.2.2.Nội dung quản lý thu BHXH

Quản lý thu BHXH được thực hiện theo một quy trình thống nhất và hoàn chỉnh từ khâu: xác định đối tượng tham gia BHXH và mức thu, lập kế hoạch thu, thực hiện công tác quản lý thu, kiểm tra, giám sát việc thực hiện thu nhằm đạt được mục tiêu thu đúng, thu đủ, thu kịp thời tiền thu BHXH của đối tượng tham gia BHXH vào Quỹ BHXH nhằm đáp ứng nguồn kinh phí chi trả các chế độ BHXH trên nguyên tắc có đóng, có hưởng Do vậy, tăng cường công tác quản lý thu BHXH là vấn đề được các cơ quan quản lý và mọi người

21

đặc biệt quan tâm

Quản lý thu BHXH huyện Yên Châu tuân thủ theo đúng luật BHXH số 58/2018/QH13 và Quyết định số 959/QĐ-BHXH về ban hành quy định quản

lý thu BHXH, BHYT, BHTN, quản lý sổ BHXH, thẻ BHYT

1.2.2.1 Xác định đối tượng tham gia BHXH và mức thu

Việc xác định đối tượng tham gia đóng BHXH có vai trò rất quan trọng

vì mỗi đối tượng có quy định đóng mức BHXH khác nhau Vì vậy cần phải xác định chính xác đối tượng tham gia nhằm tránh việc thu sai BHXH Việc xác định mức thu gắn liền với việc xác định đối tượng, bởi khi đã xác định đúng đối tượng thì có thể xác định được mức thu tương ứng cho đối tượng đó

1.2.2.2 Lập kế hoạch thu BHXH

BHXH cấp huyện có nhiệm vụ xây dựng kế hoạch thu BHXH Kế hoạch thu được BHXH lập hàng năm Để lập kế hoạch thu BHXH, cơ quan BHXH huyện phải căn cứ vào:

- Luật BHXH cũng như các thông tư, nghị định, văn bản hướng dẫn về thu BHXH và quản lý thu BHXH

- Tình hình phát triển kinh tế xã hội trên địa bàn huyện trong những năm qua và thời gian tới

- Tổng số lượng đơn vị tham gia BHXH trên địa bàn huyện

- Chỉ tiêu BHXH tỉnh giao cho BHXH huyện hàng năm

Trên cơ sở đó, BHXH huyện xác định mục tiêu thu BHXH của đơn vị mình và đưa ra các chỉ tiêu cụ thể về: số lượng đơn vị và người lao động hiện trong các đơn vị sử dụng người lao động, số tiền BHXH thu được từ các đơn

vị SDLĐ, giảm tỷ lệ nợ đọng BHXH từ các đơn vị SDLĐ Từ đó, BHXH huyện đề xuất các phương thức hoạt động để thực hiện và lựa chọn mục tiêu trong năm

22

1.2.2.3.Thực hiện công tác quản lý thu BHXH

a) Quản lý đối tượng tham gia BHXH

- Lập danh sách các đơn vị trên địa bàn, thông báo hướng dẫn đơn vị kịp thời đăng kí tham gia, đóng đủ BHXH, BHTN, BHYT cho người lao động theo quy định của pháp luật

- Định kỳ 3 tháng/lần báo cáo UBND cùng cấp, cơ quan quản lý lao động địa phương tình hình chấp hành pháp luật về BHXH, BHTN, BHYT của các đơn vị trên địa bàn huyện

b) Quản lý quỹ lương làm căn cứ đóng BHXH

Theo quy định của Nhà nước, cơ quan BHXH sẽ thu BHXH của đối tượng tham gia theo phần trăm nhất định trên tổng quỹ lương tháng thực tế đối với NSDLĐ và thu tỷ lệ phần trăm nhất định trên tiền lương, tiền công tháng của NLĐ Tiền lương, tiền công đóng BHXH như sau:

- Tiền lương do nhà nước quy định:

+ NLĐ thuộc đối tượng thực hiện chế độ tiền lương do nhà nước quy định thì tiền lương đóng BHXH bắt buộc là tiền lương theo ngạch, bậc, cấp bậc quân hàm và các khoản phụ cấp chức vụ, phụ cấp thâm niên vượt khung, phụ cấp thâm niên nghề (nếu có) Tiền lương này tính trên mức lương cơ sở Tiền lương đóng BHXH bắt buộc quy định bao gồm cả hệ số chênh lệch bảo lưu theo quy định của pháp luật về tiền lương

+ Người hoạt động không chuyên trách ở xã, phường tham gia BHXH bắt buộc đóng và quỹ hưu trí, tử tuất thì tiền lương đóng BHXH là mức lương

cơ sở

- Tiền lương do đơn vị quyết định:

Từ 01/01/2016, tiền lương tháng đóng BHXH là mức lương và phụ cấp lương theo quy định của pháp luật lao động;

Từ ngày 01/01/2018 trở đi, tiền lương tháng đóng BHXH là mức lương,

c) Quản lý mức thu BHXH bắt buộc

- Điều 91- Luật BHXH được Quốc hội thông qua ngày 29/06/2006 và Điều 42- Nghị định số 152/2006/NĐ - CP ngày 22/12/2006 của Chính Phủ, quy định mức thu BHXH đối với người tham gia BHXH bắt buộc Theo đó, NLĐ đóng vào quỹ hưu trí và tử tuất sẽ là:

Từ 01/2007 -12/2009: mức đóng bằng 5% mức TL -TC tháng đóng BHXH; Từ 01/2010 -12/2011: mức đóng bằng 6% mức TL -TC tháng đóng BHXH; từ 01/2012 -12/2013: mức đóng bằng 7% mức TL -TC tháng đóng BHXH; Từ 01/ 2014 trở đi: Mức đóng bằng 8% mức TL-TC tháng đóng BHXH

- Điều 92- Luật BHXH được Quốc hội thông qua ngày 29/06/2006 và Điều 43- Nghị định số 152/2006/NĐ-CP ngày 22/12/2006 của Chính phủ quy định đối với NSDLĐ tham gia BHXH bắt buộc Theo đó, NSDLĐ đóng trên quỹ tiền lương, tiền công tháng đóng BHXH của những NLĐ Cụ thể như sau:

- Quỹ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp: mức đóng 1%;

- Quỹ ốm đau, thai sản: mức đóng 3%; trong đó NSDLĐ giữ lại 2% để chi trả kịp thời cho NLĐ đủ điều kiện hưởng chế độ theo quy định

- Đóng 3 tháng hoặc 6 tháng một lần: Chậm nhất đến ngày cuối cùng của kỳ đóng, đơn vị phải chuyển đủ tiền vào quỹ BHXH

- Đóng theo địa bàn: Đơn vị đóng trụ sở chính ở địa bàn tỉnh nào thì đăng ký tham gia đóng BHXH tại địa bàn tỉnh đó theo phân cấp của cơ quan BHXH tỉnh; chi nhánh của doanh nghiệp đóng BHXH tại địa bàn nơi cấp giấy phép kinh doanh cho chi nhánh

- Đối với người lao động đi làm việc ở nước ngoài: phương thức đóng

là 3 tháng, 6 tháng, 12 tháng một lần hoặc đóng trước một lần theo thời hạn ghi trong hợp đồng đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài NLĐ đóng trực tiếp cho cơ quan BHXH trước khi đi làm việc ở nước ngoài hoặc đóng qua doanh

nghiệp, tổ chức sự nghiệp đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài

e, Quản lý nợ, đôn đốc thu nợ BHXH

Bên cạnh việc tự giác nộp BHXH vào NSNN của các chủ sử dụng lao động, thì cơ quan BHXH cấp huyện cũng phải thực hiện đồng thời các hoạt động đôn đốc thu BHXH đối với các trường hợp chậm nộp, hoặc nợ BHXH

so với quy định Trong trường hợp này, cán bộ chuyên quản thu sẽ liên hệ bằng hình thức gọi điện thoại hoặc đến trực tiếp đơn vị để đôn đốc, đối chiếu thu nộp và lập biên bản đối chiếu thu nộp hoặc phát hành thông báo nộp BHXH đến đối tượng chậm nộp, hoặc nợ BHXH Thông báo do lãnh đạo cơ

25

quan BHXH cấp huyện ký hoặc ủy quyền cho trưởng bộ phận quản lý thu của đơn vị ký và được in thành 02 bản, 01 bản gửi cho người chậm nộp, hoặc nợ BHXH, 01 bản lưu tại hồ sơ quản lý của cơ quan BHXH cấp huyện

Trường hợp phát hiện đơn vị nợ BHXH không còn tồn tại, không còn hoạt động sản xuất, kinh doanh nhưng không thực hiện các thủ tục báo giảm, giải quyết chế độ BHXH cho NLĐ thì bộ phận thu sẽ báo cáo giám đốc BHXH huyện cùng UBND, cơ quan quản lý Nhà nước về lao động cùng cấp kiểm tra, lập biên bản xác định thời điểm đơn vị ngừng tham gia BHXH do không còn tồn tại, không tiếp tục hoạt động sản xuất, kinh doanh Căn cứ biên bản kiểm tra, cơ quan BHXH chốt số tiền nợ BHXH, BHYT, BHTN đến thời điểm đơn vị ngừng hoạt động và dừng tính lãi chậm đóng, dừng tính số phải thu phát sinh Khi cơ quan BHXH đã báo cáo nhưng Ủy ban nhân dân, cơ quan quản lý nhà nước về lao động không phối hợp kiểm tra thì cơ quan BHXH sẽ lập biên bản có chứng kiến của đại diện chính quyền địa phương nơi đơn vị đóng trụ sở

Đối với những trường hợp chậm nộp, nợ BHXH, cơ quan BHXH cấp huyện sẽ tiến hành xử phạt về mặt hành chính theo quy định tại Điều 26 Nghị định 95/2013/NĐ-CP Cụ thể:

- Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 500.000 đồng đến 1.000.000 đồng đối với NLĐ có hành vi thỏa thuận với NSDLĐ không tham gia BHXH bắt buộc

- Phạt tiền với mức từ 12% đến 15% tổng số tiền phải đóng BHXH bắt buộc tại thời điểm lập biên bản vi phạm hành chính nhưng tối đa không quá 75.000.000 đồng đối với NSDLĐ có một trong các hành vi: chậm đóng BHXH bắt buộc; đóng BHXH bắt buộc không đúng mức quy định; đóng BHXH không đủ số người thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc; phạt tiền từ 18% đến 20% tổng số tiền phải đóng BHXH bắt buộc tại thời điểm lập biên bản vi phạm hành chính nhưng tối đa không quá 75.000.000 đồng đối với

1.2.2.4 Kiểm tra, giám sát thu bảo hiểm xã hội

Đây là nội dung cuối cùng của hoạt động thu BHXH Hằng năm, BHXH tỉnh, BHXH huyện tổ chức việc kiểm tra, thanh tra việc chấp hành pháp luật BHXH đối với các đơn vị tham gia BHXH trên địa bàn như sau:

- Kiểm tra thường xuyên: BHXH huyện thường xuyên kiểm tra quỹ lương và dư nợ kịp thời đôn đốc đơn vị đóng nộp kịp thời

- Kiểm tra theo định kỳ: BHXH tỉnh thành lập đoàn kiểm tra và lên kế

hoạch đi kiểm tra BHXH các huyện theo tháng, quý Khi kiểm tra thì BHXH tỉnh sẽ phối kết hợp với BHXH huyện BHXH huyện phối hợp với công an huyện, liên đoàn lao động huyện, phòng lao động huyện kiểm tra các đơn vị

sử dụng lao động đóng trên địa bàn

- Kiểm tra đột xuất: Việc kiểm tra được thực hiện khi có đơn tố cáo, khiếu nại của cá nhân hay tập thể về hành vi giả mạo, khai man để trục lợi hưởng các chế độ BHXH hoặc do phát hiện có sự sai lệch, làm giả hồ sơ, BHXH tỉnh thành lập đoàn kiểm tra và tiến hành công tác thanh tra, kiểm tra theo luật định

Nội dung kiểm soát: Kiểm tra các đơn vị sử dụng lao động trên địa bàn

về hình thức chấp hành luật BHXH Kiểm soát hồ sơ làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc, kiểm soát đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, kiểm soát mức thu BHXH, kiếm soát số tiền thu BHXH của các đơn vị…

Công cụ kiểm soát: Căn cứ thông tư, nghị định, luật BHXH và các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành, hồ sơ chứng từ liên quan…

27

- Quy trình kiểm soát: Lập kế hoạch kiểm soát, lập đề cương kiểm soát,

ra quyết định thành lập đoàn kiểm soát, gửi lịch kiểm soát cùng quyết định kiểm soát tới đơn vị bị kiểm soát

Công tác kiểm soát thu BHXH là một trong những nội dung quan trọng của thu BHXH, nhờ có công tác này mà việc thu BHXH được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật, đồng thời bảo đảm cho việc sử dụng nguồn thu đúng mục tiêu đề ra

1.3 Các nhân tố ảnh hưởng đến công tác quản lý thu bảo hiểm xã hội 1.3.1 Nhân tố chủ quan

- Nhận thức của người tham gia BHXH:

Nhận thức của người tham gia tốt là nhân tố thiết yếu để công tác quản lý đối tượng tham gia BHXH đạt kết quả cao và ngược lại nếu người tham gia BHXH có nhận thức chưa đúng sẽ là một trong những nhân tố tác động xấu đến hoạt động thu BHXH Ý thức tham gia BHXH của các đối tượng thuộc diện tham gia, bao gồm NLĐ và NSDLĐ Đối với NLĐ nếu thu nhập của họ không được đảm bảo, họ sẽ không thể tham gia BHXH Như vậy, công tác thu BHXH sẽ gặp khó khăn Đối với NSDLĐ cũng vậy khi khả năng tài chính của

họ bị giảm sút thì việc đóng BHXH cho NLĐ sẽ bị trì trệ, dẫn đến nợ đọng, trốn đóng BHXH Hoặc khi NSDLĐ không có kế hoạch tài chính chủ động thực hiện việc đăng ký tham gia BHXH, họ chỉ thấy lợi trước mắt, lợi cục bộ cho doanh nghiệp mình, thiếu quan tâm đến đời sống và quyền lợi BHXH của NLĐ nên tìm mọi cách trốn tránh đăng ký tham gia BHXH cho NLĐ hoặc đăng ký tham gia theo kiểu đối phó khi có thanh tra, kiểm tra Đây là nhận thức lạc hậu, thói quen cũ không còn phù hợp trong điều kiện hiện nay

- Sự phối hợp giữa các cơ quan có liên quan:

Để nâng cao nhận thức, ý thức trách nhiệm trong việc tham gia BHXH của NLĐ và NSDLĐ, thì sự phối kết hợp giữa BHXH huyện với các cơ quan

28

liên quan có tác động rất lớn đến BHXH nói chung, đến công tác thu BHXH nói riêng, tạo điều kiện thuận lợi cho quản lý thu đúng, thu đủ, thu kịp thời, không để xảy ra tình trạng thất thu cho quỹ BHXH

Cụ thể là:

+ Sự phối kết hợp giữa cơ quan BHXH huyện với phòng Kế hoạch và Đầu tư, Chi cục Thuế trong việc khai thác thông tin số đơn vị và lao động mới đăng ký kinh doanh Trên cơ sở đó, BHXH huyện rà soát các đối tượng thuộc diện tham gia BHXH và yêu cầu các đối tượng đó tham gia theo đúng quy định

+ Sự kết hợp giữa Phòng Lao động Thương binh và Xã hội với BHXH huyện nhằm tăng cường việc giám sát thực hiện các quy định của pháp luật về lao động như: xây dựng thang lương, bảng lương NLĐ

+ BHXH huyện phối kết hợp với Sở Lao động, Thương Binh và Xã hội, Liên đoàn Lao động và các tổ chức công đoàn cơ sở: kiểm tra liên ngành việc thực hiện pháp luật lao động, luật BHXH

+ Sự phối kết hợp giữa BHXH huyện với các ngân hàng thương mại nơi các doanh nghiệp mở tài khoản để thực hiện việc trích nộp tiền BHXH nợ đọng, lãi của số tiền này từ tài khoản của doanh nghiệp hoặc phong tỏa tài khoản đến khi doanh nghiệp nộp đủ tiền

- Cơ sở vật chất - kỹ thuật cho quản lý thu BHXH:

Trong mọi hoạt động kinh tế - xã hội nói chung, công tác quản lý thu BHXH nói riêng cũng chịu tác động rất lớn của cơ sở vật chất - kỹ thuật Ngoài việc nâng cấp trụ sở làm việc, BHXH huyện cần trang bị mỗi cán bộ, công chức có 01 máy tính riêng và BHXH huyện cần có máy chủ Tuy nhiên nếu cơ sở vật chất , kỹ thuật cho quản lý thu không tốt như là máy cũ, cấu hình không cao, các chương trình phần mềm không đáp ứng đủ sẽ không cập nhật kịp thời việc thu BHXH từ các đơn vị, cá nhân do đó ảnh hưởng trực tiếp

29

đến việc quản lý thu BHXH Do đó, việc đáp ứng cơ sở vật chất - kỹ thuật đầy

đủ, hiện đại sẽ giúp cho nhân lực BHXH dễ dàng trong việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thu BHXH

1.3.2 Nhân tố khách quan

- Chính sách tiền lương: Chính sách tiền lương là một bộ phận quan

trọng trong hệ thống chính sách kinh tế - xã hội, không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống NLĐ mà còn là cơ sở cho việc thực hiện chính sách BHXH, vì cơ

sở để tính toán mức đóng và hưởng BHXH hiện nay phụ thuộc vào tiền lương tối thiểu do Nhà nước quy định Như vậy, khi Nhà nước nâng lương tối thiểu, mức đóng BHXH sẽ tăng lên và đương nhiên số thu BHXH cũng tăng lên Đối với các lao động đóng BHXH theo thang bảng lương Nhà nước quy định, mức đóng còn phụ thuộc vào hệ số lương, vì thế khi Nhà nước điều chỉnh lại thang bảng lương thì mức đóng BHXH cũng tăng lên

- Chính sách lao động và việc làm:

Chính sách lao động và việc làm có ảnh hưởng lớn đến khu vực kinh tế ngoài nhà nước và ảnh hưởng trực tiếp đến việc tham gia đóng BHXH của NLĐ và NSDLĐ, vì:

Khi Nhà nước chú trọng đào tạo nghề, nâng cao chất lượng lao động trên các phương diện về chuyên môn, kỹ năng hành nghề, tác phong làm việc hiện đại, chuyên nghiệp, điều đó sẽ giúp cho thị trường lao động có nguồn lao động chất lượng ngày càng cao, các doanh nghiệp sẽ giảm được một phần chi phí trong công tác đào tạo Lực lượng lao động này sẽ có cơ hội tìm được việc làm ổn định và thu nhập cao Việc này sẽ tác động trực tiếp đến hoạt động thu BXHH, làm tăng số lao động tham gia BHXH và do đó làm tăng mức đóng BHXH

- Trình độ dân trí:

Trình độ nhận thức của người dân tiến bộ thì việc đưa chính sách

30

BHXH vào thực tiễn cuộc sống cũng trở lên đơn giản hơn Thông qua công tác thông tin tuyên truyền của tổ chức BHXH , người dân nhanh chóng nắm bắt được tầm quan trọng to lớn của chính sách, chế độ BHXH Khi trình độ dân trí của đại bộ phân người dân, đặc biệt là NLĐ và NSDLĐ được năng lên

sẽ tác động tích cực đến hoạt động thu BHXH, giảm bớt tình trạng trốn đóng,

nợ đọng BHXH đã và đang gây khó khăn cho hoạt động thu BHXH

- Trình độ phát triển kinh tế - xã hội của địa phương:

Đây là nhân tố có ảnh hưởng mạnh mẽ đến cơ chế thu BHXH và kết quả thu BHXH Thực tế cho thấy những nơi có nguồn thu BHXH lớn là những địa phương có trình độ kinh tế - xã hội phát triển cao so với địa phương khác Khi kinh tế xã hội phát triển, đời sống của NLĐ sẽ được cải thiện, dẫn đến hiểu biết và ý thức chấp hành nghĩa vụ tham gia BHXH của NLĐ cũng được nâng lên Thêm vào đó, việc sản xuất, kinh doanh của các doanh nghiệp được thuận lợi, có hiệu quả thì NSDLĐ cũng sẽ tự giác, có trách nhiệm với nguồn nhân lực của doanh nghiệp, nên sẽ có ý thức nộp đúng, nộp đủ nghĩa vụ đóng góp BHXH cho NLĐ, giảm tình trạng trốn tránh tham gia BHXH cho NLĐ và nợ đọng tiền đóng BHXH kéo dài Tất cả những yếu tố trên tác động tích cực đến hoạt động thu BHXH

- Sự quan tâm lãnh đạo của cấp ủy đảng, chính quyền các cấp:

Chính quyền địa phương các cấp có vai trò hết sức quan trọng trong việc thúc đẩy hay kìm hãm đến hoạt động thu BHXH Thực tế cho thấy ở đâu

có sự quan tâm của cấp ủy đảng, chính quyền về lĩnh vực này ở đó dù có khó khăn nhưng vẫn được thực hiện có hiệu quả Vai trò của chính quyền địa phương được thể hiện thông qua cấp ủy đảng của các tổ chức cơ sở đảng, hệ thống thông tin truyền thanh của cơ sở để tuyên truyền, vận động NLĐ tham gia BHXH, góp phần thúc đẩy chính sách an sinh xã hội phát triển

- Trình độ nhận thức và ý thức của người tham gia BHXH: