Quan điểm của chủ nghĩa mác lênin, tư tưởng hồ chí minh về tôn giáo với việc thực hiện chính sách tôn giáo ở tỉnh bình phước hiện nay

Trong bối cảnh đó, nghiên cứu sinh lấy “Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo với việc thực hiện chính sách tôn giáo ở tỉnh Bình Phước hiện nay” để làm đ

HỒ VĂN ĐỨC

QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN,

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ TÔN GIÁO VỚI VIỆC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH TÔN GIÁO

Ở TỈNH BÌNH PHƯỚC HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - NĂM 2017

HỒ VĂN ĐỨC

QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN,

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ TÔN GIÁO VỚI VIỆC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH TÔN GIÁO

Ở TỈNH BÌNH PHƯỚC HIỆN NAY

Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS

Mã số: 62220302

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS, TS Nguyễn Thanh PHẢN BIỆN ĐỘC LẬP:

Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ này là công trình nghiên cứu

khoa học của tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS, TS Nguyễn

Thanh Nếu có gì không đúng, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

TP Hồ Chí Minh, ngày 25 tháng 12 năm 2017

Tác giả

Hồ Văn Đức

1 Tính cấp thiết của đề tài luận án 1

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu về đề tài luận án 4

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận án 24

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án 25

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 25

6 Cái mới của luận án 26

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án 26

8 Kết cấu của luận án 27

Chương 1: QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN, TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ TÔN GIÁO 28

1.1 QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN VỀ TÔN GIÁO 28

1.1.1 Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về bản chất và nguồn gốc của tôn giáo 28

1.1.2 Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về chức năng của tôn giáo 39

1.1.3 Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về sự tồn tại và biến đổi của tôn giáo trong xã hội 44

1.1.4 Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin đối với việc giải quyết vấn đề tôn giáo trong xã hội 49

1.2 TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ TÔN GIÁO 57

1.2.1 Tôn giáo không chỉ là một hình thái ý thức xã hội mà còn là một hiện tượng văn hóa 57

1.2.2 Bản chất của tôn giáo nói chung là hướng thiện và nhân bản 61

1.2.3 Mối quan hệ giữa tôn giáo với chính trị 64

1.2.4 Mối quan hệ giữa tôn giáo với dân tộc 70

VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA 76

2.1 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ SỰ TỒN TẠI CỦA CÁC TÔN GIÁO Ở TỈNH BÌNH PHƯỚC HIỆN NAY 76 2.1.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội ở tỉnh Bình Phước 76 2.1.2 Sự tồn tại của các tôn giáo ở tỉnh Bình Phước hiện nay 84 2.2 THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI VIỆC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH TÔN GIÁO Ở TỈNH BÌNH PHƯỚC 101 2.2.1 Thực trạng việc thực hiện chính sách tôn giáo ở tỉnh Bình Phước 101 2.2.2 Một số vấn đề đặt ra đối với việc thực hiện chính sách tôn giáo ở tỉnh Bình Phước 123 Kết luận chương 2 130

Chương 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ VIỆC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH TÔN GIÁO Ở TỈNH BÌNH PHƯỚC HIỆN NAY 133

3.1 MỘT SỐ ĐỊNH HƯỚNG CHỦ YẾU TRONG QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH TÔN GIÁO Ở TỈNH BÌNH PHƯỚC 133 3.1.1 Nắm vững và quán triệt nội dung chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam trên phương diện chung của quốc gia 133 3.1.2 Kết hợp giữa vận động đồng bào tôn giáo với vận động đồng bào các dân tộc ít người, đấu tranh làm thất bại âm mưu, thủ đoạn lợi dụng tín ngưỡng tôn giáo chống phá sự nghiệp cách mạng của các thế lực thù địch 152 3.1.3 Trong tuyên truyền, vận động quần chúng có đạo cần lấy giáo dục, thuyết phục làm chính, kiên trì giải thích, động viên, dùng những lời lẽ và hành động thiết thực, gần gũi với nhân dân để đưa đức tin của quần chúng về với đời

giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam tại địa phương 154

3.2 NHỮNG GIẢI PHÁP CƠ BẢN NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ VIỆC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH TÔN GIÁO Ở TỈNH BÌNH PHƯỚC HIỆN NAY 154

3.2.1 Làm cho mọi người, trước hết là cán bộ lãnh đạo, quản lý và quần chúng có đạo trong toàn tỉnh hiểu rõ chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam hiện nay 154

3.2.2 Đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội và văn hóa, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, đặc biệt là đồng bào có đạo 156

3.2.3 Tăng cường quản lý nhà nước đối với tôn giáo và hoạt động tôn giáo trên địa bàn tỉnh, nhất là ở vùng đồng bào dân tộc ít người 159

3.2.4 Nâng cao hiệu quả công tác vận động quần chúng, phát huy tính tích cực, tự giác của đồng bào các tôn giáo 165

3.2.5 Củng cố hệ thống chính trị cơ sở và xây dựng đội ngũ cán bộ làm công tác tôn giáo 168

Kết luận chương 3 174

KẾT LUẬN CHUNG 176

TÀI LIỆU THAM KHẢO 181

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài luận án

Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội, cũng là một thực thể xã hội đã tồn tại hàng nghìn năm cùng với xã hội loài người Từ khi xuất hiện, tôn giáo luôn là yếu tố tham gia vào các quá trình xã hội, ảnh hưởng đến nhiều mặt của đời sống con người Trong lịch sử phát triển, tôn giáo đã trải qua nhiều bước thăng trầm và biến đổi cùng với sự biến đổi của lịch sử nhân loại Ngày nay trên thế giới hoạt động tôn giáo vẫn không suy giảm mà đang nổi lên như một hiện tượng sống động của thời đại với những diễn biến rất phức tạp, thu hút sự quan tâm, chú ý của nhiều quốc gia Các tôn giáo không chỉ có xu hướng phục hồi, phát triển mạnh mẽ ở một số nước mà còn liên quan chặt chẽ đến những cuộc xung đột dân tộc, sắc tộc đẫm máu đang diễn ra ở nhiều nơi; đụng chạm đến vấn đề bảo lưu, giữ gìn bản sắc văn hóa của từng cộng đồng dân tộc trước xu thế khu vực hóa, toàn cầu hóa hiện nay Đã xuất hiện nhiều hiện tượng tôn giáo cuồng tín, phản động dẫn đến cái chết bi thảm cho nhiều người khiến cả thế giới phải sửng sốt Ở nhiều quốc gia, các tổ chức tôn giáo ngày càng tham dự sâu hơn vào các lĩnh vực của đời sống xã hội dưới nhiều hình thức khác nhau, ảnh hưởng không nhỏ đến sự ổn định chính trị, xã hội, an ninh và quốc phòng ở các quốc gia

Việt Nam là một quốc gia có nhiều tôn giáo đã tồn tại lâu dài cùng với lịch sử dân tộc Trong các giai đoạn cách mạng, Đảng và Nhà nước Việt Nam luôn xác định công tác tôn giáo là vấn đề chiến lược có ý nghĩa rất quan trọng Trong cách mạng dân tộc dân chủ, với chính sách “Tín ngưỡng tự do, lương giáo đoàn kết” do Chủ tịch Hồ Chí Minh đề ra đã góp phần to lớn vào sự nghiệp đoàn kết toàn dân kháng chiến thắng lợi, giành độc lập thống nhất hoàn toàn cho đất nước Trong cách mạng xã hội chủ nghĩa, từ khi Đảng Cộng sản Việt

Nam đề ra đường lối đổi mới toàn diện đất nước, nhiều chính sách quan trọng thể hiện quan điểm đổi mới nhận thức về lĩnh vực tín ngưỡng, tôn giáo được Đảng và Nhà nước Việt Nam ban hành Những nhu cầu tín ngưỡng chính đáng của quần chúng tín đồ và chức sắc tôn giáo được đáp ứng và bảo đảm Chính điều đó đã làm cho đồng bào các tôn giáo phấn khởi, tin tưởng vào chủ trương đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; hành đạo gắn bó với dân tộc, xây dựng cuộc sống “tốt đời, đẹp đạo”, có những đóng góp tích cực vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Song, một thực tế khác là tình hình hoạt động tôn giáo ở nước ta trong thời gian qua còn

có những diễn biến phức tạp, tiềm ẩn những nhân tố có thể gây mất ổn định Một số người chưa tuân thủ pháp luật, tổ chức truyền đạo trái phép; lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo để hành nghề mê tín dị đoan Việc khiếu kiện, tranh chấp liên quan đến đất đai và cơ sở vật chất của tôn giáo ở một số nơi tăng lên, có nơi gay gắt, phức tạp Ở một số vùng, nhất là vùng dân tộc ít người, một số đối tượng đã lợi dụng tôn giáo để tiến hành những hoạt động chống đối chính quyền, kích động tín đồ gây rối an ninh trật tự, nhằm phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc, gây mất ổn định chính trị

Đứng trước tình hình đó, việc nhận thức và giải quyết tốt vấn đề tôn giáo

là yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn cách mạng Việt Nam Muốn làm được điều đó, một vấn đề có tính nguyên tắc đối với các cấp, các ngành, các địa phương trong

cả nước ta là phải nắm vững quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh về tôn giáo Nếu không thấm nhuần sâu sắc quan điểm khoa học

về tôn giáo thì khó tránh khỏi nhận thức sai sót với những biểu hiện ấu trĩ, tả khuynh hoặc hữu khuynh trong việc giải quyết vấn đề tôn giáo trên phạm vi cả nước cũng như tại các địa phương cụ thể Tuy nhiên, cũng không thể vận dụng một cách máy móc, giáo điều, phi lịch sử Vì vậy, việc nghiên cứu, làm rõ những quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo một

cách toàn diện, sâu sắc để vận dụng sáng tạo vào quá trình giải quyết vấn đề tôn giáo nhằm hướng các tôn giáo ở nước ta vào quỹ đạo sinh hoạt bình thường đúng pháp luật, đồng hành với dân tộc, góp phần xứng đáng vào sự nghiệp xây dựng xã hội mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa là hết sức cần thiết

Bình Phước là một tỉnh miền núi có địa hình phức tạp, trên địa bàn tỉnh có nhiều dân tộc cùng chung sống và nhiều loại hình tôn giáo cùng tồn tại Bình Phước là địa bàn quan trọng về an ninh, quốc phòng và cũng là địa bàn trọng điểm về tôn giáo Trong những năm qua, lĩnh vực công tác tôn giáo được Tỉnh ủy và chính quyền địa phương đặc biệt quan tâm đến trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Vì vậy, việc thực hiện chính sách tôn giáo ở tỉnh Bình Phước đã đạt được những kết quả quan trọng về nhiều mặt, bảo đảm sức mạnh của khối đoàn kết toàn dân trong tỉnh, thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương Bên cạnh đó, công tác tôn giáo ở tỉnh Bình Phước cũng còn có những hạn chế, thiếu sót cần được khắc phục, đổi mới Nhiều vấn đề đặt ra trong hoạt động tôn giáo trên địa bàn tỉnh đòi hỏi cấp ủy đảng và chính quyền các cấp, các sở, ban, ngành có liên quan cần phải tập trung giải quyết như: Hoạt động của các hệ phái đạo Tin lành có nhiều vấn đề phức tạp và không ổn định; tình trạng mâu thuẫn, phân hóa trong nội

bộ Phật giáo, tiềm ẩn những yếu tố gây mất ổn định; tình trạng hoạt động của các tà đạo, đạo lạ trên địa bàn tỉnh diễn biến phức tạp, đan xen nhiều yếu tố tín ngưỡng, tôn giáo, xã hội, chính trị, có ảnh hưởng đến một bộ phận quần chúng nhân dân; tình trạng hoạt động tôn giáo trái pháp luật của một số cá nhân và tổ chức tôn giáo vẫn còn xảy ra ở một số nơi trên địa bàn tỉnh Bình Phước như truyền đạo trái phép, sửa chữa và xây dựng cơ sở thờ tự trái phép, hiện tượng “biến gia thành tự”, tổ chức sinh hoạt tôn giáo trái phép, hoạt động tôn giáo không đúng nội dung đăng ký hoặc không xin phép chính quyền, phát tán các ấn phẩm tôn giáo chưa được phép xuất bản, đơn thư tố cáo không

đúng sự thật Thực tiễn hoạt động tôn giáo đó đã đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với cán bộ lãnh đạo, quản lý ở địa phương, cũng như các nhà khoa học, nhà nghiên cứu cần kịp thời đưa ra những giải pháp đúng đắn, phù hợp góp phần nâng cao hiệu quả việc thực hiện chính sách tôn giáo ở tỉnh Bình Phước hiện nay; giải quyết được những vấn đề bức thiết trước mắt và cơ bản lâu dài đang đặt ra; hướng các tôn giáo trên địa bàn tỉnh Bình Phước vào quỹ đạo sinh hoạt bình thường đúng theo quy định của pháp luật, đồng hành với dân tộc, góp phần xứng đáng vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ quê hương, đất nước

Trong bối cảnh đó, nghiên cứu sinh lấy “Quan điểm của chủ nghĩa Mác

- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo với việc thực hiện chính sách tôn giáo ở tỉnh Bình Phước hiện nay” để làm đề tài luận án triết học cho mình là

vấn đề rất quan trọng và cần thiết, có ý nghĩa vừa cơ bản, lâu dài, vừa cấp bách cả về lý luận và thực tiễn

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu về đề tài luận án

Tôn giáo là một đề tài rộng lớn, thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học, nhiều ngành khoa học và nhiều tổ chức chính trị - xã hội

ở trong và ngoài nước Số lượng các công trình nghiên cứu đề cập đến lĩnh vực tôn giáo hiện nay rất phong phú và đồ sộ, trình bày ở nhiều góc độ tiếp cận khác nhau Trong số rất nhiều các công trình ấy, có thể tổng quan thành các chủ đề liên quan đến đề tài luận án “Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo với việc thực hiện chính sách tôn giáo ở tỉnh Bình Phước hiện nay” với ba chủ đề chính như sau:

Chủ đề thứ nhất, các công trình nghiên cứu về tôn giáo nói chung

Ở nước ngoài, chủ đề tôn giáo được nhiều nhà khoa học trên thế giới

quan tâm nghiên cứu với số lượng công trình khá phong phú, có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau:

“Fidel và tôn giáo - Những cuộc trao đổi với linh mục Frei Betto” do

Cơ quan xuất bản của Nhà nước Cuba ấn hành tháng 12-1985 và được các linh mục dòng Đaminh Việt Nam dịch từ bản tiếng Tây Ban Nha, Ủy ban Đoàn kết Công giáo yêu nước Việt Nam Thành phố Hồ Chí Minh xuất bản năm 1986 Nội dung cuốn sách đã tường thuật những cuộc gặp gỡ và trao đổi giữa Chủ tịch nước Cuba Fidel Castro với linh mục Betto về một số vấn đề, đặc biệt là vấn đề tôn giáo Qua đó, cuốn sách giới thiệu một cách rộng rãi với bạn đọc quan điểm về Công giáo của một lãnh tụ cách mạng nổi tiếng thế giới, thuộc đảng cộng sản và lãnh đạo một nước vùng Caribe

“Mười tôn giáo lớn trên thế giới” do Hoàng Tâm Xuyên chủ biên, Nxb

Đông Phương Trung Quốc ấn hành và được Dương Thu Ái - Phùng Thị Huệ dịch từ bản tiếng Trung Quốc, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 1999 Cuốn sách tập hợp các bài viết của tập thể tác giả ở Trung Quốc, giới thiệu khái quát bối cảnh ra đời, quá trình phát triển, phân phái, những kinh điển cơ bản, các nghi thức tế tự của các tôn giáo lớn trên thế giới

“Tôn giáo trong xã hội phương Tây” của Stephen J Hunt, Nxb Palgrave,

New York, năm 2002 Trong số các chủ đề mà cuốn sách tiếp cận từ góc độ

xã hội học, đáng chú ý nhất là: Việc xem xét lại định nghĩa về tôn giáo trong bối cảnh xã hội mới; Vấn đề thế tục hoá, tôn giáo mới và các cách diễn đạt mới về tính tôn giáo; Tác động của tôn giáo đối với xã hội và mối quan hệ giữa tôn giáo và biến đổi xã hội; Các mối quan hệ giữa tín ngưỡng, sự tin theo và bản sắc xã hội; Kitô giáo hiện nay và các tôn giáo của các nhóm dân tộc thiểu số ở phương Tây; Toàn cầu hoá, đa nguyên tôn giáo và hậu hiện đại Mặc dù khá dàn trải trên các chủ đề đề cập, cuốn sách vẫn có những phân tích sâu cần thiết để làm nổi bật những biến đổi của đời sống tôn giáo trong xã hội phương Tây hiện nay Cuốn sách là một tài liệu xã hội học khá chi tiết về bản chất và cách thể hiện của các dạng thức tôn giáo thời hiện đại trong các xã hội phương Tây; là tài liệu rất phù hợp với việc giảng dạy và

phục vụ mục đích nghiên cứu cả ở hai lĩnh vực xã hội học và tôn giáo học

Chủ đề nghiên cứu về tôn giáo nói chung, ngoài những công trình trên, còn phải kể đến một số bài viết tiêu biểu của các tác giả ở nước ngoài được Tạp

chí Nghiên cứu tôn giáo giới thiệu đến bạn đọc như: “Tôn giáo Việt Nam” của

G Condominas, do Hoàng Chung dịch, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 2 - 2003;

“Cái chết, gia đình, thành trì của niềm tin tôn giáo” của Nelly Krowolski, do

Nguyễn Thu Hằng dịch, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 3 - 2003; “Tiến trình

và bối cảnh hiện tại của luật pháp tôn giáo tại Đông Nam Á: Một cách nhìn

so sánh” của W Cole Durham JR, do Vũ Bình dịch, Tạp chí Nghiên cứu tôn

giáo, số 1 - 2007; “Suy nghĩ về tôn giáo và sự ổn định: Sự bất hòa hay ổn định

xã hội?” của Chris Seiple, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 1 - 2007; “Tư tưởng

“tôn giáo và xã hội xã hội chủ nghĩa cùng chung sống”” của Bành Diệu, do

Phạm Thanh Hằng dịch, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 9 - 2007; “Tương lai

của tôn giáo” của Lã Đại Cát, do Trần Nghĩa Phương dịch, Tạp chí Nghiên

cứu tôn giáo, số 9 - 2007; “Toàn cầu hóa với tôn giáo đương đại” của Trác Tân

Bình, do Trần Nghĩa Phương dịch, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 8 - 2010;

“Lý giải về bản chất tôn giáo từ góc độ triết học” của Lý Lan Phần, do Trần

Anh Đào dịch, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 9 - 2014; Được phân tích từ nhiều góc độ, khía cạnh khác nhau, các bài viết này đã góp phần làm rõ nhiều nội dung như: nguồn gốc, bản chất, chức năng, cơ sở tồn tại của tôn giáo; quá trình hình thành, phát triển và ảnh hưởng của tôn giáo trong đời sống xã hội; phương pháp giải quyết vấn đề tôn giáo; tình hình tôn giáo trên thế giới và thực trạng tôn giáo ở Việt Nam; mối quan hệ giữa tôn giáo với dân tộc và chủ nghĩa xã hội, tôn giáo với nhà nước và luật pháp; Do đó, ý nghĩa lý luận và giá trị thực tiễn của các bài viết đó là rất lớn Thông qua những bài viết này góp phần giúp tác giả luận án nhận thức sâu sắc hơn về vấn đề tôn giáo nói chung để vận dụng trong quá trình thực hiện đề tài luận án của mình

Ở Việt Nam, chủ đề nghiên cứu về tôn giáo nói chung được nhiều học

giả, nhà khoa học nghiên cứu, phân tích theo nhiều khía cạnh và mức độ khác nhau Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này, có thể kể đến một số công trình sau:

“Về tôn giáo tín ngưỡng Việt Nam hiện nay” do Đặng Nghiêm Vạn

chủ biên, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 1996 Cuốn sách tập hợp các bài viết nghiên cứu về tôn giáo của tập thể cán bộ Viện Nghiên cứu tôn giáo thuộc Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia và các nhà nghiên cứu tôn giáo Cuốn sách góp phần làm rõ thêm một số vấn đề lý luận và thực trạng tôn giáo Việt Nam thông qua bài viết của GS Đặng Nghiêm Vạn Phần còn lại của cuốn sách là các bài viết nghiên cứu về các lĩnh vực tôn giáo, tín ngưỡng cụ thể ở Việt Nam Thông qua những bài viết này góp phần giúp bạn đọc nhận thức sâu sắc thêm về bức tranh tín ngưỡng, tôn giáo đa sắc màu trong đời sống tinh thần của nhân dân Việt Nam

“Tôn giáo thế giới và Việt Nam” của Mai Thanh Hải, Nxb Công an

nhân dân, Hà Nội, năm 1998 Công trình nghiên cứu của tác giả có nội dung khá phong phú đề cập đến nhiều khía cạnh về lĩnh vực tôn giáo, là tài liệu tham khảo cần thiết cho những ai đang quan tâm tìm hiểu, nghiên cứu về tôn giáo trong nước và cả trên thế giới Cuốn sách góp phần làm rõ các nội dung như: Luận giải về nguồn gốc, bản chất của tôn giáo; Các tôn giáo trong thế giới hiện đại; Các tôn giáo ở Việt Nam; Các tổ chức tôn giáo - xã hội cần biết; Tình hình chính sách tôn giáo ở một số nước như Mỹ, Pháp, Trung Quốc, Thái Lan, Hàn Quốc, Phi-líp-pin cũng như ở Việt Nam

“Về tôn giáo và tôn giáo ở Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo -

Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2004 Cuốn sách bao gồm các bài viết nghiên cứu về tôn giáo của tập thể cán bộ Viện Nghiên cứu tôn giáo thuộc Viện Khoa học xã hội Việt Nam và các nhà nghiên cứu tôn giáo đã đăng tải trên Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo từ năm

1999 đến năm 2003 Phần thứ nhất của cuốn sách tập hợp những bài viết của các nhà nghiên cứu tôn giáo trong và ngoài nước có nội dung đề cập đến lý luận chung về tôn giáo ở cả phương Đông và phương Tây Phần thứ hai của cuốn sách bao gồm các bài viết có nội dung bàn về nhiều phương diện của các tôn giáo cụ thể ở Việt Nam như: Phật giáo, Công giáo, đạo Tin lành, Tịnh

độ cư sĩ Phật hội Việt Nam, đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa và đạo Cao Đài Cuốn sách là một tài liệu tham khảo bổ ích đối với những người nghiên cứu và hoạt động trên lĩnh vực tôn giáo học - một khoa học còn mới ở nước ta

“Tôn giáo học - Lý luận xưa và nay” của Đỗ Minh Hợp - Nguyễn Anh

Tuấn - Nguyễn Thanh - Lê Hải Thanh, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2005 Với 622 trang viết, cuốn sách bao gồm hai phần: những tiền đề lý luận của tôn giáo học và lịch sử tôn giáo Trong phần những tiền đề lý luận của tôn giáo học, đáng chú ý nhất là chương viết về các tiền đề lịch sử triết học của tôn giáo học đã góp phần giúp bạn đọc hiểu rõ hơn về: Quá trình tích lũy tri thức lý luận về tôn giáo trong tư tưởng châu Âu trước thế kỷ XIX; Quan điểm của L Phoiơbắc về bản chất của tôn giáo; Quan điểm của Mác và Ăngghen

về tôn giáo Ở phần lịch sử tôn giáo, cuốn sách này còn góp phần giúp bạn đọc hiểu rõ hơn về: Các hình thức tôn giáo nguyên thủy; Các tôn giáo dân tộc; Phật giáo; Thiên chúa giáo; Hồi giáo; Các phong trào tôn giáo mới

“Mối quan hệ giữa tôn giáo và dân tộc ở Việt Nam từ Cách mạng tháng Tám 1945 đến nay” luận án tiến sĩ của Vũ Văn Hậu, Viện Nghiên cứu tôn giáo

- Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Hà Nội, năm 2007 Trong phạm vi công trình luận án của mình, tác giả đã phân tích, góp phần làm rõ mối quan hệ giữa tôn giáo và dân tộc trong cách mạng dân tộc dân chủ cũng như trong cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam; những vấn đề mới nảy sinh trong mối quan hệ giữa tôn giáo và dân tộc ở nước ta hiện nay; trên cơ sở đó, tác giả luận án đã đưa ra một số đề xuất nhằm củng cố mối quan hệ giữa tôn giáo và dân tộc ở nước ta

“Ảnh hưởng của văn hóa tôn giáo trong đời sống tinh thần xã hội Việt Nam hiện nay” luận án tiến sĩ của Lê Văn Lợi, Học viện Chính trị quốc gia

Hồ Chí Minh, Hà Nội, năm 2007 Tác giả luận án đã phân tích về văn hóa tôn giáo và đặc điểm của văn hóa tôn giáo ở Việt Nam cũng như những ảnh hưởng của nó đối với một số lĩnh vực của đời sống tinh thần xã hội Việt Nam Trên

cơ sở đó, tác giả đưa ra một số nguyên tắc và giải pháp nhằm phát huy ảnh

hưởng tích cực của văn hóa tôn giáo trong đời sống tinh thần xã hội Việt Nam

“Đào Duy Anh, Nguyễn Văn Nguyễn bàn về tôn giáo - Nghiên cứu, sưu tầm, chú giải” của Đỗ Quang Hưng, Nxb Chính trị - Hành chính, Hà

Nội, năm 2008 Cuốn sách góp phần giúp bạn đọc, các nhà nghiên cứu hôm nay được thực sự tiếp cận với những tác phẩm, những suy tư cũng như những đóng góp độc đáo của học giả Đào Duy Anh và nhà văn hoá Nguyễn Văn Nguyễn trong việc đặt nền móng cho ngành nghiên cứu tôn giáo học nói chung, khuynh hướng tôn giáo học mácxít nói riêng ở Việt Nam Nội dung của cuốn sách bao gồm hai phần Phần thứ nhất, tác giả phân tích những nhận thức về vấn đề tôn giáo và những đóng góp của Đào Duy Anh trong việc nghiên cứu tôn giáo ở Việt Nam vào nửa đầu thế kỷ XX được thể hiện qua tác phẩm “Tôn giáo” Phần thứ hai, tác giả phân tích những nhận thức về vấn đề tôn giáo và những đóng góp của Nguyễn Văn Nguyễn trong việc nghiên cứu tôn giáo ở Việt Nam vào giữa thế kỷ XX được thể hiện qua tác phẩm “Thái độ chúng ta đối với các tôn giáo” Ngoài ra, cuốn sách còn in lại nguyên văn tác phẩm “Tôn giáo” của Đào Duy Anh và tác phẩm “Thái độ chúng ta đối với các tôn giáo” của Nguyễn Văn Nguyễn để giúp bạn đọc hôm nay thuận lợi trong việc tiếp cận tác phẩm

“Những ý kiến của đồng chí Lê Hồng Phong về vấn đề tôn giáo” của

Đỗ Quang Hưng, Báo Nhân dân, số 132/4 - 2008 Ở bài viết này, tác giả đã phân tích làm rõ những quan điểm hết sức độc đáo của Lê Hồng Phong về

vấn đề tôn giáo được thể hiện thông qua những lời nhận xét ngắn gọn của đồng chí khi đọc tập sách “Những gốc rễ của tôn giáo” do các đồng chí Xứ

ủy Nam Kỳ soạn Tác giả của bài báo cho rằng mặc dù chỉ là những ý kiến nhận xét ngắn gọn dưới dạng ghi chép, nhưng cũng đã hé ra sự hiểu biết sâu sắc của Lê Hồng Phong về những nguyên nhân ra đời và bản chất của tôn giáo; bộc lộ những quan điểm đúng đắn vượt trội về tôn giáo mà vào thời điểm đó thật khó có chỗ cho những quan điểm đúng đắn về vấn đề tôn giáo

“Nghiên cứu tôn giáo - Nhân vật và sự kiện” của Đỗ Quang Hưng, Nxb

Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2010 Cuốn sách tập hợp các bài viết

đã được đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành như: Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, Tạp chí Triết học, Tạp chí Cộng sản, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử Ngoài

ra, một số bài đã được trình bày và công bố tại các cuộc hội thảo khoa học trong nước và quốc tế về tôn giáo và sau đó được in trong một số kỷ yếu, sách chuyên

đề Đúng như tên gọi của cuốn sách, tác giả tuyển chọn các bài viết nói trên và tập trung trong hai chuyên đề: nhân vật và sự kiện Chuyên đề nhân vật, giới thiệu ý kiến, quan điểm của một số nhân vật chính trị và khoa học tiêu biểu bàn

về tôn giáo, kể từ Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổng Bí thư Lê Hồng Phong, Nguyễn Văn Cừ, Trường Chinh đến các nhân vật chính trị và học giả như Nguyễn An Ninh, Nguyễn Văn Nguyễn, Đào Duy Anh Thông qua mảng viết này, tác giả công bố những tư liệu mới mà chính tác giả sưu tầm được trong và ngoài nước nhằm bước đầu phác họa ý tưởng về “người Việt Nam nói về tôn giáo” và vị thế của “vấn đề tôn giáo” trong lịch sử Việt Nam cận hiện đại Chuyên đề sự kiện bao gồm các bài viết của tác giả đi vào một số khía cạnh, hoặc là những vấn đề tôn giáo nói chung mới đặt ra, hoặc là những vấn đề tôn giáo mới đặt ra với những tôn giáo cụ thể Dĩ nhiên đây là một câu chuyện rộng lớn, còn đang thu hút nhiều sự trao đổi, tranh luận ngay chính trong giới nghiên cứu tôn giáo học Chính vì thế, mảng viết này của tác giả được coi như là những “đặt vấn đề”

“Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam” của Đặng

Nghiêm Vạn, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2012 Cuốn sách này là kết quả kế thừa từ đề tài khoa học cấp Nhà nước KHXH-04-06: “Những vấn

đề lý luận và thực tiễn liên quan đến tôn giáo và tín ngưỡng ở Việt Nam Chính sách của Đảng và Nhà nước” do GS Đặng Nghiêm Vạn chủ nhiệm đề tài, được xuất bản lần đầu năm 2001, lần thứ hai năm 2005, lần thứ ba năm

2007 Lần xuất bản thứ tư này (năm 2012) trong bối cảnh tình hình thế giới

và đất nước có nhiều thay đổi và biến động, nhưng công trình vẫn giữ nguyên được giá trị cơ bản của nó Cuốn sách vẫn được khẳng định là một công trình

đồ sộ, khá toàn diện, quý giá về lý luận tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam Thông qua công trình này, tác giả Đặng Nghiêm Vạn góp phần giúp bạn đọc có nhận thức rõ hơn về các vấn đề: Đối tượng của tôn giáo; Yếu tố cấu thành một hình thức tôn giáo; Nhu cầu, vai trò và diễn biến tôn giáo trong đời sống; Đặc điểm tình hình tôn giáo Việt Nam; Đặc trưng và vai trò của các tôn giáo cụ thể ở Việt Nam hiện nay

“Tôn giáo với dân tộc và chủ nghĩa xã hội” của Nguyễn Đức Lữ, Nxb

Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2013 Với cuốn sách này, tác giả nhằm giúp bạn đọc hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa tôn giáo với dân tộc và chủ nghĩa

xã hội; những bài học từ lịch sử trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở một số nước; ý nghĩa của đặc điểm khoan dung tôn giáo; dự báo tình hình tôn giáo ở Việt Nam, nhiệm vụ của công tác tôn giáo trong tình hình mới

“Chủ nghĩa hậu hiện đại và phong trào tôn giáo mới ở Việt Nam và thế giới” do Trương Văn Chung chủ biên, Nxb Đại học Quốc gia Thành phố

Hồ Chí Minh, năm 2014 Cuốn sách là kết quả của cuộc hội thảo khoa học quốc tế: “Chủ nghĩa hậu hiện đại và phong trào tôn giáo mới ở Việt Nam và thế giới” được tổ chức tại trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh Với hơn 20 bài viết có tính chuyên

sâu tham gia hội thảo của các tác giả, các nhà khoa học trong và ngoài nước

đã góp phần mang đến cho bạn đọc những cái nhìn, nội dung, ý kiến, phương pháp nghiên cứu mới về chủ nghĩa hậu hiện đại và phong trào tôn giáo mới ở Việt Nam cũng như trên thế giới

“Nhà nước - Tôn giáo - Luật pháp” của Đỗ Quang Hưng, Nxb Chính

trị quốc gia, Hà Nội, năm 2014 Cuốn sách là công trình nghiên cứu công phu, đồ sộ của tác giả Đỗ Quang Hưng Với tâm huyết của một chuyên gia có nhiều kinh nghiệm nghiên cứu về tôn giáo, thông qua luận chứng sâu sắc cùng với nguồn tư liệu phong phú được chắt lọc, tác giả tiếp cận mối quan hệ nhà nước và tôn giáo, luật pháp và tôn giáo từ lý thuyết đến thực tiễn, từ kinh nghiệm của các nước Âu - Mỹ, Đông Bắc Á đến Việt Nam Tác giả đã khái quát hoá lộ trình xây dựng, hoàn thiện luật pháp tôn giáo của Nhà nước Việt Nam trong nỗ lực hướng tới một môi trường thích hợp để các cộng đồng tôn giáo không những thực hiện tốt pháp luật với tư cách công dân mà còn qua luật pháp về tôn giáo có thể tìm thấy sự thoả mãn đời sống tâm linh, đồng thời gợi mở những suy ngẫm, đề xuất dưới góc độ nhà chuyên môn đối với việc xây dựng một nhà nước pháp quyền về tôn giáo ở nước ta hiện nay Cuốn sách là tài liệu tham khảo bổ ích, thiết thực đối với bạn đọc, nhất là các nhà nghiên cứu, nhà quản lý, hoạch định chính sách về tôn giáo

Ngoài những công trình trên, còn phải kể đến một số bài viết tiêu biểu của các tác giả trong nước về chủ đề tôn giáo nói chung, được đăng tải trên

các tạp chí như:“Toàn cầu hóa và tôn giáo” của Trần Mạnh Đức, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 4 - 2001; “Vài ý kiến về vấn đề tôn giáo trong đời

sống xã hội nước ta hiện nay” của Văn Đức Thanh, Tạp chí Nghiên cứu tôn

giáo, số 1 - 2005; “Đời sống tôn giáo Việt Nam trong lịch sử dân tộc” của Nguyễn Duy Hinh, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 2 - 2007; “Một vài suy

nghĩ về hệ thống tôn giáo bản địa ở Việt Nam” của Đinh Thị Thanh Huyền,

Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 10 - 2007; “Một số vấn đề về tôn giáo và

nhu cầu tôn giáo hiện nay” của Lê Tuấn Đạt, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo,

số 2 - 2008; “Trao đổi về một số xu hướng phát triển tôn giáo” của Trần Văn Trình, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 8 - 2008; “Nhìn nhận về “đạo lạ” ở

nước ta trong những năm gần đây” của Phạm Văn Phóng - Nguyễn Văn Nhụ,

Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 9 - 2008; “Về hiện tượng tôn giáo mới” của Nguyễn Quốc Tuấn, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 12 - 2011; “Bàn thêm

về nguồn gốc của tôn giáo” của Nguyễn Hoài Sanh, Tạp chí Nghiên cứu tôn

giáo, số 6 - 2012; “Tình hình tôn giáo thế giới thập niên cuối thế kỷ XX và

thập niên đầu thế kỷ XXI” của Nguyễn Hồng Dương, Tạp chí Nghiên cứu tôn

giáo, số 9 - 2012; Thông qua những bài viết này góp phần giúp bạn đọc nhận thức sâu sắc hơn về các vấn đề như: toàn cầu hóa và tôn giáo; xu hướng phát triển của tôn giáo; phong trào tôn giáo mới ở Việt Nam cũng như trên thế giới; bức tranh tín ngưỡng, tôn giáo đa sắc màu trong đời sống tinh thần của nhân dân Việt Nam cũng như trên thế giới; Đây cũng là nguồn tài liệu

bổ ích để tác giả tham khảo trong quá trình viết luận án của mình

Chủ đề thứ hai, các công trình nghiên cứu về quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam

Ở nước ngoài, tiêu biểu cho chủ đề nghiên cứu quan điểm của chủ nghĩa

Mác - Lênin về tôn giáo có các công trình sau:

“Tôn giáo, thuốc phiện của nhân dân và sự phản kháng chống lại khốn cùng thực tại - Các quan điểm của Mác và Lênin” của S.V Rojo, Tạp chí

Nghiên cứu tôn giáo, số 2 - 2000 Đây là bài báo đã được dịch ra nhiều thứ tiếng và đăng trên các tạp chí của nhiều nước Tại Việt Nam, Viện Nghiên cứu tôn giáo đã dịch toàn văn dựa theo bản tiếng Pháp Mặc dù ở số báo này, Tạp chí chỉ trích đăng một phần liên quan đến luận điểm của C Mác trong

bài báo, nhưng qua phần trích đăng đã giúp bạn đọc hiểu rõ thêm về luận điểm nổi tiếng của C Mác khi đề cập đến bản chất của tôn giáo - “Tôn giáo

là thuốc phiện của nhân dân”, được thể hiện trong tác phẩm “Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen - Lời nói đầu”

“Karl Marx và Friedrich Engels với vấn đề xã hội học tôn giáo” của

J.P Willaime, do Nguyễn Văn Kiệm dịch, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 1

- 2002 Bài viết thuộc chương đầu tiên của tác phẩm mang tên “Xã hội học

và tôn giáo” của J.P Willaime và D.H Léger, Nxb P.U.F ấn hành năm 2001, được Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo đặt đề bài và đăng tải giới thiệu đến bạn đọc Nội dung bài viết thể hiện sự nghiên cứu thêm về những cống hiến của

C Mác và Ph Ăngghen về tôn giáo với một thái độ nghiêm túc và thiện cảm của của J P Willaime Mặc dù có thể có những điểm chưa thật gần gũi với nhãn quan chúng ta, nhưng thông qua bài viết, giúp bạn đọc hiểu rõ thêm về quan điểm của C Mác và Ph Ăngghen về tôn giáo

“Mác, Ăngghen, Lênin bàn về tôn giáo và chủ nghĩa vô thần” do Trần

Khang và Lê Cự Lộc dịch từ bản tiếng Trung Quốc của Cục Biên dịch các tác

phẩm của Mác, Ăngghen, Lênin, Xtalin thuộc Trung ương Đảng Cộng sản

Trung Quốc thực hiện, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2001 Cuốn sách tập hợp những tác phẩm, những ý kiến chủ yếu của các tác giả kinh điển: Mác, Ăngghen, Lênin và một số ít ý kiến của Xtalin về các vấn đề lý luận tôn giáo, chính sách đối với tôn giáo, chủ nghĩa vô thần và chủ nghĩa duy vật, quan hệ giữa chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo Các luận điểm được tập hợp đã vạch rõ nguyên nhân xuất hiện và bản chất của tôn giáo, cuộc đấu tranh với tôn giáo phải gắn liền với việc vũ trang cho quần chúng tri thức khoa học, quan điểm duy vật và kết hợp với cuộc đấu tranh giai cấp Cuốn sách góp phần giúp bạn đọc có nhận thức rõ hơn quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về nguồn gốc, bản chất của tôn giáo cũng như những nguyên tắc giải quyết vấn đề tôn giáo

Ở Việt Nam, chủ đề nghiên cứu quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam luôn là một trong những đề tài nhận được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều tổ chức, cá nhân, nhà khoa học Đặc biệt, sau khi Nghị quyết 24/NQ-TW ngày 16-10-1990 của Bộ Chính trị về tăng cường công tác tôn giáo trong tình hình mới được ban hành thì vấn đề này lại càng được nhiều nhà nghiên cứu, nhà chuyên môn đi sâu khảo sát với nhiều hình thức và cấp

độ khác nhau nên số lượng công trình về chủ đề này khá đồ sộ Trong số rất nhiều các công trình đó có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau:

“Những vấn đề tôn giáo hiện nay”, Viện Nghiên cứu tôn giáo - Trung

tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 1994 Cuốn sách là kết quả của một cuộc hội thảo về những vấn đề tôn giáo do Viện Nghiên cứu tôn giáo tổ chức Với bài diễn văn khai mạc hội thảo của GS, TS Nguyễn Duy Quý và bài “Điểm qua tình hình tôn giáo hiện nay” của GS Đặng Nghiêm Vạn đã khêu gợi những vấn đề về nhận thức cũng như thực tiễn tôn giáo hiện nay và bước đầu đưa ra một luận điểm khoa học cho việc hoàn chỉnh chính sách tôn giáo của Nhà nước Tiếp theo là các bài viết của GS Phạm Như Cương, GS Vũ Khiêu, PGS Nguyễn Hữu Vui giới thiệu những nhận thức của bản thân về một số điểm của các tác giả kinh điển như

C Mác, Ph Ăngghen, V.I Lênin, L Phoiơbắc Ngoài ra, thông qua các bài viết của PGS Phan Ngọc, GS Trần Đình Hiệu và GS Hà Văn Tấn, các tôn giáo cụ thể như Đạo giáo, Nho giáo hay Phật giáo được đề cập đến dưới những khía cạnh khác nhau, nhằm đi thêm một bước trong quá trình nghiên cứu

“Vấn đề về tôn giáo và chính sách tôn giáo của Đảng Cộng sản Việt Nam”, Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

năm 2002 Cuốn sách được kết cấu thành bốn chuyên đề: Tôn giáo trong đời sống xã hội; Tình hình tôn giáo ở Việt Nam; Chính sách tôn giáo của Đảng

và Nhà nước ta; Đảng viên với tín ngưỡng, tôn giáo Nội dung của cuốn sách phân tích làm rõ các vấn đề: bản chất và sự hình thành tôn giáo; một số vấn

đề tôn giáo trên thế giới hiện nay; tôn giáo trong đời sống xã hội; những nét chung về tình hình tôn giáo và các tôn giáo cụ thể ở Việt Nam; chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta; vai trò của cán bộ, đảng viên ở cơ sở đối với việc thực hiện chính sách tôn giáo cũng như thái độ và nhiệm vụ của cán bộ, đảng viên đối với tín ngưỡng tôn giáo Ngoài ra, cuốn sách còn cung cấp cho bạn đọc một số tư liệu quan trọng như các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về các tôn giáo, hướng dẫn thực hiện chính sách tôn giáo của Đảng Cộng sản Việt Nam và một số tư liệu về các tôn giáo ở nước ta hiện nay

“Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo” do Lê Hữu

Nghĩa - Nguyễn Đức Lữ đồng chủ biên, Nxb Tôn giáo, Hà Nội, năm 2003 Cuốn sách là kết quả của cuộc hội thảo “Nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo” do Học viện Chính trị quốc gia

Hồ Chí Minh tổ chức nhân kỷ niệm 112 năm ngày sinh của Người Kết cấu của cuốn sách bao gồm hai phần: Hồ Chí Minh về tôn giáo và Hồ Chí Minh

về công tác tôn giáo Nội dung của cuốn sách là tập hợp các bài viết tham gia hội thảo, trong đó đáng chú ý hơn là bài viết của các tác giả nổi tiếng như:

GS, TS Lê Hữu Nghĩa; PGS, TS Nguyễn Đức Lữ; GS Phạm Như Cương;

TS Trịnh Xuân Giới; GS Vũ Khiêu; TS Nguyễn Văn Oánh; TS Ngô Hữu Thảo; GS Đặng Nghiêm Vạn; GS, TS Đỗ Quang Hưng; GS, TS Phạm Ngọc Quang Thông qua các bài viết tham gia hội thảo, cuốn sách đã góp phần làm rõ những quan điểm của Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo như: quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo; đoàn kết tôn giáo, đoàn kết dân tộc; vận động quần chúng tín đồ tôn giáo; mối quan hệ giữa tôn giáo với một số lĩnh vực của đời sống xã hội; mối quan hệ giữa tôn giáo với chủ nghĩa xã hội; mối quan hệ giữa tôn giáo với dân tộc; khai thác các giá trị văn hoá, đạo đức

tốt đẹp của tôn giáo; xây dựng Đảng tại những vùng đa số quần chúng là tín

đồ tôn giáo; nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với tôn giáo; xây dựng

hệ thống chính trị trong vùng có đông tín đồ các tôn giáo

“Nguyễn Văn Linh với tôn giáo - Những đóng góp quan trọng trong thời kỳ đổi mới” của Nguyễn Đức Lữ, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 3 - 2005

Trong bài viết này, tác giả đã phân tích làm rõ những đóng góp rất quan trọng

của Nguyễn Văn Linh về phương diện lý luận và thực tiễn trong lĩnh vực tôn

giáo Theo tác giả Nguyễn Đức Lữ, có thể nói sự nghiệp đổi mới đất nước được bắt đầu từ năm 1986, nhưng đổi mới tư duy về tôn giáo phải sau 4 năm mới chính thức được đề cập trong Nghị quyết 24/NQ-TW ngày 16-10-1990 của Bộ Chính trị về tăng cường công tác tôn giáo trong tình hình mới, do Tổng

Bí thư Nguyễn Văn Linh trực tiếp chỉ đạo và ký ban hành Nghị quyết này được xem như dấu mốc thể hiện rõ nhất quan điểm mới của Đảng ta về tôn giáo và công tác tôn giáo, trong đó có những luận điểm quan trọng, quan điểm chỉ đạo đúng đắn do Nguyễn Văn Linh thay mặt Bộ Chính trị nêu lên

mà sau này còn tiếp tục được kế thừa và tái khẳng định trong các chỉ thị, nghị quyết của Đảng và Nhà nước ta về tôn giáo và công tác tôn giáo

“Quan điểm của C Mác - Ph Ăngghen - V.I Lênin - Hồ Chí Minh về tôn giáo và sự vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam” do Hồ Trọng Hoài -

Nguyễn Thị Nga biên soạn, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2006 Nội dung cuốn sách trình bày một cách hệ thống những quan điểm cơ bản của các tác giả kinh điển chủ nghĩa Mác - Lênin, Hồ Chí Minh về tôn giáo và sự vận dụng sáng tạo những quan điểm cơ bản đó của Đảng Cộng sản Việt Nam để hoạch định chính sách tôn giáo trong điều kiện cụ thể ở nước ta

“Quan điểm Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáo” luận án tiến sĩ triết

học của Phạm Hữu Xuyên, Viện Nghiên cứu tôn giáo - Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Hà Nội, năm 2006 Trong công trình này, tác giả đã phân tích cơ

sở hình thành, quá trình phát triển và nội dung những quan điểm cơ bản của

Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáo Trên cơ sở đó, tác giả luận án phân tích làm rõ sự vận dụng quan điểm Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáo của Đảng Cộng sản Việt Nam giai đoạn từ năm 1969 đến nay

“Các văn bản pháp luật quan hệ đến tín ngưỡng, tôn giáo”, Ban Tôn

giáo Chính phủ, Nxb Tôn giáo, Hà Nội, năm 2006 Công trình này tập hợp các văn bản pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo và một số văn bản pháp luật liên quan đến tín ngưỡng, tôn giáo Nội dung của nó sẽ cung cấp một cách có

hệ thống cơ sở pháp lý giúp các cơ quan chức năng của các cấp, các ngành hướng dẫn và quản lý hoạt động tôn giáo có hiệu quả hơn; đồng thời cũng giúp cho các tín đồ, chức sắc và các tổ chức tôn giáo tiến hành các sinh hoạt, hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo đúng theo quy định của pháp luật Ngoài ra, đây còn là tài liệu tham khảo bổ ích cho những người quan tâm, nghiên cứu vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam

“Lý luận về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam” do Nguyễn

Đức Lữ chủ biên, Nxb Tôn giáo, Hà Nội, năm 2007 Cuốn sách tập hợp các bài viết đề cập đến những nội dung như quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo; về tình hình tôn giáo trên thế giới và đặc điểm tôn giáo ở Việt Nam; về quá trình hình thành, du nhập và phát triển của một số tôn giáo lớn ở Việt Nam Đặc biệt phần cuối của cuốn sách, với bài viết của

GS, TS Phạm Ngọc Quang đã phân tích một cách sâu sắc về chính sách và việc thực hiện chính sách đối với tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta hiện nay Ngoài ra, phần phụ lục cuốn sách còn cung cấp cho bạn đọc một số tài liệu tham khảo quan trọng như Chỉ thị về công tác tôn giáo trong tình hình mới, Nghị quyết Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX về công tác tôn giáo, Pháp lệnh tín ngưỡng, tôn giáo và Nghị định hướng dẫn thi hành, Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ về một số công tác đối với đạo Tin lành

Nội dung cuốn sách là tài liệu bổ ích phục vụ cho công tác đào tạo, nghiên cứu

và đáp ứng nhu cầu cho những người muốn tìm hiểu về tín ngưỡng tôn giáo

“Vấn đề tôn giáo trong cách mạng Việt Nam - Lý luận và thực tiễn”

của Đỗ Quang Hưng, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội, năm 2008 Đây là một công trình nghiên cứu rất đồ sộ của tác giả, nội dung chính được chia thành bốn phần: Bối cảnh quốc tế của vấn đề tôn giáo ở Việt Nam thế kỷ XX; Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và bước khởi đầu nhận thức về vấn đề tôn giáo của Đảng Cộng sản Việt Nam (giai đoạn 1924 - 1945);

Sự phát triển quan điểm và đường lối tôn giáo của Đảng Cộng sản Việt Nam:

từ cách mạng dân tộc dân chủ đến cách mạng xã hội chủ nghĩa; Xây dựng và từng bước hoàn thiện chính sách tôn giáo Với công trình này, tác giả Đỗ Quang Hưng đã góp phần giúp bạn đọc có nhận thức rõ hơn về quá trình Đảng và Nhà nước Việt Nam nhận thức, xây dựng, phát triển và hoàn thiện đường lối, chính sách tôn giáo trên phương diện chung của quốc gia qua các giai đoạn lịch sử trong tiến trình cách mạng Việt Nam

“Tôn giáo - Quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam hiện nay” của Nguyễn Đức Lữ, Nxb Chính trị - Hành chính, Hà Nội, năm

2009 Trong công trình này, tác giả đã phân tích những nội dung: Cơ sở lý luận và thực tiễn của chính sách đối với tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam; Quan điểm, chính sách đối với tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta trong tiến trình cách mạng Việt Nam trước thời kỳ đổi mới; Nhận thức, quan điểm

và chính sách đối với tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta trong thời kỳ đổi mới, thể hiện qua Nghị quyết 24/NQ-TW (1990) của Bộ Chính trị, Nghị quyết Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương khóa IX (2003), quan điểm và chủ trương của Đảng đối với tôn giáo trong Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X Công trình này đã góp phần giúp người đọc có nhận thức rõ hơn cơ sở khoa học của việc hoạch định chính sách tôn giáo; quá trình Đảng

và Nhà nước ta xây dựng, phát triển, hoàn thiện đường lối, chính sách tôn giáo qua tiến trình cách mạng trước và trong thời kỳ đổi mới

“Quan điểm, đường lối của Đảng về tôn giáo và những vấn đề tôn giáo

ở Việt Nam hiện nay” của Nguyễn Hồng Dương, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội, năm 2012 Cuốn sách phân tích những quan điểm, đường lối của Đảng

về tôn giáo; phác hoạ nên bức tranh tôn giáo ở Việt Nam hiện nay; đồng thời phân tích kinh nghiệm giải quyết vấn đề tôn giáo ở Việt Nam từ cái nhìn đối sách với một số nước (Trung Quốc, Thái Lan, Xin-ga-po); trên cơ sở đó, tác giả phân tích những vấn đề đặt ra và đề xuất một số khuyến nghị đối với công tác tôn giáo ở Việt Nam hiện nay

Ngoài những công trình trên, còn phải kể đến một số bài viết tiêu biểu của các tác giả trong nước về chủ đề quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và chính sách tôn giáo của Đảng Cộng sản

và Nhà nước Việt Nam, được đăng tải trên các tạp chí như: “V.I Lênin bảo

vệ và phát triển tư tưởng của C Mác, Ph Ăngghen về tôn giáo” của Lê Đại

Nghĩa, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 2 - 2002; “Hồ Chí Minh và nền tảng

luật pháp tôn giáo ở nước ta” của Đỗ Quang Hưng, Tạp chí Nghiên cứu tôn

giáo, số 3 - 2002; “Vận dụng sáng tạo quan niệm mácxít về tôn giáo trong sự

nghiệp đổi mới hiện nay” của Nguyễn Quang Hưng, Tạp chí Nghiên cứu tôn

giáo, số 6 - 2003; “Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo qua các Hiến pháp Việt

Nam - Sự kế thừa và phát triển” của Ngô Hữu Thảo, Tạp chí Nghiên cứu tôn

giáo, số 2 - 2005; “Hồ Chí Minh với việc vận dụng và phát triển chủ nghĩa

Mác - Lênin vào giải quyết vấn đề tôn giáo ở Việt Nam” của Lê Đại Nghĩa,

Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 4 - 2008; “Nhìn lại quan niệm của C Mác

về tôn giáo trong Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen - Lời nói đầu” của Đỗ Thị Kim Hoa, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 7&8 - 2009;

“Tư tưởng Hồ Chí Minh về tín ngưỡng, tôn giáo và sự vận dụng để giải quyết

vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo ở nước ta hiện nay” của Hoàng Quốc Bảo, Tạp

chí Nghiên cứu tôn giáo, số 4 - 2010; “Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt

Nam về vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng và công tác tôn giáo trong thời kỳ đổi mới” của Nguyễn Phú Lợi, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 3 - 2012; “Tư tưởng cơ bản của Ph Ăngghen về tôn giáo - Cơ sở lý luận khoa học nhận thức mới của Đảng về tôn giáo và công tác tôn giáo” của Nguyễn Tiến Phương,

Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 2 - 2013; “Đảng và Nhà nước đổi mới chính

sách tôn giáo - Phát huy truyền thống đại đoàn kết dân tộc” của Lưu Ngọc

Khải, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 5 - 2013; “Mẫu số chung của việc đoàn

kết tôn giáo trong tư tưởng Hồ Chí Minh” của Nguyễn Xuân Trung, Tạp chí

Nghiên cứu tôn giáo, số 6 - 2013; “Chính sách tôn giáo của Việt Nam trong

bối cảnh khu vực (Qua so sánh với Hàn Quốc)” của Nguyễn Quang Hưng,

Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 7 - 2014; Được phân tích từ nhiều góc độ, nhiều khía cạnh khác nhau, những bài viết này là tài liệu tham khảo sát thực giúp tác giả luận án nhận thức sâu sắc hơn quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo; đặc điểm tình hình tôn giáo ở Việt Nam; quá trình Đảng và Nhà nước ta đã xây dựng, phát triển và hoàn thiện đường lối, chính sách, pháp luật về tôn giáo qua các giai đoạn lịch sử

Chủ đề thứ ba, các công trình nghiên cứu về tôn giáo ở Bình Phước

Về chủ đề này, nổi lên một số công trình sau:

“Quản lý nhà nước đối với hoạt động tôn giáo ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Bình Phước” của Trần Thương Huyền, Học viện Chính trị - Hành

chính quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, năm 2009 Trong công trình của mình, tác giả đã phân tích đặc điểm tình hình dân tộc, tôn giáo ở tỉnh Bình Phước; thực trạng công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động tôn giáo vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở tỉnh Bình Phước trong những năm qua và những vấn đề đặt ra Trên cơ sở đó, tác giả đã dự báo tình hình và đưa ra một số phương hướng,

giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động tôn giáo vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở tỉnh Bình Phước hiện nay

Liên quan đến chủ đề này còn có một số công trình tuy không nghiên cứu trực tiếp nhưng trong đó có đề cập đến vấn đề tôn giáo ở Bình Phước, tiêu

biểu như: “Đổi mới việc thực hiện chính sách dân tộc trên địa bàn tỉnh Bình

Dương và Bình Phước” luận án tiến sĩ của Phạm Công Tâm, Học viện Chính

trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, năm 2001; “Giảm nghèo trong đồng bào các

dân tộc thiểu số Bình Phước hiện nay” của Trần Ngọc Thành, Đại học Khoa

học xã hội và nhân văn - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2009;

“Những biến đổi kinh tế - xã hội trên địa bàn tỉnh Bình Phước thời Pháp thuộc (1862 - 1945)” luận án tiến sĩ của Bùi Thị Huệ, Đại học Sư phạm Thành phố

Hồ Chí Minh, năm 2009 Những công trình khoa học này đã nghiên cứu vùng đất và con người Bình Phước dưới những khía cạnh và góc độ khác nhau Đó

là những tài liệu tham khảo sát thực góp phần giúp tác giả luận án có được cái nhìn tổng thể về thiên nhiên, con người và các lĩnh vực đời sống xã hội ở tỉnh Bình Phước trong quá trình thực hiện công trình nghiên cứu của mình

Đặc biệt, liên quan đến chủ đề tôn giáo ở Bình Phước còn phải kể đến

công trình “Địa chí Bình Phước” của Tỉnh ủy - Ủy ban nhân dân tỉnh Bình

Phước, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2015 Đây là công trình nghiên cứu công phu, được tiến hành từ năm 2010 đến năm 2015 với sự tham gia của nhiều nhà khoa học thuộc các trung tâm nghiên cứu, các trường đại học, cùng sự đóng góp về chuyên môn của các chuyên gia trong và ngoài tỉnh Địa chí Bình Phước là một công trình có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc của địa phương chào mừng Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ X, nhiệm kỳ

2015 - 2020 Địa chí Bình Phước là một công trình khoa học có quy mô lớn, được khảo cứu và biên soạn tổng hợp về các lĩnh vực tự nhiên, lịch sử, kinh

tế, văn hóa, xã hội của địa phương Đây cũng có thể xem là bộ “Bách khoa

toàn thư” của tỉnh, là bức tranh tổng thể về thiên nhiên, con người và các lĩnh vực trong đời sống xã hội ở Bình Phước Về cấu trúc, bộ Địa chí Bình Phước được chia làm hai tập Tập I gồm các phần: Tự nhiên - Dân cư; Lịch sử - Sự kiện - Nhân vật; Các huyện, thị Tập II gồm các phần: Kinh tế; Văn hóa - Xã hội Bộ sách đã giúp cho các nhà nghiên cứu và tất cả những ai quan tâm đến Bình Phước có được một cái nhìn tổng quan nhất về vùng đất và con người Bình Phước từ khởi thủy cho tới ngày nay Đặc biệt là cung cấp cho các nhà lãnh đạo, quản lý những luận cứ khoa học và thực tiễn sát hợp để hoạch định chủ trương, chính sách, chiến lược phát triển; phát huy tiềm năng và thế mạnh của địa phương trong công cuộc đổi mới và đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Đối với tác giả luận án, Địa chí Bình Phước là tài liệu tham khảo bổ ích và là nguồn cung cấp hệ thống dữ liệu khoa học toàn diện về tỉnh Bình Phước để tác giả thực hiện công trình luận án của mình

Ngoài các công trình nêu trên, còn có nhiều bài viết về chủ đề tôn giáo

ở Bình Phước được đăng tải trên mạng Internet như: “Thực trạng tình hình

công tác tôn giáo trên địa bàn tỉnh Bình Phước hiện nay” của Nguyễn Xuân

Nam, http://sonoivubinhphuoc.gov.vn, đăng ngày 22-9-2014; “Kết quả 10

năm thực hiện công tác đối với đạo Tin lành trên địa bàn tỉnh Bình Phước”

của Nguyễn Xuân Nam, http://sonoivubinhphuoc.gov.vn, đăng ngày

10-6-2015; “Ngành quản lý nhà nước về tôn giáo 60 năm (2/8/1955 - 2/8/2015)

xây dựng và trưởng thành” của Nguyễn Xuân Nam, http://sonoivubinhphuoc

gov.vn; “Tình hình thực hiện pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo trên địa bàn

tỉnh” của Trần Hữu Tuấn, http://sonoivubinhphuoc.gov.vn, đăng ngày

12-11-2015; “Một số kết quả nổi bật trong công tác quản lý nhà nước về tôn giáo

trên địa bàn tỉnh Bình Phước năm 2015” của Nguyễn Xuân Nam, http://sonoivu

binhphuoc.gov.vn, đăng ngày 12-11-2015 Các bài viết này chủ yếu chỉ dừng lại ở việc phản ánh những kết quả của công tác tôn giáo ở Bình Phước

trong những năm qua Tuy nhiên, đây cũng là nguồn tài liệu bổ ích để tác giả tham khảo trong quá trình viết luận án

Như vậy, vấn đề tôn giáo nói chung, quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và vấn đề tôn giáo ở Bình Phước nói riêng đã có nhiều công trình nghiên cứu có giá trị được công bố, có ý nghĩa quan trọng đối với hoạt động nhận thức cũng như hoạt động thực tiễn ở nước ta trong những năm qua Tuy nhiên, cho đến hiện nay, dưới góc độ triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, chưa có công trình nào nghiên cứu

một cách trực tiếp, chuyên biệt và hệ thống về “Quan điểm của chủ nghĩa

Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo với việc thực hiện chính sách tôn giáo ở tỉnh Bình Phước hiện nay” Do đó, tác giả chọn vấn đề này làm đề

tài nghiên cứu và viết công trình luận án tiến sĩ của mình

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận án

Mục đích của luận án: Góp phần hệ thống hóa quan điểm của chủ nghĩa

Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo; làm rõ sự tồn tại và những vấn đề đặt ra trong hoạt động tôn giáo ở tỉnh Bình Phước, đề xuất một số định hướng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả việc thực hiện chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam ở địa phương này

Nhiệm vụ của luận án: Để đạt được mục đích nêu trên, luận án cần thực

hiện được những nhiệm vụ chính sau:

Thứ nhất, phân tích những luận điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin

và tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo

Thứ hai, phân tích thực trạng và những vấn đề đặt ra đối với việc thực hiện chính sách tôn giáo ở tỉnh Bình Phước

Thứ ba, đề xuất một số định hướng và giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả việc thực hiện chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam

ở tỉnh Bình Phước hiện nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

Cơ sở lý luận: Luận án được triển khai trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa

Mác - Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh; các quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam về tôn giáo; những thành quả lý luận đã đạt được trong lĩnh vực nghiên cứu về tín ngưỡng, tôn giáo trên thế giới và ở Việt Nam

Phương pháp nghiên cứu: Trong quá trình nghiên cứu đề tài luận án, tác

giả sử dụng tổng hợp các phương pháp: phân tích - tổng hợp, diễn dịch - quy nạp, lịch sử - lôgíc, so sánh, đối chiếu, khái quát hóa và phương pháp điền dã

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

Đối tượng nghiên cứu của luận án:

- Nghiên cứu những thành quả lý luận đã đạt được trong lĩnh vực nghiên cứu về tôn giáo nói chung; về quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh về tôn giáo và chính sách tôn giáo của Đảng Cộng sản và Nhà nước Việt Nam; về vấn đề tôn giáo ở Bình Phước

- Nghiên cứu toàn bộ các nghị quyết, nghị định, quy định, chỉ thị, thông

tư, thông báo, kế hoạch, báo cáo, các văn bản pháp luật của Đảng và Nhà nước Việt Nam, của Tỉnh ủy và chính quyền các cấp ở tỉnh Bình Phước có liên quan đến vấn đề tôn giáo

- Nghiên cứu tình hình tôn giáo, hoạt động tôn giáo và thực trạng việc thực hiện chính sách tôn giáo ở tỉnh Bình Phước

Phạm vi nghiên cứu của luận án:

Để làm rõ một cách toàn diện quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, và vấn đề tôn giáo ở Bình Phước đòi hỏi phải thông qua nhiều công trình nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau Trong phạm vi của một luận án tiến sĩ chuyên ngành chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, tác giả chủ yếu tập trung nghiên cứu những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí

Minh về tôn giáo, mang tính định hướng cho việc thực hiện chính sách tôn giáo hiện nay Trên cơ sở đó, tác giả nghiên cứu sự tồn tại của các tôn giáo

và thực trạng việc thực hiện chính sách tôn giáo ở tỉnh Bình Phước trong khoảng thời gian từ năm 2010 đến năm 2016, đề xuất một số định hướng

và giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả việc thực hiện chính sách tôn giáo ở tỉnh Bình Phước hiện nay

6 Cái mới của luận án

- Luận án đã trình bày, phân tích một cách hệ thống quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và sự tồn tại, biến đổi của các tôn giáo

- Luận án góp phần làm rõ thực trạng và những vấn đề đặt ra đối với việc thực hiện chính sách tôn giáo ở tỉnh Bình Phước; đề xuất một số định hướng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả việc thực hiện chính sách tôn giáo ở tỉnh Bình Phước hiện nay

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Kết quả của luận án góp phần tuyên truyền quan điểm chủ nghĩa Mác

- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và chính sách tôn giáo của Đảng

và Nhà nước Việt Nam; khẳng định giá trị khoa học và thực tiễn của quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo

- Nội dung của luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo trong việc nghiên cứu, học tập và giảng dạy bộ môn Tôn giáo học; Chủ nghĩa xã hội khoa học; Tư tưởng Hồ Chí Minh; những chuyên đề về vấn đề tôn giáo

- Luận án giúp cho các nhà nghiên cứu và tất cả những ai quan tâm đến tỉnh Bình Phước có được một cái nhìn tổng quan về thiên nhiên, con người và các lĩnh vực trong đời sống xã hội, nhất là lĩnh vực tôn giáo ở địa phương này từ khởi thủy cho tới ngày nay Đặc biệt, luận án cung cấp cho các cán bộ lãnh đạo, quản lý ở địa phương này những luận cứ khoa học và

thực tiễn sát hợp để hoạch định chủ trương, chính sách về tôn giáo, cũng như vận dụng trong thực tiễn công tác tôn giáo ở tỉnh Bình Phước hiện nay

8 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận án có kết cấu gồm 3 chương, 6 tiết

Chương 1 QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN,

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ TÔN GIÁO

1.1 QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN VỀ TÔN GIÁO

1.1.1 Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về bản chất và nguồn

gốc của tôn giáo

• Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về bản chất của tôn giáo

Tôn giáo là một hiện tượng xã hội đặc biệt Từ khi ra đời cho đến nay, tôn giáo trở thành một trong những đề tài nghiên cứu được nhiều nhà khoa học, nhà lý luận, nhiều thế hệ học viên, sinh viên quan tâm, chú ý đến Tuy nhiên, cho đến nay vấn đề bản chất tôn giáo là gì thì vẫn có nhiều ý kiến khác nhau

Những nhà duy tâm, thần học cho rằng tôn giáo có nguồn gốc siêu nhiên,

nó tự có chứ không phải là kết quả của sự vận động xã hội; các lực lượng thần thánh quy định mọi hoạt động của con người, quyết định số phận của các cá nhân và xu hướng vận động của xã hội Như vậy, các quá trình hiện thực được xem như là sự thể hiện của tinh thần, ý chí của các lực lượng thần thánh Giáo

lý của tôn giáo là duy nhất đúng và mọi người phải có nghĩa vụ tuân theo một cách tuyệt đối Con người vốn là chủ thể sáng tạo ra lịch sử đã trở thành khách thể của sự biến đổi dưới tác động của thần thánh

Quan niệm trên là sự lộn ngược quá trình lịch sử Ở đây, lịch sử với tư cách là kết quả hoạt động của con người đã bị tráo đổi thành kết quả hành động sáng tạo của thượng đế Tính tích cực xã hội nhằm cải biến thế giới khách quan, cải tạo và biến đổi các quan hệ xã hội - kể cả bản thân con người

- đã bị trao cho các lực lượng thần linh có phép mầu nhiệm Vai trò của con người bị hạ thấp, bị biến thành những sinh vật thụ động, vận động theo chiếc gậy chỉ huy của thần thánh

Những quan niệm trên, ngay từ đầu đã bị chủ nghĩa duy vật và vô thần phê phán Chủ nghĩa vô thần đã tiến hành cuộc đấu tranh chống thế giới quan duy tâm, thần học Trong cuộc đấu tranh đó, chủ nghĩa vô thần trước Mác đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng mà một trong những thành tựu rất cơ bản

đó đã được C Mác nhắc lại trong tác phẩm Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen: “Căn cứ của sự phê phán chống tôn giáo là: con người sáng tạo ra tôn giáo, chứ tôn giáo không sáng tạo ra con người” [87, tr 569]

Phê phán chủ nghĩa duy tâm và thần học, chủ nghĩa vô thần trước Mác

đã giải thích cơ sở làm phát sinh tôn giáo Tôn giáo được hiểu là sản phẩm của sự ngu dốt của con người trước tự nhiên Phoiơbắc đã có cách hiểu mới

về vấn đề này khi cho rằng, tôn giáo nảy sinh do con người đã trừu tượng hóa

và nhân cách hóa thế giới tự nhiên: “Thượng đế siêu hình không phải là cái

gì khác mà là sự tập hợp, là toàn bộ những đặc tính chung nhất rút ra từ giới

tự nhiên, song con người, nhờ vào sức tưởng tượng, tức là chính bằng phương pháp tách rời như thế khỏi bản chất cảm tính, khỏi vật chất của giới tự nhiên, lại đem giới tự nhiên biến thành một chủ thể hay là một thực thể độc lập” [79,

tr 71] Đó là những cống hiến cho sự phát triển của chủ nghĩa vô thần và chống lại chủ nghĩa duy tâm và thần học

Mặc dù có nhiều thành tựu, song chủ nghĩa vô thần trước Mác chỉ phê phán tôn giáo thuần túy ở góc độ nhận thức luận nên đã dẫn đến sự đối lập cực đoan giữa ý thức sai lầm và chân lý, giữa tôn giáo và khoa học Tôn giáo được giải thích như là sự bịa đặt, sự ngu dốt và vì vậy phương tiện chủ yếu để khắc phục niềm tin tôn giáo là nâng cao trình độ dân trí, tăng cường công tác giáo dục

Tiếp thu mặt tích cực của những tư tưởng trước đó và những thành tựu của thời đại, trên lập trường duy vật biện chứng các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã đưa ra những quan điểm sâu sắc về vấn đề tôn giáo, trong đó

có những quan điểm trở thành nguyên lý cho mọi thời đại, sống dài qua năm

tháng Mặc dù C Mác, Ph Ăngghen và V.I Lênin đều không phải là những nhà tôn giáo học mà là những nhà triết học, những lãnh tụ cách mạng của giai cấp công nhân toàn thế giới; chỉ bàn đến tôn giáo trong mối liên hệ với các vấn

đề thế giới quan triết học, với những vấn đề đấu tranh giai cấp Tiếc rằng, các tác giả kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin chưa có điều kiện và dành nhiều thời gian, công sức cho một công trình cụ thể nào để nghiên cứu thật đầy đủ,

hệ thống về vấn đề tôn giáo, mà chỉ thấy những quan điểm của các ông được kiến giải trên nhiều tác phẩm khác nhau Trong đó, tiêu biểu như các tác phẩm:

“Luận cương về Phoiơbắc”, “Hệ tư tưởng Đức”, “Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen - Lời nói đầu”, “Chống Đuyrinh”, “Phoiơbắc và

sự cáo chung của triết học cổ điển Đức”, “Chủ nghĩa xã hội và tôn giáo”, “Về thái độ của đảng công nhân đối với tôn giáo” Trong các tác phẩm đó, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã đưa ra những quan điểm về bản chất, nguồn gốc và chức năng của tôn giáo, cũng như về thái độ của đảng công nhân đối với tôn giáo, về phương pháp ứng xử, giải quyết vấn đề tôn giáo

Về bản chất của tôn giáo, trong tác phẩm “Chống Đuyrinh”, Ph Ăngghen viết: “Tất cả mọi tôn giáo chẳng qua chỉ là sự phản ánh hư ảo - vào trong đầu

óc của con người - của những lực lượng ở bên ngoài chi phối cuộc sống hàng ngày của họ; chỉ là sự phản ánh trong đó những lực lượng ở trần thế đã mang hình thức những lực lượng siêu trần thế” [88, tr 437] Như vậy, bản chất sự phản ánh tôn giáo là sự phản ánh hư ảo về thế giới tự nhiên và con người, về các quan hệ xã hội, thậm chí các giá trị văn hóa, các chuẩn mực đạo đức của con người Xuất phát từ nền tảng của đời sống hiện thực, con người đã tạo dựng nên các biểu tượng tôn giáo, hình thành triết lý tôn giáo, cả những nghi

lễ và tổ chức tôn giáo Từ những bất lực trong cuộc sống, từ những khát vọng khó vươn tới trong hiện thực, con người đã tô điểm, xây đắp cho các hình tượng của mình những sức mạnh có tính siêu nhiên, mang tính huyền ảo,

nhằm xây dựng thế giới khác với con người, đứng trên con người, chi phối con người Tuy nhiên, cũng chính trong quá trình đó, tôn giáo được tích hợp những giá trị văn hóa, đạo đức của con người

Định nghĩa trên của Ph Ăngghen cho đến nay vẫn được nhiều người đánh giá cao, vì nó có tính khái quát dưới góc độ triết học, tôn giáo được coi

là một hình thái ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội, mặc dù đó chỉ là sự phản ánh một cách hư ảo hiện thực khách quan

Tôn giáo không chỉ là một hình thái ý thức mà còn là một hệ thống xã hội có hàng triệu tín đồ tham gia và hoạt động Chúng ta nên hiểu rằng, khi xây dựng học thuyết của mình, C Mác và Ph Ăngghen đều rất lưu tâm đến việc xây dựng thế giới quan duy vật, đối lập với thế giới quan duy tâm, thần học Còn ngày nay, việc quản lý nhà nước đối với tôn giáo, với những hoạt động của nó có liên quan đến nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, khiến cho nhiều nhà nước phải quan tâm đến mặt tổ chức, thiết chế đang chỉ đạo những hoạt động tôn giáo, tức là giáo hội, tổ chức tôn giáo Vì vậy, tôn giáo không chỉ là một hình thái ý thức xã hội mà còn là một thực thể xã hội

Trong “Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen - Lời nói đầu” C Mác viết vào cuối năm 1943 đầu năm 1944, tuy chỉ tập trung vào mấy trang ngắn ngủi, song lại là bài viết rõ nhất của C Mác về vấn đề bản chất của tôn giáo Trong đó có luận điểm nổi tiếng mà cho đến nay vẫn còn gây tranh cãi, đó là: “Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” [87, tr 570] V.I Lênin đã coi luận điểm này của C Mác là nền tảng, là cơ sở cho những quan điểm về tôn giáo của những người mácxít Tuy nhiên, cho đến nay trên nhiều diễn đàn trong các cuộc hội thảo bàn về tôn giáo, cũng như sách, báo trong và ngoài nước, luận điểm trên của C Mác đang có nhiều cách hiểu và lý giải khác nhau

Quan sát vai trò của tôn giáo trong xã hội đương đại và sự phục hưng của tôn giáo ở nhiều quốc gia trong thời gian gần đây, tác giả của luận án nghĩ

rằng, muốn hiểu luận điểm này của C Mác một cách đầy đủ thì không thể cắt đoạn, tách rời nó ra mà phải đặt nó trong mối liên hệ với cả đoạn văn trước đó: “Sự nghèo nàn của tôn giáo vừa là biểu hiện của sự nghèo nàn hiện thực, vừa là sự phản kháng chống sự nghèo nàn hiện thực ấy Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức, là trái tim của thế giới không có trái tim, cũng giống như nó là tinh thần của những trật tự không có tinh thần Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” [87, tr 570]

Như vậy, theo tinh thần của C Mác, chúng tôi hiểu rằng, sự phản ánh của tôn giáo không chỉ là hoang đường, hư ảo hiện thực khách quan mà trong

sự phản ánh của tôn giáo cũng chứa đựng những nhân tố hiện thực, vì sự phản ánh của tôn giáo bắt nguồn từ những điều kiện hiện thực, từ nhu cầu cần phải khắc phục những giới hạn hiện thực mà năng lực thực tiễn của con người trong một giai đoạn lịch sử nào đó chưa đạt tới Sự phản ánh của tôn giáo còn

có tính chất hai mặt: tôn giáo vừa là sự phản ánh, vừa là sự phản kháng chống hiện thực Dưới chế độ áp bức bóc lột, một mặt tôn giáo hợp pháp hoá chế độ đương thời, mặt khác tôn giáo là hình thức phản kháng xã hội đó một khi nó không còn phù hợp với xu thế tiến bộ C Mác khẳng định: “Xoá bỏ tôn giáo, với tính cách là xoá bỏ hạnh phúc ảo tưởng của nhân dân, là yêu cầu thực hiện hạnh phúc thực sự của nhân dân Yêu cầu từ bỏ những ảo tưởng về tình cảnh của mình cũng là yêu cầu từ bỏ cái tình cảnh đang cần có ảo tưởng Do

đó, việc phê phán tôn giáo là hình thức manh nha của sự phê phán cuộc sống khổ ải mà tôn giáo là vòng hào quang thần thánh của nó” [89, tr 8, 9]

Tôn giáo không chỉ có mặt tiêu cực mà còn có mặt tích cực nhất định, vì: “Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức, là trái tim của thế giới không có trái tim, cũng giống như nó là tinh thần của những trật tự không có tinh thần” Tôn giáo đã đáp ứng nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân, góp phần bù đắp những hụt hẫng trong cuộc sống, nỗi trống vắng trong tâm

hồn, an ủi, vỗ về, xoa dịu cho các số phận lúc sa cơ lỡ vận Mặc dù đó chỉ là

sự an ủi mơ hồ, đền bù hư ảo trước những bất lực hiện thực của con người trong cuộc sống, nhưng có nó vẫn hơn là một xã hội chỉ có gông cùm và ngục tối, đầy rẫy những bất công, bất bình Vấn đề không phải là tìm cách trực tiếp loại bỏ sự an ủi mơ hồ, đền bù hư ảo mà là phải thay đổi chính bản thân xã hội để con người sống trong đó không còn cần đến sự an ủi mơ hồ, sự đền bù

hư ảo đó C Mác khẳng định: “Sự phê phán đã vứt bỏ khỏi những xiềng xích các bông hoa giả trang điểm cho chúng, không phải để loài người cứ tiếp tục mang những xiềng xích ấy dưới cái hình thức chẳng vui thích và thú vị gì,

mà để loài người vứt bỏ chúng đi và giơ tay hái lấy bông hoa thật Việc phê phán tôn giáo đang làm cho con người thoát khỏi ảo tưởng, để con người suy nghĩ, hành động, xây dựng tính hiện thực của mình với tư cách là con người thoát khỏi ảo tưởng, trở nên có lý tính” [89, tr 9]

Sau những lập luận khẳng định về vai trò xã hội và mặt tích cực nhất định của tôn giáo, C Mác đưa ra luận điểm “Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” như là đỉnh cao của một loạt những lập luận thực chứng về tôn giáo Ở luận điểm này C Mác cho rằng “Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” chứ không phải thuốc phiện đối với nhân dân Hơn nữa, thuốc phiện thời C Mác chỉ có ý nghĩa giảm đau chứ chưa mang ý nghĩa “ma tuý” như ngày nay Giáo

sư triết học Sergio Vascovic Rojo - Trường Đại học Tổng hợp Chilê cũng đã khẳng định: “Cho mãi đến những thập kỷ đầu của thế kỷ XIX, từ thuốc phiện vẫn chưa có nghĩa như ngày nay (ma tuý); nó là một thứ thuốc thông thường, một chất giảm đau mà các thầy thuốc vẫn kê đơn Ngay Kant cũng đã dùng

từ này để chỉ những lời an ủi mà các linh mục nói với những người hấp hối” [113, tr 14] Như vậy, theo tinh thần của C Mác thì tôn giáo là chất an thần,

là liều thuốc giảm đau, có thể an ủi con người trước những bất lực hiện thực trong cuộc sống Chính chức năng an ủi mơ hồ, đền bù hư ảo đó đã làm cho

tôn giáo có sức sống khá mạnh mẽ và nhờ đó nó có một vị trí xã hội nhất định Bằng cách tạo ra những hình ảnh lý tưởng, trong đó mọi người đều được giải thoát khỏi những bất lực hiện thực, tôn giáo dường như làm cho họ được an

ủi và vơi đi những khổ đau trong cuộc sống thực tại

“Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân”, ngoài cách hiểu trên, tôn giáo còn được hiểu là một hiện tượng xã hội tiêu cực, là thứ độc dược tinh thần, thứ ma tuý độc hại làm tha hoá con người Theo quan điểm của tác giả luận

án, tính tích cực hay tiêu cực không phải là tự bản thân tôn giáo mà là người

sử dụng nó vào mục đích gì? Nếu tôn giáo bị những thế lực thù địch, phản động lợi dụng để thực hiện những mục đích ngoài tôn giáo, nó trở thành công

cụ của giai cấp thống trị bóc lột; mê hoặc, ru ngủ tinh thần đấu tranh của quần chúng nhân dân trước những bất công của xã hội thì cách hiểu tôn giáo là thứ ma tuý độc hại cũng không sai Phiđen Castrô cũng cho rằng: “Trong bất

cứ nước nào mà hàng giáo phẩm của Công giáo hay bất cứ giáo hội khác kết cấu với đế quốc, thực dân kiểu mới, với sự bóc lột nhân dân và con người, với sự đàn áp thì không có gì phải ngạc nhiên về sự kiện trong một nước cụ thể có ai đó lặp lại câu nói tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” [85, tr 19]

Như vậy, theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, bản chất của tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội phản ánh hoang đường, hư ảo hiện thực khách quan Tôn giáo không chỉ có mặt tiêu cực mà còn có mặt tích cực nhất định, đó là tích hợp được những giá trị văn hóa, đạo đức của con người; có vai trò an ủi mơ hồ, đền bù hư ảo trước những bất lực hiện thực của con người trong cuộc sống, nhờ đó làm cho tôn giáo có sức sống khá mạnh mẽ và có

một vị trí xã hội nhất định

• Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về nguồn gốc của tôn giáo

Đã có nhiều cách lý giải khác nhau về nguồn gốc của tôn giáo Tuy nhiên, theo quan điểm mácxít, tôn giáo có ba nguồn gốc cơ bản: