Xây dựng hệ thống quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn iso 90012000 và phân phối sản phẩm sách giáo khoa tại nhà xuất bản giáo dục

Luận văn xây dựng hệ thống quản lý chất lượng sách giáo khoa và xây dựng được mô hình phân phối sách giáo khoa đảm bảo tính kinh tế nhất, góp phần làm rõ đặc trưng của sách giáo khoa, đồ

LU ẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

THEO TIÊU CHU ẨN ISO 9001 : 2000 VÀ PHÂN PHỐI SẢN

PH ẨM SÁCH GIÁO KHOA TẠI NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC

Chương 2: Hoạt động xuất bản và phát hành sách giáo

khoa ở Việt Nam trong nền kinh tế thị trường

24

2.1 Đặc điểm, vai trò và phân loại sách giáo khoa 25

2.2 Mối quan hệ giữa hoạt động xuất bản và phát hành sách

giáo khoa trong nền kinh tế thị trường

28

2.3 Những yếu tố ảnh hưởng tới cung - cầu sách giáo khoa 42

Chương 3: Quản lý chất lượng sách giáo khoa theo tiêu

chuẩn ISO 9001:2000 tại Nhà xuất bản Giáo dục

51

3.2 Đặc điểm của ngành xuất bản và phát hành sách giáo khoa

tác động tới nội dung hệ thống quản lý chất lượng

53

3.3 Đánh giá hiện trạng hệ thống quản lý chất lượng tại Nhà

xuất bản Giáo dục

3.3.3 Quá trình hoạt động xuất bản sách giáo khoa 57

3.3.3.1 Quy trình hoàn thiện bản thảo đảm bảo chất

3.4.6 Mô hình của hệ thống quản lý chất lượng dựa trên quá trình 78

3.5 Một số giải pháp xây dựng hệ thống quản lý chất lượng

theo tiêu chuẩn ISO 9001 : 2000

80

0

3.5.2 Những thuận lợi của Nhà xuất bản trong việc áp dụng hệ

thống quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn ISO 9001:2000

1

84

2

3.5.3 Những khó khăn của Nhà xuất bản trong việc áp dụng và

duy trì hệ thống quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn

ISO 9001:2000

3

86

Chương 4: Xây dựng mô hình phân phối sách giáo khoa

tại Nhà xuất bản Giáo dục đảm bảo tính hợp

4.1.1 Căn cứ để xác định nhu cầu sách giáo khoa 89

- Căn cứ theo nhu cầu hiện tại và dự báo tương lai 92

- Căn cứ theo nhu cầu về quản lý chất lượng theo tiêu

4.2 Lập kế hoạch phát hành và phương án phân phối vận chuyển

sách giáo khoa về các tỉnh đảm bảo kinh tế nhất

4.3 Tính toán chi phí phân phối sách giáo khoa đang thực hiện tại

Nhà xuất bản Giáo dục

Bắc, Trung, Nam năm 2007

64

Bảng 3.3 Sản lượng in sách giáo khoa của Công ty Cổ phần in

Nhà xuất bản Giáo dục năm 2007

65

Bảng 3.4 Định mức công việc của biên tập viên 69 Bảng 3.5 Một số hệ thống quản lý chất lượng 77 Bảng 4.1 Số lượng học sinh phổ thông qua các năm 90 Bảng 4.2 Số trường có thư viện, tủ sách giáo khoa 92 Bảng 4.3 Chi tiết xuất sách cho Công ty sách và Thiết bị trường

học của 29 tỉnh phía Bắc từ 01/9/2006 đến 31/12/2007

94

Bảng 4.4 Lượng sách phân phối từ nhà in đến tỉnh 108 Bảng 4.5 Loại sách phân phối từ nhà in đến tỉnh 108

Danh mục các hình

Hình 1.1 Số lượng đề tài trong các năm 2005, 2006, 2007 18 Hình 1.2 Số bản in đề tài trong các năm 2005, 2006, 2007 19 Hình 2.1 Mối quan hệ cung và cầu sách giáo khoa 43 Hình 2.2 Sơ đồ mối quan hệ giữa yếu tố đầu vào và đầu ra trong

Hình 3.4 Quy trình giao nhận bản thảo và chế bản 63

MỞ ĐẦU

Trong những năm gần đây, nền kinh tế nước ta có những bước chuyển biến sâu sắc và đã tác động mạnh mẽ tới toàn bộ đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của đất nước Nằm trong bối cảnh chung đó, sản xuất, lưu thông xuất bản phẩm (sách, tạp chí, báo, tư liệu…) là nhu cầu văn hóa, tinh thần, là phương tiện nâng cao trình độ dân trí cho mọi người, ở mọi lứa tuổi, mọi điều kiện sống khác nhau trong xã hội Trong đó sách giáo khoa là vật phẩm đại diện cho nền văn minh của nhân loại Nội dung sách giáo khoa được nhân loại thừa nhận và định hình lâu dài theo không gian và thời gian Sách giáo khoa có các cấp độ khác nhau: bậc tiểu học, trung học, đại học, các bậc đào tạo trung cấp, dạy nghề

Trong quá trình giáo dục, cùng với vai trò truyền thụ kiến thức của người thày, sách giáo khoa là một phương tiện cơ bản và thiết yếu nhất đối với mọi người học Do đó, đẩy mạnh hoạt động xuất bản - phân phối sách giáo khoa với chất lượng và hiệu quả cao là điều kiện quan trọng nhất để thực hiện chương trình đổi mới giáo dục, thực hiện mục tiêu chiến lược vì con người trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Nâng cao chất lượng và hiệu quả phân phối sách giáo khoa không chỉ là trách nhiệm của hệ thống các doanh nghiệp ở Trung ương, địa phương, mà còn là nhiệm vụ của các cấp quản lý Nhà nước về lĩnh vực này Đây cũng là mối quan tâm của toàn xã hội, là nhu cầu cấp thiết của nhiều gia đình có con

em đi học Chính vì thế ta cần giải quyết các vấn đề để đảm bảo chất lượng sách giáo khoa hiện nay theo tiêu chuẩn chất lượng ISO và lập kế hoạch phân

phối sách giáo khoa tới các tỉnh thành đảm bảo tính hợp lý và hiệu quả kinh tế cao

Luận văn chỉ giới hạn đối với sách giáo khoa song nội dung cũng hết sức rộng lớn, có quan hệ đến nhiều lĩnh vực: kinh tế, xã hội, nói lên toàn bộ quy trình sản xuất từ xuất bản - in - phát hành (phân phối - trao đổi)

Luận văn xây dựng hệ thống quản lý chất lượng sách giáo khoa và xây dựng được mô hình phân phối sách giáo khoa đảm bảo tính kinh tế nhất, góp phần làm rõ đặc trưng của sách giáo khoa, đồng thời luận văn cũng nêu bật các điều kiện để kinh doanh, nhu cầu thị trường, phương thức hoạt động kinh doanh của Nhà xuất bản Giáo dục, dự đoán nhu cầu sách giáo khoa, mô hình tổ chức phân phối sách giáo khoa trong những năm tới đạt hiệu quả cao Trên cơ

sở đó, nêu lên những vấn đề còn tồn tại - những vấn đề cần giải quyết để hoàn thiện hoạt động phân phối và chất lượng sách theo tiêu chuẩn ISO 9001 : 2000

Đề tài được thực hiện trên cơ sở sử dụng một số phương pháp điều tra thống kê, lý thuyết hệ thống, kết hợp khảo sát thực tế tại Nhà xuất bản Giáo dục trong một vài năm gần đây Trên cơ sở đó đưa ra các phương án lựa chọn

có tính tối ưu, nhanh chóng, kịp thời với các điều kiện liên quan tới tiềm năng của doanh nghiệp, điều kiện thị trường, hoàn cảnh tự nhiên của xã hội

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN

Với sự ra đời và phát triển của nền văn minh nhân loại, con người đã sáng tạo ra những phương tiện để lưu truyền tri thức và những thành quả văn hóa của mình Từ thời cổ đại, các nước Ai Cập, Hy Lạp, Trung Quốc, Ấn Độ… phát triển rất sớm Nhiều phát kiến khoa học, triết học và các sáng tác văn học đã được ghi chép lại thành sách Các loại sách ban đầu là loại vỏ cây mềm nhẹ, viết một mặt và xếp thành cuộn hoặc những mảnh đất nung, thẻ tre ghi chữ lên, đó một hình thức khởi thủy của sách Kỹ thuật làm giấy và kỹ thuật in chưa phát triển nên sách sản xuất ra ít và là tài sản của cha truyền con nối được lưu truyền bằng cách đọc để nghe Hoạt động xuất bản thời kỳ này chưa hình thành rõ rệt, mới chỉ là những mầm mống ban đầu, tác giả vừa là người làm bản thảo vừa là người truyền bá

Thời kỳ Trung cổ, ở các nước phương Tây, nhà thờ và chúa phong kiến nắm độc quyền viết sách và xuất bản Người ta đã thành lập các xưởng chép sách, tại đây các tu sĩ phụ trách từ việc chép, sửa chữa, ráp nối các mảnh da đến việc đóng sách để phục vụ yêu cầu của giáo hội Ở các nước phương Đông, giai cấp thống trị đặt ra các chức quan và sử dụng các nhà sư trong việc chép sách và Kinh Thời kỳ này hoạt động xuất bản có quy củ hơn, bước đầu

đã có sự phân công của người viết, người chép, người kiểm tra và người trình bày

Thời kỳ cận hiện đại, do sự phát triển của nền sản xuất xã hội và sự phát triển của văn hóa thời kỳ phục hưng Đặc biệt là sự phát minh ra nghề làm giấy và in khắc gỗ đã xuất hiện ở Trung Quốc và lan truyền sang các nước

Châu Á và Châu Âu, tạo điều kiện cho hoạt động xuất bản phát triển nhanh chóng và giữ một vị trí xứng đáng trong đời sống xã hội Đến giữa thế kỷ XV công nghệ in bằng chữ đúc ra đời, thúc đẩy hoạt động xuất bản tiến lên một bước đáng kể

Sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, cùng với sự ra đời của hệ thống xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa có sự khác nhau rõ rệt về mục đích và phương thức hoạt động Ở các nước xã hội chủ nghĩa không có xuất bản tư nhân, tất cả các nhà xuất bản đều do Đảng và các tổ chức trực tiếp nắm giữ Xuất bản phẩm không được coi là mặt hàng kinh doanh, việc tiêu thụ được thực hiện theo một kế hoạch tập trung, thống nhất từ trên xuống Còn ở phương Tây xuất bản tư nhân phát triển mạnh mẽ, thúc đẩy quá trình xuất bản phát triển theo, lúc này xuất bản phẩm được coi là mặt hàng kinh doanh đem lại lợi nhuận thông qua hình thức tiêu thụ xuất bản phẩm tới tay người đọc trong xã hội

Ngày nay, với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ, đặc biệt là công nghệ tin học trong sự bùng nổ về thông tin, hoạt động xuất bản đã bước vào một thời kỳ mới Các khâu trong quá trình xuất bản được tự động hóa theo chương trình Chế bản in laze, chế bản in ra phim, in ra bản… đang trở thành thông dụng ở nước ta Nhiều loại giấy in đặc biệt và có chất lượng cao được sử dụng để in sách, sách loại nhỏ, sách ghi trên đĩa từ, sách điện tử đang trở nên phổ biến tiện dụng cho văn hóa đọc của con người Ngành xuất bản hiện nay trở thành ngành kinh tế - kỹ thuật hiện đại, góp phần đáng kể vào phát triển chung của nhân loại

Trên thế giới hiện nay có hai xu hướng sử dụng sách: sách truyền thống

và sách điện tử Sách in truyền thống trong tương lai sẽ trở thành biểu tượng của sự xa xỉ, đang mất dần vị trí trong việc phổ biến kiến thức và thông tin Ngành xuất bản toàn cầu đang có xu hướng thống nhất môi trường kinh

doanh, đa dạng về phương tiện truyền tải với nội dung là trung tâm Với sự phát triển mạnh mẽ của internet như là cách thức xuất bản mới, nó đang trở thành một thách thức với xuất bản truyền thống Lượng sách xuất bản càng ngày càng tăng, giúp cho việc quản lý xuất bản và phát hành tốt hơn Các thư viện điện tử, mã nguồn mở đang dần trở nên hoàn thiện hơn xuất bản truyền thống Vì thế sách điện tử (e-book) sẽ rẻ hơn và rất tiện ích cho con người Không chỉ gọn nhẹ, dễ đọc, e-book còn là một thư viện mini mà bạn dễ tìm ra các đầu sách khi cần và có thể mang theo dễ dàng, đây là thách thức lớn đối với xuất bản truyền thống Sách in truyền thống vẫn tiếp tục tồn tại, nhưng sẽ chỉ để trưng bày và lưu giữ như kỷ vật đắt giá Con người sẽ đọc loại sách điện tử vì giá rẻ hơn và vô cùng tiện lợi Điều này hợp lý vì nhu cầu tra cứu, học tập và tập hợp thông tin trong thế kỷ XXI rất quan trọng, đòi hỏi người ta đọc nhiều hơn và ở bất cứ nơi nào cần đến Đó là chưa kể đến sự hỗ trợ của những phần mềm ứng dụng luôn được cải tiến, giúp người sử dụng đọc dễ, trích đoạn, ghi chú, lưu giữ và lấy ra dùng bất cứ khi nào cần Nói một cách khác, vì điều kiện và môi trường phát triển của ngành công nghệ cao và các ứng dụng của Internet rộng hơn trong cuộc sống con người, e-book sẽ là một

xu hướng tất yếu

Sách điện tử (e-book) đã trở thành một vật mang tin không thể thiếu trong xã hội hiện đại Nhìn chung, hiện nay sách điện tử mới bao gồm các loại sách khoa học kỹ thuật, sách dạy nghề, nghiên cứu khoa học kỹ thuật và một

số tác phẩm văn học gốc (chỉ được xuất bản ở dạng sách điện tử) Do nhiều tác phẩm chỉ được xuất bản ở dạng sách điện tử, không có ở dạng in truyền thống nên một vấn đề đang được đặt ra cho các cơ quan tàng trữ như thư viện,

cơ quan bảo quản tài sản số phải bảo quản, lưu giữ như thế nào thông tin, tri thức số cho các thế hệ tương lai

Sự ra đời và phát triển nhanh chóng của sách điện tử đang đặt ra nhiều vấn đề mới cần phải giải quyết như: mối quan hệ giữa nhà xuất bản và tác giả, cấu trúc ngành xuất bản truyền thống Chính vì vậy, xuất bản điện tử đã mở

ra cơ hội cho tác giả và nhà xuất bản phát triển mối quan hệ chặt chẽ hơn và

họ quan hệ trực tiếp với khách hàng (người đọc) mà xuất bản truyền thống không có được Hiện nay, các nhà xuất bản lớn, các công ty công nghệ, các nhà bán sách trực tuyến, các nhà môi giới sách điện tử ở Mỹ và châu Âu đều đang đầu tư vào thị trường sách điện tử nhằm chạy đua tới tương lai Họ đang

áp dụng một loạt chiến lược, hợp tác và thử nghiệm phân phối và bao gói thông tin số Còn các tác giả lại xem sách điện tử như là một cách thức họ thoát khỏi sự phụ thuộc hà khắc của nhà xuất bản để bán tác phẩm trực tiếp cho khách hàng thông qua mạng Giao lưu giữa tác giả và người đọc trở nên

dễ dàng hơn và kịp thời hơn Nhà xuất bản lại coi đây là một cơ hội loại bỏ nhà in và các cửa hàng bán lẻ để bán sách trực tiếp cho người đọc

Trong những năm qua, số lượng sách xuất bản truyền thống không ngừng tăng lên vào khoảng 4% mỗi năm trên toàn thế giới, đa dạng về chủng loại và chất lượng Sách nhập khẩu và xuất khẩu của các nước cũng tăng lên trung bình khoảng 7,4 % [13]

Công nghiệp xuất bản sách trên thế giới hiện nay là không đồng đều giữa các nước Lượng sách bán ra của Mỹ, Anh, Pháp và Đức được tính toán vào khoảng 50% lượng sách bán ra trên toàn cầu và xuất khẩu sách của các nước này vào khoảng 47% số lượng sách trên thế giới Mỹ, Anh, Pháp và Đức

là trung tâm của thế giới về công nghiệp xuất bản và sách ở các nước này có tác động to lớn tới xu hướng công nghiệp xuất bản trên thế giới [13]

Trung Quốc, Ấn Độ, Ai Cập, Mexicô, Argentina là những quốc gia có năng lực xuất bản ở khu vực Trung Quốc, Ấn Độ có thị trường xuất bản trong nước lớn Ai Cập dẫn đầu về công nghiệp xuất bản trong thế giới Arập,

trong khi Mexico và Argentina là những nước có chỗ đứng với các xuất bản phẩm tiếng Tây Ban Nha Đan Mạch, Hà Lan, Thụy Điển và các nước Tây Âu

là các quốc gia nhỏ nhưng lại có những nhà xuất bản có sức mạnh lớn Xuất bản phẩm ở các nước này có ảnh hưởng toàn cầu ở một vài lĩnh vực nào đó nhưng thị trường trong nước thường phụ thuộc vào nhập khẩu Các quốc gia khác chưa thiết lập được một nền công nghiệp xuất bản độc lập cũng như kiểm soát được một thị phần nhỏ trên thị trường xuất bản quốc tế Với cuộc cách mạng khoa học công nghệ và toàn cầu hóa kinh tế thì sự mất cân bằng này sẽ càng trở nên nghiêm trọng và khoảng cách giữa các quốc gia có nền xuất bản nhỏ ngày càng lớn hơn

Hoạt động xuất bản ở Việt Nam ra đời và gắn liền với lịch sử và truyền thống văn hóa dân tộc Trước năm 1945, cả nước đã có 230 nhà xuất bản tư nhân của người Việt và người Pháp xuất bản sách và văn hóa phẩm để bán

Từ 1945 - 1954 ở nước ta có hai dòng xuất bản đó là dòng xuất bản cách mạng được tiến hành bằng kinh phí do phong trào vận động kháng chiến chi viện, sách được xuất bản để phân phát, không bán Dòng xuất bản thứ hai gồm 120 nhà xuất bản tư nhân ở vùng tạm chiếm hoạt động mang khuynh hướng chính trị khác nhau, xuất bản sách và văn hóa phẩm để bán, cạnh tranh nhau rất mạnh mẽ Giai đoạn 1954 - 1975, miền Bắc tiến hành cải tạo xã hội chủ nghĩa đối với hoạt động xuất bản, không còn nhà xuất bản tư nhân và thay vào đó là 20 nhà xuất bản quốc doanh xuất bản sách và văn hóa phẩm Khi

đó, phát hành sách đã làm nhiệm vụ chuyển tải một khối lượng lớn tri thức chứa trong xuất bản phẩm đến mỗi công nhân, nông trường xí nghiệp, trường

học phục vụ công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà Trong khi đó ở miền Nam lúc này có 210 nhà xuất bản chủ yếu là tư nhân không chỉ có mục đích chính trị mà còn có cả mục đích kinh doanh Từ 1975 - 1987 hoạt động xuất bản ở nước ta tiến hành trong

điều kiện đất nước thống nhất với 52 nhà xuất bản ở trung ương và địa phương Với tính chất của nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, nhà xuất bản chỉ quan tâm đến việc hoàn thành những chỉ tiêu mà cấp trên giao, còn những sản phẩm có tác dụng thế nào tới xã hội, người đọc có đón nhận nó hay không, điều này nhà xuất bản ít quan tâm đến Thực tế đã dẫn đến tình trạng người sản xuất cứ việc xuất bản, người tiêu dùng mặc dù không muốn nhưng vẫn phải sử dụng đã dẫn tới hạn chế trong sản xuất kinh doanh, chỉ thừa nhận hoạt động xuất bản là hoạt động tư tưởng văn hóa đơn thuần Khi đó, cung - cầu về sách trong cơ chế này tách rời nhau, ít có sự phù hợp Vì thế mà sách

do nhà xuất bản in ra thì nhiều nhưng tồn kho, ế đọng cũng rất lớn [8]

Chúng ta nhận thấy một điều là, ngay cả trong trường hợp giá bán sách như cho, người trực tiếp bỏ tiền mua thì ít nhưng chủ yếu là sử dụng tiền công Động cơ mua sách trong cơ chế cũ thường không xuất phát từ nhu cầu sử dụng

mà thường là do yêu cầu của nhiệm vụ chính trị, của phong trào dưới sức ép của xã hội Từ thực trạng của việc tổ chức bộ máy và công tác cán bộ đã trực tiếp ảnh hưởng tới toàn bộ hoạt động quản lý trong các nhà xuất bản ở cơ chế

cũ

Thực tế trong những năm qua, cơ chế thị trường đã trực tiếp tác động vào toàn bộ hoạt động của các nhà xuất bản Do không được bao cấp như trước, các nhà xuất bản buộc phải quan tâm đến hiệu quả sử dụng đồng vốn, quản lý và tính toán chặt chẽ các chi phí trong sản xuất, cân đối giá đầu vào

và đầu ra trong sản xuất… Vấn đề tiêu thụ sản phẩm cũng tiến hành theo một phương thức khác trước, được thực hiện theo cơ chế mua bán Làm thế nào để bán sản phẩm, xuất bản những xuất bản phẩm nào thì có thể bán được, phương thức tiêu thụ thế nào và bán ở đâu? Đây là những câu hỏi mà nhà xuất bản luôn phải giải đáp, quy luật cung cầu đã thực sự đi vào hoạt động xuất bản và phát huy tác dụng Để có những xuất bản phẩm đáp ứng yêu cầu của

xã hội, để có những cộng tác viên, có ưu thế thuận lợi trong tổ chức sản xuất, phân phối sản phẩm… đòi hỏi các nhà xuất bản phải có sự đua tranh quyết liệt

Khi chuyển sang cơ chế thị trường hầu hết các đơn vị sản xuất sách quốc doanh đều lúng túng, bị động, sách tồn đọng lớn, thiếu vốn kinh doanh và bị đẩy vào thua lỗ, co cụm lại, hoặc không tồn tại Thực tế từ năm 1987 đến năm

1990 ở nước ta đã chứng minh điều đó: có tới 80% công ty làm ăn thua lỗ, 12% công ty giữ mức tồn tại, 8% số công ty không tồn tại Từ thực trạng đó, hoạt động kinh doanh xuất bản phẩm quốc doanh những năm đầu chuyển đổi

cơ chế đã bị co cụm lại, trên thị trường các thành phần kinh doanh xuất bản phẩm khác nổi lên lấn át [9]

Cơ chế kinh tế mới đã giải phóng sức lao động, giải phóng trong sản xuất kinh doanh, tạo điều kiện cho tư nhân phát triển Mặt khác, kinh doanh xuất bản phẩm quốc doanh thua lỗ, co cụm là điều kiện tốt để tư nhân chiếm lĩnh thị trường, khách hàng và mặt hàng Họ đặc biệt phát triển mạnh ở trung tâm, thành phố, thị xã lớn Những năm 1987 - 1990 hoạt động kinh doanh xuất bản phẩm của tư nhân đã đã chiếm 60% số điểm bán trên toàn quốc Tư nhân rất năng động, sáng tạo trong kinh doanh mua bán xuất bản phẩm Họ cũng hình thành những tổ hợp, những tập đoàn trong kinh doanh và kinh doanh xuất bản phẩm Nơi đây, nhiều lúc, nhiều nơi đã bung ra những loại sách có hại cho định hướng giáo dục của nhà nước [9]

Chuyển sang cơ chế thị trường đòi hỏi các nhà xuất bản phải thực hiện mục tiêu về số lượng đầu sách, số bản in nhưng còn phải đảm bảo tự cân đối

và có lãi để tồn tại và phát triển Điều này hoàn toàn phù hợp với thực trạng của nhà xuất bản trong cơ chế mới Sự bao cấp, bù lỗ của nhà nước đã không còn, nhà xuất bản phải tự nuôi sống mình để làm nhiệm vụ chính trị Nếu đời

sống không đảm bảo, quyền lợi vật chất không được chú ý thì nhà xuất bản không thể tồn tại để phục vụ xã hội

Các yếu tố đầu vào nhà nước không còn bao cấp và quy định thống nhất như trước, các nhà xuất bản phải tự quyết định theo nguyên tắc giá của thị trường Vì vậy, việc mua giấy ở đâu, theo giá nào, vào thời điểm nào, in ở đâu, giá công in ra sao? đều được nhà xuất bản tính toán cẩn thận Giá đầu ra của xuất bản phẩm được quyết định trên cơ sở mặt bằng chung, sự thỏa thuận của khách hàng và tính toán của nhà xuất bản Do đó, việc quyết định xuất bản cái gì, in số lượng bao nhiêu không đơn thuần phụ thuộc vào kế hoạch chủ quan của nhà xuất bản mà còn phải tính đến việc bán cho ai, giá cả thế nào, lỗ hay lãi, số lượng phát hành bao nhiêu thì được? Những nội dung này trong cơ chế cũ không được nói đến

Phương thức sản xuất xuất bản phẩm cũng có những thay đổi phù hợp Trong cơ chế cũ, từng con người, bộ phận nào chỉ biết bộ phận ấy thì trong cơ chế mới hệ thống này đã phải thay đổi phù hợp, có sự phối hợp nhiều chiều chặt chẽ Biên tập viên không chỉ có nhiệm vụ duy nhất là biên tập bản thảo,

tổ chức bản thảo mà còn phải biết đi khai thác đối tác bên ngoài, biết tính toán kinh tế, tiêu thụ sản phẩm mà quan trọng hơn phải biết gắn với thị trường Bộ phận sản xuất không chỉ thụ động làm các công đoạn sản xuất mà phải trực tiếp tham gia vào phát hiện đề tài, góp ý vào nội dung và hình thức trình bày

để tạo ra sản phẩm mà xã hội có thế chấp nhận được Nhà xuất bản trực tiếp liên hệ với nhà in, với nhiều cơ sở in khác nhau, tổ chức đấu thầu, thậm chí có thế tự đảm nhận một số công đoạn nhất định của quy trình in Một cuốn sách

có thể in ở nhiều nơi khác nhau hoặc giao hẳn cho một cơ sở nào đó có thể đảm nhận theo yêu cầu đặt ra của nhà xuất bản

Đặc biệt, các nhà xuất bản đều có chuyển biến đáng kể trong tìm kiếm phương thức tiêu thụ sản phẩm Với cơ chế cũ, toàn bộ sách của nhà xuất bản được giao cho Tổng công ty phát hành sách tiêu thụ, nhà xuất bản không phải

lo khâu phát hành thì với cơ chế mới không thể tiến hành theo phương thức

đó được, vì khi đó nhà xuất bản bị chiếm dụng vốn trong một thời gian dài Vì vậy, các nhà xuất bản đã cải tiến phương thức phát hành, khi đó Tổng công ty phát hành sách chỉ là bạn hàng, nhà xuất bản phải tự tổ chức phát hành, phân phối sản phẩm sách sao cho hợp lý và tự tìm kiếm bạn hàng

Trong những năm đầu chuyển sang cơ chế thị trường, các nhà xuất bản ở nước ta tiến hành hạch toán kinh doanh trong bối cảnh kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn Mục đích hoạt động của các doanh nghiệp kinh doanh sách là lợi nhuận tối đa Muốn vậy, các đơn vị phải rũ bỏ sức trì trệ kém hiệu quả bấy lâu nay, phải thực sự năng động, nhậy bén với nhu cầu và sự biến động của thị trường để có xử lý linh hoạt trong kinh doanh Năng động sáng tạo tổ chức kinh doanh xuất bản phẩm phù hợp với yêu cầu của các quy luật kinh tế thị trường là nắm chắc phần thắng lợi trong tay mình Cơ chế thị trường đang hình thành, bối cảnh quốc tế có nhiều diễn biến phức tạp, mặt trận tư tưởng văn hóa còn có nhiều khó khăn nhưng với sự quan tâm của Đảng và Nhà nước thì hoạt động xuất bản cũng có nhiều khởi sắc

Năm 1991, số đầu sách xuất bản là 3.122 cuốn gồm 62,943 triệu bản, bình quân mức hưởng thụ tính theo số dân đạt 0,93 bản/người [3]

Năm 1992, cả nước xuất bản được 4.076 đầu sách với 67 triệu bản

Đến năm 2001, số đầu sách xuất bản là 14.390 với 190,940 triệu bản; mức hưởng thụ của người dân tăng lên 2,5 bản/người/năm Số đầu sách năm

2001 tăng gấp 4,6 lần so với năm 1991, số lượng bản sách tăng gấp 3 lần và mức hưởng thụ của nhân dân tăng 2,7 lần

Trong năm 1993 cả nước xuất bản được 4.958 tên sách với 83,565 triệu bản thì đến năm 2003 đã là 16.110 tên sách với hơn 223 triệu bản và điều này cũng đồng nghĩa với việc đưa bình quân đầu người từ 1,2 bản/năm lên 2,8 bản/năm

Năm 2004 các số liệu thống kê được công bố: 19.695 đầu sách với 242,7 triệu bản sách xuất bản, so với năm 2003 và 2002 cao hơn khoảng từ 5 - 6%

Năm 2005, là một năm đầy ấn tượng của hoạt động xuất bản, các chỉ tiêu chủ yếu của công tác xuất bản như tổng số tên sách, số lượng bản in đều tăng

so với năm 2004 Về sách, toàn ngành đạt 20.191 cuốn với 249,205 triệu bản Văn hoá phẩm đạt 34,168 triệu bản Cơ cấu mảng sách xuất bản tương đối

đồng đều, cho ra mắt bạn đọc một số sách có giá trị như Bộ Từ điển Bách khoa Việt Nam - 4 tập Đặc biệt, lần đầu tiên sau gần 20 năm, ngành xuất bản

lại có những cuốn sách được in đến mức kỷ lục, hơn 800.000 bản Sự xuất

hiện của hai cuốn nhật ký Mãi mãi tuổi 20, và Nhật ký Đặng Thùy Trâm đã

gây tiếng vang lớn không chỉ đối với bạn đọc trong nước mà cả bạn đọc quốc

tế Tuy nhiên, tổng doanh số toàn ngành năm 2005 lại giảm 1,6% so với năm

2004 do xuất bản lịch bloc không còn được độc quyền xuất bản và phát hành như trước kia

Năm 2006, toàn ngành đã xuất bản được gần 25.000 cuốn sách (đạt 123,8% so với năm 2005) với 226, 9 triệu bản Nhiều nhà xuất bản có tỷ lệ sách của tác giả trong nước chiếm trên 70% Trong đó, nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Lý luận chính trị, Quân đội nhân dân đã xuất bản trên 120 đầu sách nghiên cứu lý luận, tổng kết kinh nghiệm thực tiễn qua 20 năm đổi mới đất nước; một số đầu sách về hội nhập kinh tế quốc tế của nhà xuất bản Khoa học

Xã hội, Thế Giới, Trẻ đã được xuất bản kịp thời Chất lượng sách dịch của các nhà xuất bản được nâng cao, sách về văn hoá - xã hội ngày càng đa dạng

về nội dung, phong phú về hình thức

Năm 2007, các nhà xuất bản đã bám sát và phục vụ có hiệu quả những nhiệm vụ chính trị trọng tâm của đất nước như quán triệt Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ X và các hội nghị Trung ương, phục vụ tốt cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” và những ngày kỷ niệm lớn của đất nước Một số nhà xuất bản đã khắc phục khó khăn để tìm hướng

đi mới, chủ động khai thác bản thảo trong và ngoài nước, tổ chức có hiệu quả việc liên kết xuất bản giữa các nhà xuất bản với nhau và giữa các nhà xuất bản với các đối tác liên kết nên đã đáp ứng được nhu cầu đọc ngày càng cao của xã hội và góp phần nâng cao dân trí Một số cuốn sách về văn hóa Việt Nam được các nhà xuất bản dịch ra tiếng nước ngoài nhằm giới thiệu hình ảnh, đất nước con người Việt Nam với bạn đọc nước ngoài Kết quả hoạt động của toàn ngành năm 2007: về sách đã xuất bản được 26.609 cuốn sách (đạt 106,4% so với năm 2006) với 276,447 triệu bản (đạt 122% so với năm 2006); về văn hóa phẩm đã nộp lưu chiểu 2.676 loại với 41.978 triệu bản, đạt 99,1% so với năm 2006 về số bản, riêng lịch Bloc là 18,2 triệu bản đạt 107%

so với năm 2006 Tổng doanh thu đạt 1511,354 tỷ đồng tăng 2,1% so với năm

2006

Hình 1.2 Số bản in đề tài trong các năm 2005, 2006, 2007 [2]

ĐT 1: Chính trị - Pháp luật ĐT 2: Khoa học - Công nghệ

- Kinh tế

ĐT 3: Văn hóa - Xã hội - Nghệ thuật

- Tôn giáo

ĐT 4: Văn học

ĐT 5: Giáo khoa - Giáo trình

- Tham khảo ĐT 6: Thiếu nhi - Nhi đồng

ĐT 7: Từ điển - Ngoại văn

Tổng kết công tác xuất bản, in, phát hành năm 2007 là một trong những nội dung quan trọng trong công tác quản lý nhà nước của Bộ Thông tin và

Truyền thông Trong những năm qua, trong lĩnh vực xuất bản: từ một nước

thiếu sách, Việt Nam đã vươn lên trở thành nước có nền xuất bản phát triển đáp ứng về cơ bản nhu cầu đọc của nhân dân Hiện nay cả nước có 55 nhà

S ố bản in

xuất bản Hàng năm, số lượng đầu sách, số bản in, bình quân số bản sách/1

người dân đều tăng, năm sau cao hơn năm trước Hình thức sách ngày càng đa

dạng, phong phú và đẹp hơn Một số bộ sách lớn có giá trị cao về chính trị -

xã hội, văn hóa nghệ thuật, khoa học kỹ thuật đã ra mắt bạn đọc Đặc biệt hai

tác phẩm Nhật ký Đặng Thuỳ Trâm và Mãi mãi tuổi hai mươi được xuất bản

với số lượng lớn đã khơi dậy lòng yêu nước, lòng tự hào dân tộc, tinh thần sẵn sàng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc của nhân dân ta, đặc biệt là đối với

thế hệ trẻ Cuốn Nhật ký Đặng Thuỳ Trâm đã được nhiều nước trên thế giới

dịch và xuất bản

Lĩnh vực phát hành sách: hiện nay cả nước ta có 129 doanh nghiệp phát

hành sách thuộc ngành Văn hoá - Thông tin và Giáo dục - Đào tạo quản lý, khoảng hơn 12.000 cơ sở phát hành sách của tập thể và tư nhân Vượt qua những khó khăn, thử thách ban đầu của cơ chế thị trường, các cơ sở phát hành sách đã từng bước thích nghi với cơ chế mới, đi dần vào ổn định và kinh doanh có hiệu quả Nhiều cơ sở phát hành sách đã chủ động, sáng tạo trong tổ chức hoạt động kinh doanh để đạt hiệu quả kinh tế cao, số bản sách phát hành ngày một tăng, đặc biệt là sách in bằng một số tiếng dân tộc thiểu số, sách phục vụ vùng sâu, vùng xa được chú trọng hơn trước, nội dung và hình thức thiết thực hơn, phục vụ tốt công tác tuyên truyền, thực hiện nhiệm vụ chính trị của Đảng và Nhà nước

Tuy nhiên, ngành xuất bản, in, phát hành sách cũng đối mặt với những khó khăn, thách thức của mặt trái cơ chế thị trường; cơ chế chính sách còn thiếu đồng bộ; nạn in lậu, sách kém chất lượng, vi phạm bản quyền vẫn còn diễn ra; giá sách còn cao so với thu nhập của nhiều tầng lớp nhân dân cũng

là những hạn chế cần được khắc phục trong thời gian tới

Ngay từ những năm đầu thành lập, Nhà xuất bản Giáo dục đã phục vụ tốt cuộc cải cách giáo dục lần thứ hai theo Nghị quyết Hội nghị lần thứ VII của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa II, cung cấp sách giáo khoa đầy

đủ, kịp thời cho hệ thống giáo dục phổ thông 10 năm được xây dựng trên cở

sở “thống nhất hai hệ thống giáo dục ở vùng tự do cũ và của vùng mới giải phóng” Tiếp nối việc làm của các tổ chức biên soạn sách giáo khoa từ trước

đó, bên cạnh sách giáo khoa phổ thông, Nhà xuất bản còn làm nhiều loại sách khác, đặc biệt là các giáo trình chuyên ngành phục vụ việc giảng dạy ở các trường đại học và các trường trung học chuyên nghiệp, dạy nghề [5]

Trong tình hình cả nước có chiến tranh, Nhà xuất bản Giáo dục vẫn phát triển về mọi mặt, việc cung cấp sách giáo khoa vẫn được bảo đảm Thực hiện chỉ thị của Trung ương về việc “chi viện cho B về giáo dục”, Nhà xuất bản đã phối hợp với Trại sách B khẩn trương hoàn thành bộ sách giáo khoa B mang tên “Nhà xuất bản Giáo dục Giải phóng” Bộ sách giáo khoa có ý nghĩa đặc biệt này đã đến tay thầy giáo và học sinh ở tất cả các trường lớp từ Quảng Trị đến Cà Mau ngay trong ngày khai giảng năm học đầu tiên sau khi đất nước thống nhất

Ngày 03/03/1976, Bộ Giáo dục ra quyết định thành lập Trung tâm biên soạn sách cải cách giáo dục để biên soạn sách giáo khoa phục vụ việc dạy

- học theo hệ thống giáo dục phổ thông 12 năm thống nhất trong cả nước Đầu năm 1997, Trung tâm hợp nhất với Nhà xuất bản Hai mươi năm từ 1957 đến

1977 là thời kì NXBGD từng bước khẳng định vị trí đối với sự nghiệp giáo dục

Từ 1981 đến 1992, Nhà xuất bản đã có đóng góp xuất sắc trong việc hoàn thành nhiệm vụ thay sách giáo khoa từ lớp 1 đến lớp 12 trên phạm vi toàn quốc trong điều kiện nền kinh tế nước ta gặp rất nhiều khó khăn (từ 1981 đến 1986) và chuyển dần sang cơ chế thị trường (từ 1986 đến 1992)

Vị trí, chức năng của Nhà xuất bản trong việc tổ chức biên soạn, in ấn

và phát hành sách giáo khoa có những thay đổi nhất định qua từng thời kì Chương trình có vai trò hết sức quan trọng đối với việc biên soạn, Nhà xuất bản chưa bao giờ được giao nhiệm vụ làm Dự thảo chương trình Thực tiễn

cho thấy những chỗ được và chưa được của sách giáo khoa ở mức độ nhất định đều phản ánh những ưu điểm cũng như những chỗ còn bất cập của chương trình Nhà xuất bản làm nhiệm vụ biên tập, hoàn thiện bản thảo và tùy tình hình có thể nhận những trách nhiệm cụ thể khác nhau trong việc tổ chức biên soạn bản thảo Ngay khâu in ấn và phát hành, giai đoạn đầu, Nhà xuất bản cũng chưa được phân công, mà thực tế cũng chưa đủ năng lực đảm nhiệm Nhưng dần dần, do sự trưởng thành của Nhà xuất bản và đặc biệt là do yêu cầu khách quan phải xây dựng một nhà xuất bản quốc gia, chuyên ngành

và hiện đại cũng như cần phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa các khâu xuất bản, in và phát hành, Bộ lần lượt giao cho Nhà xuất bản nhiều nhiệm vụ mới

Ngày 21/5/2003 thí điểm chuyển Nhà xuất bản sang tổ chức hoạt động theo mô hình Công ty mẹ - Công ty con Các quyết định trên đã đánh dấu một thời kì mới có tính bước ngoặt trong sự phát triển của Nhà xuất bản Từ đây, Nhà xuất bản có mô hình Tổng công ty xuất bản , tổ chức sản xuất - kinh doanh tổng hợp các xuất bản phẩm giáo dục, hoạt động ở cả 3 khâu: xuất bản

- in - phát hành Sản phẩm bao gồm sách giáo khoa, giáo trình, sách tham khảo, băng hình, băng tiếng, sách điện tử, tranh ảnh và bản đồ giáo khoa, thiết

bị dạy học và các sản phẩm giáo dục khác

Để đạt được những mục tiêu trên, Nhà xuất bản đã thực hiện đồng bộ

và quyết liệt nhiều biện pháp: xác định hướng khai thác đề tài theo những mô hình, công thức và phương pháp hiện đại; củng cố, mở rộng đội ngũ tác giả, cộng tác viên (quan tâm tới các nhà khoa học đầu ngành, các nhà quản lý giáo dục và giáo viên giỏi, các nhà khoa học trẻ), chuẩn bị điều kiện đón đầu chủ trương “một chương trình - nhiều sách giáo khoa”); tổ chức hệ thống gần 100 nhà in hàng năm tham gia đấu thầu in sách giáo dục; phối hợp với 64 Công ty Sách - Thiết bị trường học các tỉnh làm tốt công tác phát hành, giữ ổn định giá bán lẻ sách giáo khoa, thực hiện chính sách xã hội về sách giáo khoa, ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin, tăng cường cơ sở vật chất (cải tạo nhà

xưởng, mua sắm máy móc thiết bị chế bản in ấn hiện đại); quan tâm đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ công nhân viên, đặc biệt là biên tập viên; tăng cường hợp tác quốc tế trên các lĩnh vực xuất bản, sản xuất và tiêu thụ các sản phẩm giáo dục

Trên nền tảng 50 năm xây dựng, phát triển và đổi mới, cùng với việc quán triệt đường lối, chủ trương của Đảng về giáo dục, sự quan tâm chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo và sự nỗ lực phấn đấu không ngừng, Nhà xuất bản Giáo dục tin tưởng sẽ có đủ tiềm lực tiến tới sánh ngang tầm các nhà xuất bản khác trong khu vực và quốc tế, luôn xứng đáng là đơn vị hậu cần không thể thay thế của ngành Giáo dục và Đào tạo trong sự nghiệp trồng người ở nước ta [5]

Sách là thước đo nền văn minh của mỗi xã hội, là bộ mặt của đời sống văn hóa, phản ánh trình độ tiến bộ của xã hội về kỹ thuật, công nghệ sản xuất,

về nội dung tư tưởng khoa học Sách khác hẳn với các loại xuất bản phẩm khác như báo, tạp chí v.v… về tính hệ thống ổn định nội dung, giá trị nghiên cứu khoa học, khả năng giáo dục có tầm bao quát rộng lớn Chính vì vậy, sách

là vũ khí văn hóa - tư tưởng đấu tranh cho sự sống, phát triển của một đất nước nói riêng và nhân loại nói chung Nó phát triển không ngoài nhu cầu trong xã hội để phục vụ cho lợi ích chính trị, kinh tế, văn hóa của tầng lớp xã hội đã tạo ra nó

Sách có tính gọn nhẹ được sản xuất chủ yếu là bằng giấy nên việc bảo quản, vận chuyển từ nơi sản xuất đến nơi tiêu thụ đơn giản, nhanh chóng, tiện lợi Cùng với sự bùng nổ, phát triển mạng mẽ của khoa học và công nghệ,

sách luôn luôn được cải tiến về chất lượng và nội dung, hình thức phong phú, rất thuận tiện trong việc cung cấp, đáp ứng nhu cầu đọc sách của người dân trong một thời gian rất ngắn

2.1 Đặc điểm, vai trò và phân loại sách giáo khoa

Sách giáo khoa là loại sách được soạn theo chương trình giảng dạy ở trường học theo một chương trình thống nhất do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, sử dụng đồng loạt cho từng đối tượng học trong cả nước Nội dung trong sách giáo khoa là tri thức khoa học được nhân loại thừa nhận và có tính

sư phạm được trình bày một cách hệ thống theo một chương trình của mỗi môn học Không như các loại sách được trình bày ngẫu hứng, bay bổng, sách giáo khoa phải là một bộ sách có tính gắn kết, phải tuân theo những quy định

có tính chuẩn mực về giáo dục cung cấp tri thức tới người học tùy theo lứa tuổi, từng lớp, từng cấp học, trình độ Vì thế mà sách giáo khoa tạo nên tính thống nhất trong quá trình dạy và học giữa người dạy và đối tượng giảng dạy Bên cạnh đó, sách giáo khoa có tính ổn định cao trong một thời gian tương đối dài, đặc biệt là đối với sách khoa học tự nhiên và chỉ khi có những thay đổi về thành tựu khoa học kỹ thuật, yêu cầu của quá trình phát triển kinh

tế - xã hội, cải cách giáo dục, chương trình không phù hợp với sự phát triển của thế giới, giữa lý thuyết và thực tiễn thì bộ sách đó mới được đem đi chỉnh

lý và biên soạn lại Cho nên sách giáo khoa phải đảm bảo tính đồng bộ trong

bộ sách, thiếu một cuốn nào đó trong một bộ sách dẫn đến khó khăn trong giảng dạy và học tập Sự thay đổi về nội dung của sách giáo khoa một cách liên tục sẽ đem đến sự xáo trộn bất thường trong giảng dạy, sẽ dẫn đến những hậu quả khôn lường trong công cuộc đào tạo trí tuệ con người của đất nước

Vì vậy sách được dùng trong hoạt động giáo dục đào tạo và nâng cao trình độ cho một loại trường, lớp và một người học nhất định nhằm đạt một mục tiêu

giáo dục, đào tạo nào đó theo yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ

quốc

Sách giáo khoa rất đa dạng và phức tạp có các cấp độ khác nhau bậc tiểu học, trung học, đại học, dạy nghề Nên sách bao gồm nhiều chủng loại phân theo đối tượng sử dụng, tính chất nội dung sách, theo cách thức giảng dạy, hình thức thể hiện Chính vì những yêu cầu đó mà nội dung của sách cũng cần

có yêu cầu riêng trong biên soạn và yêu cầu sử dụng

• Phân loại theo nội dung, sách giáo khoa chia làm ba loại

- Sách giáo khoa cơ bản: Văn, sử, địa, sinh vật, ngoại ngữ, toán, lý, hóa v.v…

- Sách giáo khoa kỹ thuật dạy nghề, hướng nghiệp để phục vụ cho một ngành nhgề đặc trưng nào đó: Kỹ thuật công nghiệp, nông nghiệp v.v…

- Sách giáo khoa nhân văn: Sách giáo dục công dân v.v…

• Phân loại theo đối tượng sử dụng sách

- Sách giáo khoa các trường mẫu giáo

- Sách giáo khoa phổ thông các cấp dành cho các trường tiểu học, phổ thông cơ sở và phổ thông trung học

- Sách giáo khoa dùng trong các trường đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp, trường dạy nghề

- Sách giáo khoa trung học chuyên ban

• Phân loại theo phương pháp giảng dạy

- Sách giáo khoa giảng theo phương pháp minh họa

- Sách giáo khoa theo hình thức học tập (tại lớp, tự học hoặc sách học từ xa qua internet, truyền hình, đài phát thanh)

• Phân loại theo hình thức thể hiện

- Loại sách truyền thống được in trên giấy đóng thành quyển

- Sách hiện đại - nghĩa là kiến thức được lưu trữ trong các thiết bị phục vụ cho giảng dạy như: đĩa CD-Rom, băng ghi âm v.v…

• Phân loại theo chức năng nhiệm vụ của Nhà xuất bản

Sách giáo khoa có thể được chia thành: các loại sách tham khảo, sách giáo khoa phổ thông, sách liên kết xuất bản với nước ngoài và trong nước

Từ cách phân loại trên ta nhận thấy rằng sách giáo khoa mang tính đa dạng và phức tạp Những tính chất đặc thù này đã quyết định vai trò to lớn của sách giáo khoa trong hệ thống giáo dục, trong đời sống tinh thần của con người Do vậy, hệ thống sách giáo khoa cũng đã thể hiện vai trò của nó là sự

ổn định với người đọc trong một thời gian dài, là công cụ chủ yếu để học tập

và giảng dạy Nội dung là một hệ thống chuẩn mực để người dạy coi sách giáo khoa là phương tiện truyền thụ tới người học nắm vững kiến thức, đạo đức, chính trị Người học căn cứ vào sách giáo khoa tổng kết lại những kiến thức mình đã học từ các cấp học, hoặc căn cứ vào cấu trúc của sách mà đưa ra cho mình một kế hoạch học hợp lý phù hợp với khả năng của từng người Đối với người truyền thụ kiến thức, dựa vào nội dung, cấu trúc của sách mà đưa ra những phương pháp giảng dạy sáng tạo, hợp lý để có thể kiểm tra được kết quả của người học sát thực nhất và đánh giá được chất lượng giảng dạy, tiếp thu của người học và phản ánh được những điều bất cập trong sách giáo khoa Sách giáo khoa là phương tiện lưu giữ và truyền tải kiến thức cơ bản tới toàn bộ người học trên cả nước Căn cứ vào số liệu về người học của Bộ Giáo dục và Đào tạo thì sách giáo khoa được phát hành hằng năm tới hàng chục triệu học sinh trên cả nước

Sách giáo khoa là loại hàng hóa đặc biệt khác với các loại sách, báo, tạp chí và phương tiện nghe nhìn khác Bởi vì kiến thức trong sách cho ta căn cứ

chính xác về nội dung khoa học, xã hội, chính trị, đạo đức, tư tưởng, cho nên sách giáo khoa là kiến thức nền móng, cơ bản nhất cho bất cứ ai bắt đầu theo

học một ngành nghề nào đó hoặc nghiên cứu tới các lĩnh vực chuyên sâu hơn Trong sự phát triển của tri thức nhân loại, trong hệ thống giảng dạy và học tập thì đi kèm với sách giáo khoa còn có các thiết bị phụ trợ giảng dạy, nhưng sách giáo khoa luôn chiếm vị trí trung tâm, vạch ra phương hướng, tiêu chuẩn để trang bị các phương tiện dạy học, để các tài liệu khác bám sát sách nhằm hỗ trợ cho việc học tập và giảng dạy Nhưng sự hỗ trợ của thiết bị giảng dạy làm cho nội dung của sách phong phú hơn, sinh động hơn, trực quan, giúp người học dễ hiểu, biên soạn sách ngắn gọn, cô đọng hơn

2.2 Mối quan hệ giữa hoạt động xuất bản và phát hành sách giáo khoa trong nền kinh tế thị trường

2.2.1 Xuất bản sách giáo khoa

Hoạt động xuất bản ra đời để đáp ứng nhu cầu tri thức về chính trị, xã hội, kinh tế, khoa học kỹ thuật… Trong những ngành sản xuất vật chất thông thường khác, việc sáng tạo ra một mẫu mã sản phẩm mới chỉ là một điều kiện quan trọng của quá trình sản xuất ra sản phẩm đó Khi sáng tạo ra một sản phẩm mới, doanh nghiệp có thể sản xuất sản phẩm đó trong nhiều năm, nếu thị trường có nhu cầu Khác với quá trình sản xuất sản phẩm vật chất thông thường khác, hoạt động xuất bản là quá trình tổ chức ba khâu: sáng tạo ra bản thảo, in

và phát hành các loại sách và văn hóa phẩm phục vụ nhu cầu của xã hội

Hoạt động xuất bản sách giáo khoa chiếm một vị trí quan trọng trong quá trình phát triển xã hội Xuất bản sách giáo khoa là phương tiện giáo dục, truyền thông và để đánh giá sự phát triển giáo dục, dân trí ở mỗi nước Hoạt động xuất bản được Đảng và Nhà nước đánh giá rất cao, coi đây là khâu quan trọng trong việc phát triển giáo dục cho toàn dân Việc xuất bản hệ thống sách

giáo khoa chất lượng cao sẽ là công cụ chủ yếu để nâng cao dân trí, đào tạo nhân tài ở nước ta

Hiện nay, các nhà xuất bản ở nước ta phải thực hiện tốt hai chức năng: chức năng sản xuất kinh doanh và chức năng văn hóa - tư tưởng Hai chức năng đó phải được kết hợp hài hòa phù hợp với tính chất của mỗi nhà xuất bản, không thể nhấn mạnh một chức năng nào hoặc coi nhẹ một chức năng nào Về thực chất, giữa hai chức năng này luôn có mối quan hệ hữu cơ với nhau Một cuốn sách có giá trị tinh thần cao hoặc chứa đựng những kiến thức cần thiết cho người đọc thì sẽ được nhiều người mua, do đó nhà xuất bản có thể đảm bảo thực hiện giá trị cuốn sách và có lãi Ngược lại, những cuốn sách được tiêu thụ nhanh, chứng tỏ cuốn sách có nội dung tốt, đáp ứng được nhu cầu người đọc Nếu một cuốn sách nhà xuất bản cho là hay, là có giá trị nhưng cuốn sách đó lại không tiêu thụ được (trong đó gồm có cả những cuốn sách có tính tuyên truyền đường lối của Đảng, tư tưởng mới, tiến bộ, những phát kiến khoa học) do người đọc có trình độ hạn chế hoặc không quan tâm đến lĩnh vực cuốn sách đề cập, thì khi đó nhà xuất bản phải đặt mục tiêu cho những đầu sách đó là phục vụ sự phát triển văn hóa, khoa học, phục vụ sự phát triển của xã hội, tức là đưa chức năng văn hóa - tư tưởng lên hàng đầu, chứ không nhằm mục đích lợi nhuận Trong khi đó cũng có những trường hợp

là cuốn sách có nội dung không lành mạnh, kích thích sự tò mò hoặc kích thích tư tưởng lạc hậu… lại bán rất chạy trên thị trường Vì vậy, thước đo để đánh giá giá trị cuốn sách ở đây cũng không phải lợi nhuận, mà là những chuẩn mực về văn hóa, đạo đức, tư tưởng và sự tiến bộ xã hội

Sách giáo khoa là công cụ chủ yếu để dạy và học tác động trực tiếp đến quá trình giáo dục con người Nếu như việc xuất bản các loại sách khác có thể linh hoạt, sáng tạo trong khuôn khổ pháp lý nhất định thì đối với sách giáo khoa - nếu không có sự quản lý chặt chẽ của Nhà xuất bản Giáo dục và Nhà

nước thì sẽ gây nên những tác hại trong quá trình cụ thể hóa mục tiêu giáo dục và các khâu trong cả hệ thống giáo dục Do đó, việc nâng cao chất lượng xuất bản, đảm bảo cho sách giáo khoa là loại hàng hóa đặc thù thì phải cải tiến nội dung nhưng phải đảm bảo tính kế thừa văn hóa dân tộc, đấu tranh loại

bỏ tư tưởng độc hại Đồng thời, với sự phát triển ngày càng nhanh của khoa học kỹ thuật, việc xuất bản sách giáo khoa phải chú trọng tới đầu tư về kỹ thuật, từng bước hiện đại hóa quá trình xuất bản để tiến kịp với nền giáo dục hiện đại trong khu vực và trên thế giới

Trong thực tế, xuất bản sách giáo khoa ở nước ta đang là lĩnh vực độc quyền của Nhà xuất bản Giáo dục có sự quản lý về pháp lý của Nhà nước Hàng năm, Nhà xuất bản Giáo dục có chỉnh lý, bổ sung và cho ra đời những

bộ sách giáo khoa mới đã được thẩm định nội dung, hình thức, biên soạn có

sự chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo để cùng với các chuyên gia khoa học

và sư phạm trong các lĩnh vực đóng góp ý kiến, hoàn chỉnh nội dung, kiểm tra chất lượng… Tính đa dạng và phức tạp trên đã ảnh hưởng không ít tới hoạt động xuất bản sách giáo khoa hàng năm, do yêu cầu về chất lượng nên mỗi bộ sách, cuốn sách phải tuân theo quy trình biên tập và in Để đáp ứng những yêu cầu trên, Nhà xuất bản cần một lực lượng biên tập lớn có đủ trình độ chuyên môn, am hiểu nghiệp vụ xuất bản, từ đó xuất bản những bộ sách giáo khoa theo từng cấp học và được áp dụng cho toàn bộcấp học trong mọi miền của tổ quốc để đảm bảo tính thống nhất trong việc dạy và học của thầy và trò để hình thành một con người mới

Hoạt động xuất bản sách giáo khoa ngoài vai trò chính trị - xã hội thì còn

có vai trò kinh tế, đóng góp một phần vào tổng giá trị sản phẩm quốc nội Nhà xuất bản Giáo dục với đặc thù là một doanh nghiệp trực tiếp xuất bản một

khối lượng sách giáo khoa có quy mô lớn, trong 50 năm qua - từ năm 1957 –

2007, Nhà xuất bản Giáo dục đã xuất bản trên 48.000 đầu sách các loại với

trên 3 tỉ bản sách nhưng không hề có bản sách hoặc xuất bản phẩm nào có nội dung sai phạm về tư tưởng chính trị[5].

Số lượng đầu sách trung bình xuất bản của Nhà xuất bản Giáo dục hàng năm chiếm khoảng 15,7% trên tổng số đầu sách trong cả nước Trong đó tổng

số đầu sách giáo khoa chiếm trung bình khoảng 3,4% trên tổng số đầu sách xuất bản trong nước

Bảng 2.1 Số bản sách giáo khoa trên tổng số xuất bản phẩm

trong cả nước từ năm 2003 - 2007 (tính theo phần %) [5]

TT Năm Sách giáo khoa các loại xuất bản hàng năm

của Nhà xuất bản Giáo dục (kể cả sách giáo khoa thí điểm, sách chương trình mục tiêu)

(1)

Số bản sách giáo khoa

(kể cả sách giáo khoa thí điểm, sách chương trình mục tiêu)

(triệu bản)

(2)

Số bản xuất bản phẩm trong cả nước

Bảng 2.2 Số lượng sách tham khảo từ năm 2002 – 2007 [5]

(mới và tái bản) của Nhà xuất bản Giáo dục

(triệu bản)

Bảng 2.4 Số lượng sản phẩm nghe nhìn từ năm 2002 – 2007 [5]

TT Năm Số đề tài và và sản phẩm nghe nhìn hàng năm

của Nhà xuất bản Giáo dục

6 tháng từ năm 2002 đến 30 - 6 - 2006 là 3.820.967 triệu đồng, lợi nhuận là

345.816 triệu đồng, thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp là 108.860 triệu đồng, lợi nhuận sau thuế là 236.956 triệu đồng Nếu nhìn vào con số tuyệt đối thì đúng là Nhà xuất bản Giáo dục đã thu được lợi nhuận nhất định, nhưng nếu theo con số tương đối giữa lợi nhuận và doanh thu thì lợi nhuận trước thuế là 9%, sau thuế là 6,1% - thấp hơn tốc độ tăng trưởng bình quân của nền kinh tế (từ 7,5% đến 8,2%), trong đó lợi nhuận từ sách giáo khoa chiếm 69% tổng lợi nhuận Như vậy, không thể nói kinh doanh sách giáo khoa mang lại lợi nhuận cao Nhưng do cơ chế độc quyền nên Nhà xuất bản Giáo dục đã được kinh doanh một mặt hàng có sẵn thị trường với số lượng tiêu thụ lớn, không phải chịu rủi ro Chính vì thế, trong khi nhiều nhà xuất bản phải tự tìm kiếm nguồn việc nuôi nhau thì Nhà xuất bản Giáo dục liên tục phát triển và đây có lẽ là “lợi nhuận” lớn nhất của đơn vị kinh doanh sách [14]

Trong nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước thì hoạt động xuất bản sách giáo khoa với khối lượng lớn sẽ trở thành một ngành chuyên môn hóa đặc thù trong ngành xuất bản - phát hành và sẽ chịu tác động của các quy luật kinh tế: quy luật cung cầu, quy luật cạnh tranh, quy luật giá trị Trong đó sách giáo khoa là hàng hóa đặc biệt mang tính đặc thù mà hoạt động xuất bản hàng hóa sách giáo khoa lấy việc phục vụ lợi ích xã hội, thực hiện mục tiêu chiến lược giáo dục là chính, đồng thời nâng cao hiệu quả kinh doanh Chính vì vậy, Nhà xuất bản Giáo dục chuyển đổi mô hình tổ chức và hoạt động sang tổ chức và hoạt động theo mô hình Công ty mẹ - Công ty con

có tính bước ngoặt trong trong quá trình phát triển của Nhà xuất bản Giáo dục Từ đây, Nhà xuất bản đã có mô hình của Tổng công ty xuất bản, tổ chức sản xuất - kinh doanh tổng hợp các xuất bản phẩm giáo dục, hoạt động ở cả ba khâu: xuất bản - in - phát hành

Như vậy, trong nền kinh tế thị trường, hoạt động xuất bản trở thành nhiệm vụ kinh doanh của mỗi đơn vị xuất bản, được xác định là một đòi hỏi tất yếu Nhưng với tư cách là đơn vị độc quyền xuất bản sách giáo khoa trên toàn quốc thì hoạt động xuất bản sách giáo khoa không phải chỉ là lợi nhuận

mà phải là giá trị đích thực của cuốn sách Nếu cuốn sách đó không có nội dung tư tưởng khoa học, nhiều lỗi kỹ thuật thì dù công sức biên tập bỏ ra với giấy in tốt, in đẹp đến đâu đi nữa thì cũng vô nghĩa Vì vậy, giá trị của cuốn sách đó là giá trị về nội dung và hình thức của nó là hình thức truyền tải Do sách giáo khoa là hàng hóa đặc thù nên nó cũng biểu hiện dưới hai mặt giá trị

và giá trị sử dụng mang tính riêng biệt trong tổng thể các loại sách, trình độ của người đọc thỏa mãn nhu cầu đối với sách rất cao và đa dạng, đặc biệt là những giá trị về nội dung tiếp nhận được khi dùng sách được nâng cao, được tích lũy lâu dài trong nhận thức người đọc Song những giá trị đó chỉ có ý nghĩa khi sách được đảm bảo lưu thông từ nơi sản xuất tới người sử dụng theo từng môn học, lớp học, kịp thời vào đầu mỗi năm học và đặc biệt là chất lượng nội dung cuốn sách phải theo những chuẩn mực và đảm bảo tính sư phạm về nội dung và hình thức

Khác với các loại hàng hóa khác, giá trị và giá trị sử dụng của xuất bản phẩm nhiều lúc không đồng nhất Điều này thường xảy ra đối với các xuất bản phẩm thuộc diện tuyên truyền Vì mục tiêu giáo dục, xuất bản phẩm được bán dưới giá thành, đây là định hướng của Đảng, Nhà nước ta và là yếu tố quan trọng để quy định chính sách đối với doanh nghiệp với hàng hóa đặc thù này Nhà nước có chính sách như: Đầu tư để xuất bản, trợ giá mặt hàng, tài

trợ xuất bản phẩm cho các đối tượng sử dụng Mặt khác, giá trị sử dụng của xuất bản phẩm rất khó nhận biết Để đánh giá được giá trị sử dụng của xuất bản phẩm phải có một quá trình người đọc biến nội dung tri thức của xuất bản phẩm thành tư tưởng, hành động hay những phát minh khoa học cần thiết Từ

sự phân tích trên ta thấy, việc tuyên truyền, phổ biến, lưu thông xuất bản phẩm trong xã hội là vấn đề cần thiết và cũng là một hoạt động kinh doanh đặc thù

Hoạt động xuất bản nói chung và xuất bản sách giáo khoa nói riêng để tiến hành bình thường cần có sự hỗ trợ của nhiều ngành kinh tế - kỹ thuật như: công nghệ tin học, điện tử, công nghệ giấy, chế bản điện tử, công nghiệp

in để hoàn thành một sản phẩm sách giáo khoa đạt tiêu chuẩn chất lượng về

kỹ thuật, mỹ thuật cho từng loại đối tượng người học (cấp I, cấp II, cấp III, Đại học) và các đối tượng người đọc trong xã hội Tuy nhiên, hoạt động xuất bản lại có tác động thúc đẩy sự phát triển của các ngành đó và là một bộ phận chung của nền kinh tế quốc dân Chính vì vậy, tất cả các quốc gia trên thế giới đều dành sự quan tâm đặc biệt đến sự nghiệp xuất bản, đặc biệt là xuất bản sách giáo khoa

2.2.2 Phát hành sách giáo khoa

Sau khi kết thúc quá trình xuất bản - in, xuất bản phẩm được đưa tới tay người đọc thông qua trao đổi sách trên thị trường nhằm thỏa mãn nhu cầu đa dạng về xuất bản phẩm cho khách hàng Thông qua lưu chuyển xuất bản phẩm, các doanh nghiệp đã thực hiện việc phổ biến tri thức về chính trị, kinh

tế, văn hóa, khoa học kỹ thuật… chứa đựng trong xuất bản phẩm cho mọi người ở mọi vùng lãnh thổ nhằm tuyên truyền về chủ trương, đường lối phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, giáo dục, động viên và khích lệ mọi người dân ủng hộ cũng như đi theo con đường mà Đảng và Nhà nước đã vạch ra Mặt khác, cũng thông qua phổ biến xuất bản phẩm, các doanh nghiệp đã góp

phần tích cực vào việc phổ biến tri thức, nâng cao trình độ văn hóa và dân trí

xã hội nhằm thực hiện mục tiêu xây dựng một xã hội giàu mạnh, công bằng

và văn minh

Đó là quá trình phân phối - lưu thông sách giáo khoa từ nơi sản xuất đến người tiêu dùng thông qua kênh tiêu thụ - phát hành sách giáo khoa với mạng lưới tiêu thụ rộng khắp đến từng địa phương trên toàn quốc, để đảm bảo nhu cầu sách giáo khoa cho tất cả học sinh trong cả nước ở từng cấp vào đầu mỗi năm học

Kinh doanh xuất bản phẩm là khâu nối liền giữa sản xuất và người sử dụng trong xã hội, là khâu cuối cùng giữ vị trí quan trọng trong quá trình xuất bản - in - lưu thông xuất bản phẩm, sẽ làm cho thị trường nhộn nhịp hẳn lên

và góp phần thay đổi bộ mặt văn hóa - xã hội Trong điều kiện nền kinh tế

hàng hóa thì sản xuất xuất bản phẩm là để bán Kinh doanh xuất bản phẩm chính là sự vận động tiếp theo của quá trình từ người sản xuất đến người sử dụng Sự vận động này càng nhanh, càng nhiều sẽ giúp cho cơ sở sản xuất thu hồi vốn nhanh, giảm chi phí về mặt thời gian lưu thông để tiếp tục vòng quay khác của vốn Như vậy, kinh doanh xuất bản phẩm coi như là quá trình tái sản xuất xuất bản phẩm Khâu này bị ách tắc sẽ dẫn đến sự ách tắc của khâu trước, dẫn đến khủng hoảng trong sản xuất và sử dụng xuất bản phẩm trong

xã hội

Trong nền kinh tế thị trường, kinh doanh giữ vị trí quan trọng về cả phương diện lý luận và thực tiễn Kinh doanh là mũi nhọn, đột kích phá vỡ cơ chế cũ để hình thành cơ chế mới Kinh doanh xuất bản phẩm đã thu hút được

sự chú ý của các ban ngành, các tổ chức chính trị, văn hóa tư tưởng vào vấn

đề này Đó là sự đầu tư trí lực, tiền của để mang lại lợi nhuận cho nhà kinh doanh và cho xã hội

Kinh doanh xuất bản phẩm không chỉ có ý nghĩa nối liền nhu cầu với các đơn vị sản xuất lưu thông và giữa các đơn vị sản xuất - kinh doanh với nhau thành một chỉnh thể mà nó còn gắn các quá trình sản xuất - kinh doanh xuất bản phẩm quốc gia với thế giới Việc xuất khẩu, nhập khẩu xuất bản phẩm phát triển đã làm cho các quốc gia xích lại gần nhau trên lĩnh vực văn hóa tinh thần, làm hoàn thiện hóa giao lưu văn hóa tinh thần giữa các quốc gia

Việc kinh doanh xuất - nhập khẩu xuất bản phẩm giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế xã hội Vì nó mở rộng khả năng sử dụng xuất bản phẩm ở mỗi quốc gia, từ đó nâng cao đời sống tinh thần và vật chất của nhân dân mỗi nước, gắn quá trình phát triển văn hóa trong nước với nền văn hóa thế giới thông qua việc xuất, nhập khẩu xuất bản phẩm Đó là quá trình phải phấn đấu không chỉ của bản thân các nhà xuất bản mà còn là vấn đề của quốc gia

Trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay, sản xuất lưu thông xuất bản phẩm nói chung có nhiều thành phần tham gia cạnh tranh, vai trò của nhà nước cực kỳ quan trọng trong việc tổ chức, quản lý và điều tiết vĩ mô Để thực hiện tốt vai trò của mình, nhà nước cần đổi mới toàn diện cả về tư duy và phương thức quản lý và giao quyền chủ động cho các doanh nghiệp Mục tiêu quản lý của nhà nước là nhằm tạo ra trạng thái bình ổn thị trường theo định hướng tư tưởng của nhà nước Nhà nước tác động và quản lý kinh doanh mặt hàng này bằng các hệ thống chính sách, công cụ là pháp luật và tài chính Hoạt động phát hành là một hoạt động kinh tế và hoạt động văn hóa Phát hành sách giúp đưa văn hóa tư tưởng tới từng người học trên cả nước Khi hoạt động phát hành phát triển mạnh mẽ sẽ hình thành nên một thị trường phát triển lành mạnh, ngăn chặn tình trạng mất trật tự trong phát hành với nhiều thành phần kinh tế tham gia trong cơ chế thị trường hiện nay Do đó, phát hành sách giáo khoa cũng là một phần của hệ thống phát hành xuất bản phẩm Không giống như những xuất bản phẩm khác lưu thông trên thị trường

thì hoạt động phân phối, lưu thông - phát hành có những đặc điểm nhất định

có quan hệ kinh tế chặt chẽ với khâu xuất bản và in sách giáo khoa trong một

hệ thống tổ chức thống nhất

Trong quá trình lưu thông - phát hành sách giáo khoa thì Nhà nước đóng vai trò quản lý Hiện nay, dưới mô hình hoạt động là Công ty mẹ - Công ty con của Nhà xuất bản Giáo dục thì các Công ty con là các Công ty Cổ phần Sách - Thiết bị trường học ở từng địa phương trong toàn quốc Đây là sự chuyển đổi quan trọng về chất, là điều kiện tiên quyết để Nhà xuất bản Giáo dục phát triển trong tình hình mới, đổi mới phương thức quản lý và phân phối, lưu thông sách

giáo khoa từ Nhà xuất bản, gắn liền và liên thông chặt chẽ với người tiêu dùng học sinh, sinh viên, giáo viên và xã hội Đồng thời, Nhà xuất bản Giáo dục đã xây dựng, củng cố hệ thống phát hành sách giáo khoa từ trung ương đến địa phương phục vụ việc nâng cao chất lượng dạy và học, mở ra khả năng tổ chức sản xuất, cung ứng các phương tiện dạy và học, thiết bị dạy học và các sản phẩm giáo dục khác, phục vụ tốt nhất cho nhà trường và xã hội

Như vậy, các Công ty Cổ phần Sách - Thiết bị trường học ở quận, huyện

và các trường học đóng vai trò là đầu mối trực tiếp đảm nhận việc phân phối sách giáo khoa theo nhu cầu của từng nới Số lượng, chủng loại, phát hành phí được thống nhất ở từng địa phương nhưng nội dung và hình thức được thống nhất trên toàn quốc và được đặt hàng với Nhà xuất bản Giáo dục vào quý I, đặt hàng bổ sung vào các quý sau để lên kế hoạch xuất bản cho kịp năm học mới Do đó, sách giáo khoa hiện nay mang tính độc quyền và chỉ có một đơn

vị được phép xuất bản nên tính cạnh tranh không có và với các xuất bản phẩm khác trên thị trường bị giới hạn

Do tính đặc thù của sách giáo khoa nên có nhiều tác động chi phối đến nhiệm vụ phát hành sách giáo khoa trên cả nước: đủ số lượng, đồng bộ sách học cho học sinh từng lớp Chính vì thế mà phát hành sách giáo khoa chiếm