ĐẠI CƯƠNG về hòa TAN và kỹ THUẬT hòa TAN HOÀN TOÀN pptx _ BÀO CHẾ (slide nhìn biến dạng, tải về đẹp lung linh)

Bài giảng pptx các môn chuyên ngành dược hay nhất có tại “tài liệu ngành dược hay nhất”; https:123doc.netusershomeuser_home.php?use_id=7046916. Slide bài giảng môn bào chế thuốc pptx dành cho sinh viên chuyên ngành dược. Trong bộ sưu tập có trắc nghiệm kèm đáp án chi tiết từng bài, giúp sinh viên tự ôn tập và học tập tốt môn bào chế thuốc bậc cao đẳng đại học chuyên ngành dược

MỤC TIÊU

1. Trình bày được khái niệm: hòa tan, độ tan, hệ số

tan, nồng độ dung dịch

2. Tính được nồng độ dược chất trong dung dịch, tính

lượng dược chất khi biết nồng độ

3. Giải thích được tính hòa tan của dược chất trong

dung môi

4. Kể được các yếu tố ảnh hưởng đến độ tan và tốc độ

hòa tan, nguyên tắc vận dụng trong pha chế

5. Nêu được nguyên tắc, phạm vi ứng dụng, ưu

nhược điểm của các phương pháp hòa tan đặc biệt

I ĐẠI CƯƠNG VỀ SỰ HÒA TAN

 Hòa tan:

Quá trình phân tán đến mức phân tử hoặc ion chất tan trong dung môi để tạo thành hỗn hợp một tướng lỏng duy nhất và đồng nhất gọi là dung dịch

 Có sự thay đổi trạng thái sau khi hòa tan

 Có mức độ tan giới hạn

 Có tỉ lệ ít hơn

 Dung môi: môi trường phân tán

 Dung dịch: hệ phân tán ở mức phân tử (rắn, lỏng, khí)

 Dung dịch thật: chất bị phân tán ở mức ion hoặc phân tử có kích thước nhỏ, kích thước hạt < 10-

Là lượng dung môi tối thiểu cần thiết để hòa tan hoàn toàn một đơn vị chất đó ở điều kiện chuẩn (20 o C,

1 atm).

 Thay đổi tùy dung môi và điều kiện hòa tan

 Biểu thị bằng số ml dung môi cần thiết để hòa tan 1g chất tan

Ví dụ: độ tan của NaCl trong nước là 1: 2,786

cafein 1: 50 (20 o C)

1: 6 (80 o C) saccharose 1: 0,5

Cách gọi qui ước về độ tan của một chất

Cách gọi Lượng dung môi cần thiết để

hòa tan 1 g chất tan (ml)

Là lượng chất tan tối đa có thể hòa tan hoàn toàn trong 1 đơn vị dung môi trong điều kiện chuẩn (20oC, 1 atm).

Dung dịch bão hòa?

Là tỉ số giữa lượng chất tan và lượng dd tạo thành.

- Nồng độ phần trăm (C%): lượng chất tan có trong

M mg/l = mEq/l x

hóa trị

hóa trị mEq/l = mg/l x

M

VD: 1mEq/Na + = 23mg/1 = 23mg 1mEq/Ca ++ = 40mg/2 = 20mg

Sự tương tác dung môi – chất tan

 Dung môi phân cực: hình thành từ các phân tử phân cực mạnh có cầu nối H (nước, ethanol…)

 Dung môi bán phân cực: hình thành từ phân tử phân cực mạnh không có cầu nối H (aceton,

pentanol…)

 Dung môi không phân cực : hình thành từ phân

tử không phân cực hoặc phân cực yếu (benzen, dầu thực vật, dầu khoáng…)

− Điều kiện tan: lực hút phân tử dung môi – chất tan

> lực hút giữa các phân tử cùng loại

− Lực tương tác: lực tĩnh điện, tương tác qua cầu H

− Hiện tượng solvat hóa: tương tác giữa phân tử, ion chất tan và phân tử dung môi => hydrat hóa

chất phân cực mạnh (hằng số điện môi)

 Phân tử lưỡng cực của dung môi

 ion chất tan (nước, muối vô cơ)

 phân tử lưỡng cực chất tan (nước, cồn)

 phân tử lượng cực cảm ứng của chất tan (cồn, iod)

Sự hòa tan alcol trong nước:

H R H R

| | | |

H − O … H− O …H− O …H− O …

R càng lớn => phân cực càng kém => càng ít hòa tan vào nước

Càng nhiều nhóm –OH => càng dễ tan trong nước

Dung môi không phân cực: hòa tan các chất không phân cực

 Phenol rất tan trong glycerin

 S dễ tan trong CS 2

 Các nhóm –OH, -CHO, -CHOH, -CH 2 OH, -COOH, -NO 2 , -CO, -NH 2 , -SO 3 H: tăng độ tan của các hợp chất hữu cơ trong nước

(Gốc –R: C càng nhiều => càng giảm độ tan trong

dung môi phân cực)

 Hợp chất cao phân tử: không tan hoặc tan rất ít

 Chất có điểm chảy cao: có độ tan thấp

 Các dung môi có thể đồng tan với nhau theo bất cứ tỉ

lệ nào nếu cùng 1 loại phân cực hoặc không phân cực

TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ HÒA TAN

2.1 Yếu tố ảnh hưởng đến độ tan:

 Bản chất hóa học của chất tan và dung môi

 Bản chất hóa học của chất tan và dung môi

 Là yếu tố quyết định độ tan của 1 chất trong dung

môi

 Thay dược chất bằng dẫn chất dễ tan:

• Thay quinin clorhydrat bằng quinin diclorhydrat

• Thay calcium gluconat bằng calcium

glucoheptonat

• Thay camphor bằng camphor sulfonat Na

Làm tăng hoặc giảm độ tan tùy phản ứng thu nhiệt hay tỏa nhiệt

- Chất có độ tan tăng theo nhiệt độ:

VD:

• Cafein ít tan trong nước ở nhiệt độ thường

(1:50 ở 20oC) , dễ tan ở nhiệt độ cao (1:6 ở

20oC)

• Phenacetin tan trong nước ở 100oC gấp 20 lần ở nhiệt độ thường

- Chất có độ tan không đổi khi tăng nhiệt độ: VD: NaCl

- Chất có độ tan giảm khi tăng nhiệt độ :

+ Calcium glycerophosphat / nước (1:20) ở nhiệt độ thường nhưng không tan trong nước sôi

+ Calcium citrat, methylcellulose

Ảnh hưởng của nhiệt độ đến độ tan (Ở 32,4 0 C độ

tan của Na 2 SO 4 10H 2 O bắt đầu giảm)

 Yếu tố pH

Ảnh hưởng quan trọng đến độ tan của dược chất khi sự hòa tan liên quan đến

sự ion hóa

 Alkaloid dễ tan trong nước acid hóa

 Phenol dễ tan trong nước kiềm hóa

 Các chất lưỡng tính: protein, acid amin…

bị tủa ở pH đẳng điện

 Dạng tinh thể ít ổn định dễ tan hơn

VD: novobiocin dạng vô định hình dễ tan hơn dạng kết tinh 10 lần

Dược chất Dạng kết tinh Dược chất Dạng kết tinh

 Sự hiện diện của chất khác

 Chất làm tăng độ tan các chất khác:

VD:

Na salicylat và Na benzoat làm tăng độ tan cafein/ nước

Antipyrin, uretan làm tăng độ tan quinin trong nước

 Chất làm giảm độ tan của chất khác, gây tủa (hiện tượng hóa muối)

VD:

Độ tan của tinh dầu/ nước giảm khi thêm NaCl

Độ tan của ether/nước giảm khi thêm đường

dung môi

VD:

Ether + nước: hòa tan nitrocellulose

Aceton + alcol + nước: hòa tan acetophtalat

cellulose

2.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến tốc độ hòa tan:

Tốc độ hòa tan: tốc độ của dược chất đi vào trong dd.

Công thức biểu thị tốc độ hòa tan (Noyes và Whitney):

V: tốc độ hòa tan

S: diện tích tiếp xúc giữa chất lỏng và chất rắn

C s : nồng độ bão hòa của chất tan

C t : nồng độ của dung dịch ở thời gian t

K: hằng số tốc độ hòa tan

V  dC

dt  KS (C S C t)

Công thức Nerst – Bruner:

D: hệ số khuếch tán của chất tan trong dung môi δ: bề dày của lớp khuếch tán

V  dC

 ( CS Ct)

 Diện tích tiếp xúc giữa chất tan và dung môi

Kích thước tiểu phân càng nhỏ => diện tích bề mặt càng lớn => nghiền mịn dược chất trước khi hòa tan

 Nhiệt độ và độ nhớt của môi trường phân tán

Làm tăng độ tan:

+ Tăng nhiệt độ => tăng (C s -C t ), tăng D

+ Giảm độ nhớt => tăng D

=> Làm tăng tốc độ hòa tan

=> Làm tăng tốc độ phân tán

=> Đồng nhất hóa dung dịch

Phương pháp “per descensum” có độ hòa tan rất lớn do dùng dung dịch có tỷ trọng lớn hơn dung môi

 Độ tan của chất tan

ĐẶC BIỆT

3.1 Phương pháp tạo dẫn chất dễ tan:

Nguyên tắc: dùng các chất có khả năng tạo

phức dễ tan trong dung môi => chất tạo thành khó duy trì nguyên vẹn tác dụng sinh học của dược chất ban đầu.

VD: HgI2 + KI  K2[HgI4]

Iod 1g

Kali iodid 2g

Nước cất vđ 100ml

Nguyên tắc: làm trung gian liên kết phân tử chất tan

và phân tử dung môi

 Có nhóm thân nước: -COOH, -OH, -NH 2 , -SO 3 H…

 Nhóm thân dầu: hydrocarbon…

VD:

Dùng Na benzoat hòa tan cafein, anestezin, pyramidon

acid citric hòa tan calci glycero phosphat

antipyrin/ uretan hòa tan quinin

acid lactic hòa tan haloperidol HCl

Cafein 7g

Natri benzoat 10g

Nước cất vđ 100ml

Nguyên tắc: hỗn hợp dung môi làm thay đổi độ tan của

dược chất do làm thay đổi độ phân cực, biến dung môi bán phân cực thành hỗn hợp phân cực mạnh…(được sử dụng phổ biến nhất).

 Nước – alcol: hòa tan camphor , anestezin

 Nước – alcol – glycerin: hòa tan glycosid , phenobarbital

 Nước – alcol – propylen glycol: paracetamol

 Nước – glycerin: hòa tan cloramphenicol

 Aceton – alcol – nước: hòa tan aceto phtalat cellulose

 Alcol – glycerin: hòa tan digitalin



Digitalin Mười centigam Cồn 90% 46g

Glycerin 40g

Nước cất vđ 100ml

Điều kiện: nồng độ chất diện hoạt > nồng độ micelle tới hạn → Ưu điểm cho nồng độ vượt quá giới hạn bão hòa của một chất.

VD: tween 20, tween 80, …

Nhược điểm: thường có vị khó chịu, ảnh hưởng tác dụng dược lý của dược chất và có độc tính