Nghiên cứu và đề xuất một số giải pháp nhằm chuyển đổi mô hình kinh doanh chợ trên địa bàn tỉnh hòa bình

Với chủ trương “chuyển đổi các Ban quản lý chợ sang doanh nghiệp, hợp tác xã tổ chức khai thác kinh doanh và quản lý” theo Nghị định 02/2003/NĐ - CP là một yêu cầu cần thiết để cải tiến

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI



LÊ THỊ ÁNH

NGHIÊN CỨU VÀ ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM CHUYỂN ĐỔI MÔ HÌNH KINH DOANH CHỢ

TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HÒA BÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KỸ THUẬT QUẢN TRỊ KINH DOANH

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI

- -

LÊ THỊ ÁNH

NGHIÊN CỨU VÀ ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM CHUYỂN ĐỔI MÔ HÌNH KINH DOANH CHỢ

TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HÒA BÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KỸ THUẬT QUẢN TRỊ KINH DOANH

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

LỜI CẢM ƠN

Đề tài “Nghiên cứu và đề xuất một số giải pháp nhằm chuyển đổi mô hình

kinh doanh chợ trên địa bàn tỉnh Hòa Bình” là kết quả từ quá trình nỗ lực học

tập và rèn luyện của tôi tại trường đại học Để hoàn thành luận văn này, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến quý thầy cô, các đồng nghiệp, người thân

và tất cả bạn bè đã giúp đỡ, động viên tôi trong suốt thời gian thực hiện luận văn này

Xin trân trọng cảm ơn thầy giáo TS Đào Thanh Bình, người đã tận tình hướng dẫn, góp ý và giúp tôi hoàn thành luận văn tốt nghiệp

Xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo và các đồng nghiệp tại Sở Công Thương Hòa Bình đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình thu thập dữ liệu

Hòa Bình, tháng 6 năm 2014

Lê Thị Ánh

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài “Nghiên cứu và đề xuất một số giải pháp nhằm

chuyển đổi mô hình kinh doanh chợ trên địa bàn tỉnh Hòa Bình” là công trình

nghiên cứu của riêng bản thân tôi Các số liệu điều tra, kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực và chƣa đƣợc công bố ở bất kỳ tài liệu nào khác

Tác giả

Lê Thị Ánh

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC CÁC HÌNH PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu của đề tài 2

3 Phương pháp nghiên cứu đề tài 2

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 3

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHỢ VÀ MÔ HÌNH KINH DOANH CHỢ 4

1.1 Khái niệm và phân loại chợ 4

1.1.1 Khái niệm về chợ 4

1.1.2 Đặc điểm của chợ 5

1.1.3 Vai trò của chợ 8

1.1.4 Chức năng của chợ 13

1.1.5 Phân loại chợ 15

1.2 Mô hình tổ chức kinh doanh chợ 18

1.2.1 Khái niệm về mô hình kinh doanh chợ 18

1.2.3 Một số mô hình tổ chức kinh doanh chợ 19

1.3 Các nhân tố ảnh hưởng đến mô hình kinh doanh chợ 25

1.3.1 Quy mô và tính chất các loại chợ 25

1.3.2 Công nghệ quản lý chợ 25

1.3.3 Trình độ của người tham gia quản lý chợ 26

1.3.4 Điều kiện tự nhiên và không gian địa lý của địa bàn chợ 26

1.3.5 Điều kiện kinh tế 27

1.3.6 Điều kiện xã hội 29

1.4 Kinh nghiệm một số nước về phát triển mô hình kinh doanh chợ 30

1.4.1 Kinh nghiệm của Trung Quốc 30

1.4.2 Kinh nghiệm của Thái Lan 33

1.4.3 Kinh nghiệm của tỉnh Đắk Lắk 36

1.4.4 Một số bài học kinh nghiệm có thể áp dụng đối với Hòa Bình 37

TỔNG KẾT CHƯƠNG 1 39

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG MẠNG LƯỚI CHỢ VÀ CÁC MÔ HÌNH KINH DOANH CHỢ TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HÒA BÌNH 40

2.1 Tổng quan về điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội tỉnh Hòa Bình 40

2.1.1 Tổng quan về điều kiện tự nhiên 40

2.1.2 Điều kiện xã hội 42

2.2 Tình hình phát triển kinh tế của tỉnh Hòa Bình giai đoạn 2011-2013 42

2.2.1 Tình hình phát triển kinh tế tỉnh Hòa Bình giai đoạn 2011-2013 42

2.2.2 Kinh tế HTX và doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh Hòa Bình 44

2.3 Thực trạng phát triển mạng lưới chợ trên địa bàn tỉnh Hòa Bình 46

2.3.1 Cơ cấu các loại hình chợ 46

2.3.2 Đặc điểm và nội dung hoạt động của các loại hình chợ 47

2.3.3 Các dịch vụ được cung cấp tại chợ 51

2.3.4 Cơ cấu vốn và quy mô đầu tư xây dựng chợ 51

2.4 Thực trạng công tác chuyển đổi mô hình kinh doanh chợ 51

2.4.1 Tình hình hoạt động kinh doanh của các chợ đã chuyển đổi mô hình kinh doanh 52

2.4.3 Phương thức chuyển đổi mô hình kinh doanh chợ 54

2.4.4 Thời gian chuyển đổi mô hình kinh doanh chợ 55

2.5 Về cơ chế chính sách trong công tác phát triển chợ và chuyển đổi mô hình

kinh doanh chợ của địa phương 55

2.6 Đánh giá chung về mạng lưới chợ và công tác chuyển đổi mô hình kinh doanh chợ trên địa bàn tỉnh Hòa Bình 56

2.6.1 Về mạng lưới chợ 56

2.6.2 Về công tác chuyển đổi mô hình kinh doanh chợ trên địa bàn tỉnh Hòa Bình 57

2.6.3 Nguyên nhân của các yếu kém 60

TỔNG KẾT CHƯƠNG II 62

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP VÀ KHUYẾN NGHỊ NHẰM CHUYỂN ĐỔI MÔ HÌNH KINH DOANH CHỢ TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HÒA BÌNH 63

3.1 Tăng cường quản lý nhà nước đối với công tác chuyển đổi mô hình kinh doanh chợ 63

3.1.1 Lộ trình chuyển đổi và phương án chuyển đổi 63

3.1.2 Thủ tục hành chính khi tiến hành chuyển đổi mô hình kinh doanh chợ 67

3.2 Giải pháp thu hút đầu tư phát triển chợ 77

3.3 Giải pháp phát triển thương nhân kinh doanh tại chợ 78

3.3.1 Tạo môi trường ổn định để thương nhân yên tâm kinh doanh 79

3.3.2 Sửa đổi, bổ sung cơ chế, chính sách ưu đãi đối với thương nhân kinh doanh tại chợ 79

3.4 Giải pháp về nguồn nhân lực tham gia quản lý chợ 81

TỔNG KẾT CHƯƠNG 3 85

KẾT LUẬN 86

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 88

PHỤ LỤC 01 90

23/12/ 2009 của Chính phủ Sửa đổi,

bổ sung một số điều của Nghị định số

Hợp tác xã kinh doanh, quản lý chợ HTX chợ

Công ty trách nhiệm hữu hạn Công ty TNHH

Công ty cổ phần Công ty CP

DANH MỤC CÁC BẢNG

Biểu 2.1 Hiện trạng dân số tỉnh Hòa Bình 42

Biểu 2.2 Tình hình phát triển kinh tế tỉnh Hòa Bình giai đoạn 2011-2013 43

Biểu 2.3: Mật độ và bán kính phục vụ của chợ 49

Biểu 2.4: Số hộ kinh doanh tỉnh Hòa Bình 50

Biểu 2.5: Công tác thu, chi tài chính 52

Biểu 2.6: Tỷ lệ điểm kinh doanh đã ký hợp đồng thuê 53

Biểu 2.7 Thời gian chuyển đổi mô hình kinh doanh chợ 55

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1: Cơ cấu tổ chức của Hợp tác xã chợ 20

Hình 1.2: Cơ cấu tổ chức của doanh nghiệp chợ 21

Hình 1.3: Cơ cấu tổ chức của Ban quản lý chợ 23

Hình 1.4 Mô hình tổ chức cá nhân quản lý 24

Hình 1.5: Mô hình tổ chức của chợ: 34

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong lịch sử phát triển của xã hội loài người, chợ là một bộ phận cấu thành không thể thiếu được trong đời sống kinh tế văn hóa xã hội Trong nền văn minh lúa nước và đặc biệt đối với nền kinh tế có tới gần 80% dân số sống ở nông thôn như Việt Nam, chợ không chỉ là một kiểu tổ chức hoạt động kinh tế mà còn là một dạng sinh hoạt văn hóa chứa đựng đậm đà và sâu sắc các giá trị truyền thống dân tộc Thông qua chợ, nhiều nhu cầu của đời sống con người được thỏa mãn, kể cả nhu cầu tiêu dùng, sản xuất và tinh thần Bên cạnh đó cũng có thể đánh giá được trình

độ phát triển thị trường cũng như mức độ phát triển của đời sống kinh tế văn hóa của người dân thông qua kết cấu hạ tầng và mô hình kinh doanh chợ trên địa bàn sở tại

Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu vào nền kinh tế thế giới và theo cam kết với WTO Việt Nam mở cửa hoàn toàn thị trường bán lẻ từ năm 2009

đã tạo ra nhiều cơ hội cũng như thách thức đối với sự phát triển của nhiều thành phần kinh tế Hiện nay hiệu quả hoạt động mạng lưới chợ với tính chất là một loại hình kinh doanh thương mại - dịch vụ mang tính truyền thống ở nước ta nói chung đang gặp nhiều khó khăn, thách thức Phương pháp và trình độ quản lý chợ lạc hậu, không đáp ứng kịp thời với xu hướng hiện đại hóa phương thức quản lý kinh doanh, cạnh tranh và phát triển, làm giảm hiệu quả hoạt động của chợ

Với mục tiêu tại Nghị quyết Đảng bộ lần thứ VX và Kế hoạch phát triển kinh tế -

xã hội năm 2011 – 2015 tỉnh Hòa Bình là “Tổng mức lưu chuyển hàng hòa và doanh thu dịch vụ tăng bình quân 25%/năm, tốc độ tăng trưởng ngành dịch vụ là 14,2% Cơ cấu ngành dịch vụ (không tính công ty Thủy điện Hòa Bình) chiếm 36,7% Đến năm

2020 Hòa Bình cơ bản là một tỉnh công nghiệp” thì phát triển mạng lưới chợ sẽ góp phần quan trọng trong việc thực hiện thắng lợi các chỉ tiêu kinh tế - xã hội đã đề ra Với chủ trương “chuyển đổi các Ban quản lý chợ sang doanh nghiệp, hợp tác xã tổ chức khai thác kinh doanh và quản lý” theo Nghị định 02/2003/NĐ - CP là một yêu cầu cần thiết để cải tiến phương thức quản lý nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động chợ, nâng cao nặng lực cạnh tranh của mạng lưới chợ trước sự phát triển đa dạng của các kênh phân phối, lưu chuyển hàng hóa Đồng thời đây là một nhiệm vụ quan trọng trong quá trình triển khai thực hiện các chủ trương, quy định của nhà nước về quản

lý và phát triển chợ

Sau 10 năm thực hiện chủ trương “chuyển đổi các Ban quản lý chợ sang doanh nghiệp, hợp tác xã tổ chức khai thác kinh doanh và quản lý” tại Nghị định

02/2003/NĐ-CP, đến nay trên địa bàn tỉnh mới chỉ có 07 chợ trong tổng số 92 chợ hiện có (chiếm 7,7%) được chuyển đổi hình thức quản lý Vì vậy, một trong những yêu cầu cấp bách hiện nay là cần có sự quan tâm, nghiên cứu đúng mức về chợ để định hướng phát triển mô hình tổ chức kinh doanh chợ và tìm ra các giải pháp trong

quá trình quản lý và phát triển chợ Do đó “Nghiên cứu và đề xuất một số giải

pháp nhằm chuyển đổi mô hình kinh doanh chợ trên địa bàn tỉnh Hòa Bình” là

rất cần thiết trong bối cảnh hiện nay

2 Mục tiêu của đề tài

a Mục tiêu chung:

- Đẩy nhanh công tác chuyển đổi mô hình thức kinh doanh chợ theo chủ trương của nhà nước nhằm nâng cao năng lực quản lý và kinh doanh của hệ thống mạng lưới chợ tỉnh Hòa Bình trong thời kỳ hội nhập

b Mục tiêu cụ thể:

- Hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về chợ và mô hình kinh doanh chợ

- Nghiên cứu và phân tích thực trạng mạng lưới chợ, mô hình kinh doanh chợ trên địa bàn tỉnh Hòa Bình để từ đó lựa chọn mô hình kinh doanh chợ phù hợp với từng chợ trên địa bàn tỉnh Hòa Bình

- Đề xuất các giải pháp giúp UBND tỉnh Hòa Bình và UBND các huyện, thành phố đẩy nhanh công tác chuyển đổi mô hình kinh doanh chợ trên địa bàn

3 Phương pháp nghiên cứu đề tài

- Phương pháp thống kê, tổng hợp, phân tích, so sánh, kết hợp với nghiên cứu tài liệu

Các phương pháp này được sử dụng xuyên suốt trong quá trình nghiên cứu đề tài Trên cơ sở những dữ liệu thu thập được, đề tài tiến hành thống kê và phân tích vấn đề

- Phương pháp điều tra, khảo sát

Tác giả sẽ tổ chức điều tra khảo sát thực tế đối với các chợ trên địa bàn tỉnh

Sử dụng biểu mẫu điều tra, phỏng vấn trực tiếp lấy thông tin Trong đó, đối tượng điều tra là các đơn vị quản lý, kinh doanh chợ (doanh nghiệp, Hợp tác xã, ban quản

lý, tổ quản lý, cá nhân)…trên địa bàn 10 huyện và 01 thành phố của tỉnh Hòa Bình

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

- Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các chợ và mô hình tổ chức kinh doanh chợ ở trên địa bàn tỉnh Hòa Bình

- Phạm vi nghiên cứu của đề tài

+ Về thời gian: Đánh giá thực trạng mạng lưới chợ và mô hình tổ chức kinh doanh chợ hiện đang có trên địa bàn tỉnh Hòa Bình đến năm 2012

+ Về không gian: Nghiên cứu thực trạng mạng lưới chợ và các mô hình tổ chức quản lý kinh doanh chợ trên địa bàn tỉnh Hòa Bình

+ Về nội dung: Tập trung nghiên cứu các mô hình tổ chức kinh doanh chợ truyền thống ở Hòa Bình hiện nay

5 Kết cấu của luận văn

- Phần mở đầu

Chương 1: Cơ sở lý luận về chợ và mô hình kinh doanh chợ

Chương 2: Thực trạng mạng lưới chợ và các mô hình kinh doanh chợ trên địa bàn tỉnh Hòa Bình

Chương 3: Một số giải pháp và khuyến nghị nhằm chuyển đổi mô hình kinh doanh chợ trên địa bàn tỉnh Hòa Bình

- Phần kết luận

- Tài liệu tham khảo

- Phụ lục

CHƯƠNG 1:

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHỢ VÀ MÔ HÌNH KINH DOANH CHỢ

1.1 Khái niệm và phân loại chợ

1.1.1 Khái niệm về chợ

Chợ đã tồn tại và phát triển từ bao đời nay, nó đã trở nên quen thuộc với mọi người Chợ ra đời và phát triển gắn liền với sự phát triển của nền sản xuất xã hội, tính chất xã hội hoá của nền sản xuất ngày càng cao, sự phân công lao động xã hội ngày càng sâu sắc thì nhu cầu trao đổi hàng hoá ngày càng lớn và chợ - nơi trao đổi hàng hoá, dịch vụ sẽ ngày càng phát triển Có nhiều cách hiểu khác nhau về chợ, nhưng có thể khẳng định rằng chợ là một loại hình thương nghiệp truyền thống

Theo cách hiểu thông thường thì chợ là nơi gặp nhau giữa người mua và người bán

để trao đổi, mua bán sản phẩm hàng hoá và dịch vụ (Theo Đại Từ điển tiếng Việt -

NXB Từ điển Bách Khoa – 2003)

Theo Nghị định số 02/2003/NĐ - CP thì khái niệm về chợ điều chỉnh trong

Nghị định này là “loại chợ mang tính truyền thống, được tổ chức tại một địa điểm

theo quy hoạch, đáp ứng các nhu cầu mua bán, trao đổi hàng hóa và nhu cầu tiêu dùng của khu vực dân cư” Khái niệm này đã đề cập đến tính tổ chức của chợ và

yêu cầu địa điểm chợ phải được quy hoạch, mục tiêu của chợ là để đáp ứng nhu cầu hàng hoá và nhu cầu tiêu dùng của dân cư

Trong giai đoạn hiện nay, các loại hình thương mại hiện đại như hệ thống các siêu thị, đại siêu thị, trung tâm thương mại, cửa hàng bách hoá tổng hợp, cửa hàng tiện dụng… đã được hình thành và phát triển khá mạnh làm phong phú hơn diện

mạo của nền thương nghiệp xã hội Một cách khác, chợ có thể được hiểu là: một

loại hình thương mại mang tính truyền thống, một bộ phận cấu thành của thị trường

xã hội, là nơi diễn ra các hoạt động trao đổi, mua bán hàng hóa và dịch vụ giữa những người sản xuất, người tiêu dùng và người buôn bán, với nhịp độ tương đối thường xuyên, có tính tập trung từ phạm vi làng xã đến vùng, miền rộng lớn và được tổ chức, quản lý theo quy định của Nhà nước

Theo tiêu chuẩn xây dựng Việt Nam, chợ được hiểu là một môi trường kiến trúc công cộng của một khu vực dân cư được chính quyền quy định, cho phép hoạt động mua bán hàng hoá và dịch vụ thương nghiệp

Như vậy, dù ở góc độ nào thì khái niệm về chợ cũng bao gồm các nội dung chủ yếu là: Không gian họp chợ, thời gian họp chợ, chủ thể tham gia trao đổi mua

bán trong chợ, đối tượng hàng hoá trao đổi mua bán trong chợ và các hoạt động trao đổi mua bán trong chợ

có rất nhiều người tham gia bán hàng với những mặt hàng, ngành hàng pháp luật không cấm Người bán ở đây có thể bao gồm người sản xuất và các thương nhân Người sản xuất có thể trực tiếp đem sản phẩm của mình ra chợ để trao đổi mua bán với những người sản xuất khác, với người tiêu dùng cuối cùng hoặc với các người mua khác Những người mua cũng có thể mang sản phẩm mua được để trao đổi với những người sản xuất, người tiêu dùng cuối cùng hoặc với các nhà bán lẻ khác trên chợ

Người tham gia bán hàng tại chợ không cần nhiều vốn (trừ trường hợp các chủ thể tham gia vào hoạt động bán buôn ở chợ), tuỳ theo mục đích và điều kiện của chủ thể kinh doanh mà lượng vốn được sử dụng nhiều hay ít và lượng vốn này được xem như mức tối thiểu để chủ thể có thể tham gia vào hoạt động kinh doanh bán hàng tại chợ Nhìn chung, khi tham gia vào hoạt động kinh doanh ở chợ chi phí các chủ thể tham gia và rời bỏ thị trường thấp hơn so với các hình thức phân phối hiện đại khác

Chợ là nơi mọi người có thể tham gia một cách dễ dàng vào hoạt động trao đổi, buôn bán, điều kiện để các chủ thể tham gia vào hoạt động kinh doanh ở chợ không quá khắt khe về trình độ chuyên môn Chỉ cần có nhu cầu kinh doanh, khả năng tài chính, khả năng kinh doanh các mặt hàng, ngành hàng pháp luật không cấm thì họ đều có thể tham gia vào hoạt động kinh doanh ở chợ Đặc điểm này xuất phát

từ đặc điểm kinh tế xã hội nước ta là một nước nông nghiệp với gần 80% dân số sống ở nông thôn và chợ hầu như tập trung phần lớn ở nông thôn Sự phân bố chợ ở nông thôn phần nào đã hình thành nên đặc điểm về chất lượng của các chủ thể tham gia hoạt động kinh doanh chợ Những người bán hàng ở hầu hết các chợ nông thôn hiện nay là những người có trình độ văn hóa thấp Họ tham gia bán hàng ở chợ để kiếm thêm thu nhập cho cuộc sống và để tận dụng thời gian rảnh rỗi lúc nông nhàn

Có hai loại chủ thể tham gia kinh doanh ở chợ bao gồm chủ thể tham gia kinh doanh thường xuyên và không thường xuyên

+ Chủ thể kinh doanh thường xuyên: là các chủ thể kinh doanh nhằm mục đích kiếm lời và họ coi đây là nghề nghiệp chính của họ Những chủ thể này thường có diện tích kinh doanh trong nhà, bao gồm các điểm kinh doanh của chủ hàng (được

bố trí cố định) và không gian giao thông mua hàng của khách Các chủ thể này cơ bản bảo đảm tính chất kinh doanh ổn định và thường xuyên của chợ và được chia thành hai nhóm chức năng chính là bộ phận kinh doanh hàng hoá và bộ phận kinh doanh dịch vụ

+ Chủ thể tham gia không thường xuyên là các chủ thể tham gia bán hàng tại chợ nhằm tận dụng thời gian dư thừa, đây không phải là nghề nghiệp chính của họ Đây là bộ phận kinh doanh tự do, thường được bố trí bán hàng ở một khu vực riêng Tuỳ theo điều kiện của từng chợ có thể bố trí bộ phận này ở trong mái hoặc ngoài trời và diện tích kinh doanh của bộ phận này thường không phân chia cụ thể cho một chủ hàng nào và được lấy theo nhu cầu thực tế của từng chợ

- Người mua

Ở các trung tâm thành phố, hàng hoá có thể được mua từ nhiều nơi như chợ, siêu thị, trung tâm thương mại và các cửa hàng bán lẻ Nhưng ở nông thôn, nơi hầu như chỉ có hình thức phân phối hàng hoá truyền thống là chợ, nên chợ thu hút được rất nhiều người đến mua hàng

Người mua hàng bao gồm người sản xuất, người tiêu dùng và các thương nhân Người sản xuất mua hàng để cung cấp các yếu tố đầu vào phục vụ cho quá trình sản xuất Người tiêu dùng mua hàng để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng cá nhân, hàng hoá họ có nhu cầu ở chợ rất phong phú đa dạng về chủng loại, nhưng số lượng

và quy mô không lớn Đội ngũ thương nhân cũng tham gia vào quá trình mua bán hàng hoá trên chợ một mặt để đáp ứng nhu cầu của họ, mặt khác họ mua hàng với

số lượng lớn sau đó lại đem bán lại hàng hoá để kiếm lời

* Về chủ thể quản lý

Chủ thể tham gia quản lý chợ cũng đa dạng về thành phần, có thể là ban quản

lý, tổ quản lý; hợp tác xã, doanh nghiệp hay liên doanh hộ gia đình Các chủ thể quản lý chợ hiện nay ở nước ta chủ yếu là các ban quản lý (đối với các chợ quy mô lớn và vừa), tổ quản lý chợ (đối với các chợ quy mô nhỏ), và cũng có một số chợ do các doanh nghiệp chợ quản lý, họ quản lý và điều hành hoạt động của chợ theo nội quy chợ

* Về không gian họp chợ

- Chợ thường phân bố ở khắp các tỉnh thành trong cả nước, nhưng ở khu vực nông thôn, vùng núi, vùng sâu, vùng xa chợ chiếm tỷ trọng chủ yếu trong mạng lưới phân phối hàng hoá

- Chợ ở nước ta thường được hình thành ở những khu vực có vị trí địa lý thuận tiện cho việc trao đổi, vận chuyển hàng hoá cũng như đi lại của dân cư

- Trước đây chợ thường được hình thành tự phát, không theo một quy hoạch chung, ở đâu có nhu cầu là ở đó hình thành nên chợ (chợ tạm, chợ cóc)

- Không gian họp chợ cũng không đồng đều, có chợ với diện tích rất lớn như các chợ đầu mối, chợ bán buôn… nhưng cũng có những chợ chỉ cần một không gian rất nhỏ, như các chợ làng, xã, chợ cóc, chợ tạm, chợ đường cái…

* Về thời gian họp chợ

Khác với các hình thức phân phối hiện đại như siêu thị, cửa hàng tự chọn, ở đó thời gian hoạt động thường là tất cả các ngày trong tháng, tất cả các tháng trong năm, thậm chí có những siêu thị mở cửa 24/24, thời gian họp chợ có thể thường xuyên hoặc không thường xuyên, và thường theo một quy luật nhất định về thời gian, nhất là ở các vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa Có nhiều chợ chỉ họp vào những giờ nhất định trong ngày, những ngày nhất định trong tháng hoặc trong năm Như chợ phiên chỉ họp chợ vào một số ngày trong tháng, hoặc chợ cuối tuần chỉ họp vào ngày cuối tuần, hay như chợ đêm chỉ họp vào ban đêm Đặc biệt, ở các vùng đồng bào dân tộc thiểu số thì chu kỳ họp chợ rất dài, thường là một tháng họp một phiên Cá biệt, có chợ chỉ họp một phiên một năm (chợ Viềng tại Nam Định)

* Về hàng hóa trao đổi, mua bán trong chợ

- Chủng loại hàng hoá

Chủng loại hàng hóa được trao đổi mua bán trong chợ rất đa dạng Chợ là nơi trao đổi các sản phẩm được sản xuất ra, nhất là đối với những người sản xuất nhỏ, không tập trung Người bán ở đây có thể là những người sản xuất, họ tạo ra sản phẩm và trực tiếp đưa sản phẩm của mình ra chợ để trao đổi mua bán, với số lượng

có thể nhiều hay ít, điều này hoàn toàn không có ở các siêu thị hay các trung tâm thương mại Người bán ở đây còn có thể là các thương nhân, họ thực hiện mua bán trao đổi hàng công nghiệp tiêu dùng, vật tư sản xuất nhằm thu được lợi nhuận nhờ

sự chênh lệch về giá cả Chính những điều này đã tạo nên sự phong phú đa dạng về chủng loại hàng hóa được lưu thông trong chợ, nhìn chung hàng hoá lưu thông qua

chợ chủ yếu là hàng tiêu dùng hàng ngày và giá trị không lớn

- Chất lượng hàng hoá

Hàng hóa được trao đổi mua bán ở chợ thường không đòi hỏi tiêu chuẩn cao

về chất lượng và mẫu mã sản phẩm Ở nước ta, chợ thường tập trung và phân bố ở nông thôn, vùng dân tộc thiểu số Đây là những vùng đời sống của nhân dân còn gặp nhiều khó khăn, mức sống của nhân dân còn thấp do đó nhu cầu tiêu dùng của

họ không quá cao, thường là những sản phẩm chất lượng không cao, có thể nói thị trường nông thôn là một thị trường khá dễ tính Mặt

- Giá cả hàng hoá

Giá cả hàng hóa lưu thông trên chợ thường có giá rẻ hơn so với giá cả của hàng hóa trong các cửa hàng, siêu thị và giá cả này có thể trao đổi, mặc cả được Nếu như giá cả hàng hóa ở trong các cửa hàng cửa hiệu đã được ấn định, người tiêu dùng không thể mặc cả để hạ thấp giá được, thì ngược lại ở chợ người mua và người bán trực tiếp gặp nhau để thỏa thuận giá cả cho đến khi thuận mua vừa bán Chính những điều này đã làm cho chợ mang tính bình dân hơn so với hệ thống các siêu thị hay các trung tâm thương mại

- Diện tích khu vực sân bãi tập kết hàng hóa, kiểm tra hàng hóa;

- Diện tích khu đỗ xe, diện tích đường giao thông đi lại trong chợ…;

- Hệ thống thiết bị bảo quản hàng hóa, các thiết bị đo lường kiểm tra chất lượng hàng hóa;

- Các trang thiết bị phòng chống cháy nổ và vệ sinh môi trường

1.1.3 Vai trò của chợ

1.1.3.1 Đối với đời sống của dân cư

Chợ không chỉ là nơi gặp nhau giữa người mua và người bán để trao đổi sản phẩm, hàng hóa, ở nông thôn, vùng sâu, vùng xa, bên cạnh các giá trị kinh tế, chợ còn có các giá trị tinh thần và xã hội to lớn Chợ là nơi giao lưu gặp gỡ của mọi người, nơi tổ chức các lễ hội truyền thống, vui chơi, giải trí Trong lịch sử phát

triển xã hội của loài người, chợ là một bộ phận cấu thành không thể thiếu trong đời sống kinh tế, văn hóa xã hội Cùng với quá trình phát triển kinh tế xã hội, chợ cũng ngày càng được phát triển ở trình độ cao hơn, có quy mô và quy củ hơn, vai trò của chợ cũng ngày càng được nâng cao hơn Khó có thể lượng hóa được đầy đủ các giá trị và vai trò kinh tế - xã hội của chợ Thông qua chợ, nhiều nhu cầu của đời sống con người được thỏa mãn, kể cả nhu cầu tiêu dùng, sản xuất, sinh hoạt vật chất hay tinh thần, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của dân cư Cũng thông qua chợ một số tầng lớp dân cư có thêm thu nhập và có thêm việc làm Cụ thể vai trò của chợ đối với từng đối tượng dân cư như sau:

* Đối với người tiêu dùng

Vai trò của chợ đối với người tiêu dùng được thể hiện thông qua các lợi ích kinh tế và lợi ích xã hội đã đem lại

+ Về lợi ích kinh tế: Thông qua chợ, người tiêu dùng thỏa mãn nhu cầu cá nhân về các loại hàng hoá, từ các sản phẩm phục vụ đời sống sinh hoạt hàng ngày cho đến các phương tiện phục vụ tiêu dùng cho sản xuất Đặc biệt đối với thị trường nông thôn, chợ là nguồn cung ứng đại bộ phận lương thực, thực phẩm cho tiêu dùng của dân cư

+ Về lợi ích xã hội: thông qua chợ, người tiêu dùng có thể thoả mãn được các nhu cầu về tinh thần như: giao lưu, các lễ hội truyền thống, sinh hoạt cộng đồng của dân cư, góp phần cải thiện và nâng cao chất lượng cuộc sống của họ

* Đối với người sản xuất

+ Chợ là nơi tiêu thụ các sản phẩm đầu ra của người sản xuất thông qua quá trình bán hàng Đặc biệt đối với những ngành hàng sản xuất nhỏ, sản xuất không tập trung thì chợ là nơi duy nhất có thể tiêu thụ được sản phẩm của họ Điều đó đã khẳng định vai trò rất quan trọng của chợ đối với những người sản xuất: không có chợ (thị trường) sẽ không thể giải quyết được vấn đề đầu ra của sản xuất, dẫn đến sản xuất không phát triển được

+ Chợ còn là nơi cung ứng các yếu tố đầu vào cho quá trình tái sản xuất giúp người sản xuất duy trì và mở rộng quy mô sản xuất

Đối với thị trường nông thôn, chợ là nguồn cung ứng nguyên liệu nông sản cho công nghiệp chế biến và hàng hoá phục vụ cho tiêu dùng trong nước và xuất khẩu Việc giải quyết tốt đầu ra cho sản phẩm nông nghiệp cũng là bảo đảm tốt đầu

vào cho các ngành công nghiệp chế biến, sản xuất hàng hoá phục vụ xuất khẩu và tiêu dùng của dân cư thành thị

* Đối với đội ngũ thương nhân

Thương nhân là những người không trực tiếp sản xuất ra hàng hoá, họ chuyên làm công việc buôn bán Thương nhân bỏ tiền ra để mua hàng hóa của những nhà sản xuất sau đó bán lại nhằm kiếm lời và chợ cũng là nơi để họ thực hiện quá trình buôn bán của mình

Tóm lại, chợ có vai trò to lớn đối với đời sống dân cư, là nơi phân phối hàng hóa đến với mọi tầng lớp dân cư đặc biệt là khu vực nông thôn, miền núi Qua chợ mọi người đều có thể thoả mãn được nhu cầu của mình, đó có thể là nhu cầu sản xuất, nhu cầu tiêu dùng, nhu cầu vật chất hoặc nhu cầu tinh thần

1.1.3.2 Đối với phát triển kinh tế

Chợ đóng vai trò quan trọng trong khâu lưu thông, là cầu nối giữa sản xuất với sản xuất, giữa sản xuất với tiêu dùng Chợ là một kênh quan trọng thúc đẩy lưu thông hàng hóa, từ đó trở thành động lực kích thích sản xuất phát triển

Chợ là một trong những kênh quan trọng của quá trình lưu thông hàng hoá, do

đó đóng vai trò quan trọng trong quá trình tái sản xuất xã hội và thúc đẩy quá trình phát triển kinh tế

Chợ là nơi góp phần thoả mãn các nhu cầu tiêu dùng của người lao động, do vậy chợ có vai trò quan trọng đối với tái sản xuất sức lao động xã hội

Chợ mang lại nguồn thu trực tiếp cho ngân sách, thông qua việc khai thác quản lý chợ để thu các khoản thu như thuế và các loại lệ phí chợ Bình quân một năm các chợ trong cả nước đã đem lại cho Ngân sách Nhà nước khoảng 300.000 triệu đồng mỗi năm (chưa kể các nguồn thu từ thuế trực tiếp)

Chợ là nơi thu thập và xử lý các thông tin mang tính thời sự về kinh tế - xã hội, cung cấp các tín hiệu thị trường quan trọng như giá cả, tình hình cung, cầu… Đây là những nguồn thông tin quan trọng giúp cho các nhà quản lý và sản xuất hàng hoá trong hoạt động sản xuất kinh doanh

Ngoài ra, chợ còn có vai trò đô thị hoá nông thôn: Sự hình thành và phát triển chợ đã kéo theo sự hình thành và phát triển các ngành sản xuất - trước hết là ngành tiểu, thủ công nghiệp thông qua hoạt động mua bán sản phẩm và đây chính là tiền

đề kinh tế để hội tụ các dòng người từ khắp mọi miền đất nước về chợ buôn bán

Quá trình này làm xuất hiện các trung tâm thương mại, trong số đó không ít nơi đã trở thành các đô thị lớn, buôn bán sầm uất

1.1.3.3 Đối với đời sống văn hóa - xã hội

Về việc giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc: Có thể nói, chợ là một bộ mặt kinh tế

- xã hội của một địa phương và là nơi phản ánh trình độ phát triển kinh tế - xã hội, phong tục tập quán của một vùng dân cư Tính văn hoá ở chợ được thể hiện rõ nhất

là ở miền núi, vùng cao, vùng sâu, vùng xa Đối với người dân: Đồng bào đến chợ ngoài mục tiêu mua bán còn lấy chợ làm nơi giao tiếp, gặp gỡ, thăm hỏi người thân, trao đổi công việc, kể cả việc dựng vợ gả chồng cho con cái Chợ còn là nơi hò hẹn của lứa đôi, vì vậy người dân miền núi thường gọi là đi "chơi chợ" thay cho từ đi chợ mua sắm như là người dưới xuôi thường gọi Các phiên chợ này thường tồn tại

từ rất lâu đời, và nó là những bản sắc văn hoá vô cùng đặc trưng của các dân tộc ở

nước ta

Đối với chính quyền: ở miền núi, vùng cao, vùng sâu, vùng xa chợ là địa điểm duy nhất hội tụ đông người Tại chợ có đại diện của các lứa tuổi, tất cả các thôn bản và các dân tộc Vì thế, đã từ lâu, Chính quyền địa phương đã biết lấy chợ

là nơi phổ biến chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước, là nơi tuyên truyền cảnh giác và đấu tranh với những phần tử xuyên tạc đường lối của Đảng Từ phong trào kế hoạch hoá gia đình đến kỹ thuật chăm sóc cây trồng vật nuôi, vệ sinh phòng dịch… đều có thể được phổ biến một cách hiệu quả ở đây Chính vì lý do đó, chợ miền núi hay miền xuôi đều được bố trí ở trung tâm cụm, xã (nhất là miền núi) Trong mỗi chợ đều giành vị trí trung tâm làm công tác tuyên truyền

Trên thực tế, một số chợ truyền thống có từ rất lâu đời đang trở thành một địa điểm thu hút khách du lịch (như Chợ Tình Sa Pa, chợ Cầu Mây ở Nam Định…) Nếu được đầu tư thoả đáng cả về cở sở vật chất cũng như sự quan tâm quản lý của Nhà nước, đây sẽ là các địa danh hấp dẫn đối với khách du lịch trong và ngoài nước, và nó sẽ là tiềm năng về kinh tế du lịch quốc gia

Hình thành và phát triển các làng nghề truyền thống: Bên cạnh đó chợ hình

thành và phát triển cũng góp phần củng cố và phát triển các làng nghề truyền thống, ngành nghề dịch vụ ở nông thôn, từ đó thúc đẩy phân công lao động trong nông nghiệp và nông thôn theo hướng tăng tỷ lệ lao động công nghiệp, ngành nghề dịch

vụ và giảm tỷ lệ lao động nông nghiệp

Gắn kết các bộ phận dân cư khác nhau theo nơi cư trú: Chợ là nơi gắn kết các

bộ phận dân cư khác nhau theo nơi cư trú, qua đó góp phần điều chỉnh các hoạt động kinh tế, thương mại của các chủ thể kinh tế, người sản xuất nhỏ và người tiêu dùng, đảm bảo sự phát triển tương xứng

Giải quyết công ăn việc làm và tạo thu nhập cho nhiều người Chợ ở nước ta

đã giải quyết được một số lượng lớn việc làm cho người lao động Hiện nay trên toàn quốc có hơn 2,3 triệu người lao động buôn bán trong các chợ và số người tăng thêm có thể tới 10%/năm Nếu mỗi người trực tiếp buôn bán có thêm 1 đến 2 người giúp việc (phụ việc bán hàng, tổ chức nguồn hàng để đưa về chợ, đưa hàng tới các mối tiêu thụ theo yêu cầu của khách…) thì số người lao động có việc tại chợ sẽ gấp đôi, gấp ba lần số lượng người chỉ buôn bán ở chợ, và như thế chợ giải quyết được một số lượng lớn công việc cho người lao động khi hoạt động

Phát triển hệ thống chợ ở nông thôn có vai trò to lớn trong việc cải thiện mức sống và chất lượng cuộc sống của cư dân nông nghiệp, góp phần xây dựng con người mới, xây dựng nông thôn văn minh, dân chủ, đoàn kết, lành mạnh, bảo vệ tốt môi trường sinh thái

1.1.3.4 Đối với cấu trúc thị trường nội địa

Chợ có ý nghĩa quan trọng đối với phát triển của cấu trúc thị trường nội địa nói riêng và với thương mại nội địa nói chung Trong Nghị định 02/2003/ NĐ-CP, nội

dung quy hoạch và phát triển chợ đã xác định: chợ là một bộ phận quan trọng trong

tổng thể kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội; từ nay trở đi Quy hoạch phát triển kinh tế xã hội từng thời kỳ của địa phương phải bao gồm quy hoạch phát triển chợ

Cũng theo Chỉ thị số 13/2004/CT - TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 31/3/2004 cũng đã xác định rằng để khắc phục các yếu kém và bất cập của hoạt động thương mại trên thị trường nội địa thì một trong các nhiệm vụ phải làm đó là

hình thành và phát triển kết cấu hạ tầng thương mại nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động trao đổi mua bán hàng hóa bao gồm: chợ, trung tâm thương mại (bán buôn, bán lẻ hàng hóa), siêu thị và mạng lưới các cửa hàng phù hợp và đáp ứng được yêu cầu phát triển sản xuất, tiêu dùng của nhân dân trên từng địa bàn

Như vậy, chợ đã được coi là một phần của kết cấu hạ tầng thương mại, là một

bộ phận quan trọng trong cấu trúc thị trường nội địa

1.1.4 Chức năng của chợ

1.1.4.1.Nơi thực hiện mua bán, trao đổi hàng hoá

Chợ là nơi người mua và người bán gặp nhau để trao đổi sản phẩm hàng hóa

và dịch vụ Thông qua chợ, hàng hóa từ nơi sản xuất đến được với tiêu dùng, do đó chợ được xem như một hình thức của thị trường, ở đó diễn ra các hoạt động trao đổi mua bán hàng hóa Như vậy, chợ đã thực hiện chức năng làm thay đổi giá trị của hàng hóa: thay đổi hình thái giá trị hàng hóa từ tiền sang hàng và ngược lại Nhờ có chức năng này của chợ, người bán đạt được mục đích là giá trị và người mua có được các giá trị sử dụng để thỏa mãn nhu cầu của họ

Thông qua chợ hàng hóa sẽ được chuyển quyền sở hữu từ người bán sang người mua, tiền cũng được chuyển quyền sở hữu từ người mua sang người bán và khi đó kết thúc quá trình trao đổi mua bán hàng hóa

Chợ chính là nơi thừa nhận và thực hiện giá trị của hàng hóa Chợ cũng là một dạng của thị trường, hàng hóa phải bán được trên thị trường mới được xã hội thừa nhận Thị trường (chợ) chỉ thừa nhận hàng hóa và dịch vụ nếu nó phù hợp với những nhu cầu, đòi hỏi của người tiêu dùng Chợ là nơi thực hiện giá trị của hàng hóa thông qua các hoạt động mua bán giữa người mua và người bán, giá trị của hàng hóa và dịch vụ được thực hiện thông qua giá cả thị trường trên cơ sở giá trị sử dụng của chúng được thừa nhận

1.1.4.2 Tạo giá trị gia tăng cho hàng hóa

Ngoài chức năng là nơi thực hiện giá trị của hàng hóa, chợ còn có chức năng góp phần tạo ra giá trị gia tăng của hàng hóa

Hàng hóa được bày bán ở chợ là hàng hóa đã được vận chuyển từ nơi sản xuất đến với người tiêu dùng, nó đã được giữ gìn bảo quản giá trị sử dụng của hàng hóa

và đã được phân loại, đóng gói, bao bì, chuẩn bị sản phẩm đáp ứng yêu cầu của người sử dụng… Như vậy, thông qua các công đoạn này, giá trị hàng hoá trao đổi được tăng thêm hay nói cách khác hàng hóa đã có thêm giá trị gia tăng trước khi đến người tiêu dùng cuối cùng

1.1.4.3 Tập trung hàng hóa

Chợ là nơi tập trung các sản phẩm được sản xuất ra của các địa phương, của các hộ gia đình, cơ sở sản xuất nhỏ lẻ để đem ra tiêu thụ Chợ được xem như một kênh phân phối, tiêu thụ sản phẩm Người bán tập trung hàng hóa ở chợ để thực hiện việc trao đổi mua bán hàng hóa Chức năng này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng

đối với người mua và bán hàng hoá trong điều kiện nền sản xuất nhỏ, manh mún, thiếu tập trung

1.1.4.4 Phát tín hiệu thị trường

Chợ là nơi có khả năng phản ánh tổng hợp nhiều mối quan hệ kinh tế thông qua mua bán, trao đổi hàng hoá, nó chứa đựng thông tin đa dạng về nhiều mặt Chợ cung cấp các thông tin về cung cầu đối với các loại hàng hoá: tổng cung, tổng cầu

và cơ cấu; về hàng hóa: chất lượng, kiểu dáng, mẫu mã…; về khách hàng: khả năng thanh toán, thu nhập, sở thích, thị hiếu, thói quen tiêu dùng…Chợ cũng cung cấp các thông tin về đối thủ cạnh tranh, về chi phí và giá cả Những thông tin này không chỉ cần thiết cho người sản xuất, người tiêu dùng mà còn có ý nghĩa quan trọng đối với các cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức kinh tế, cụ thể là:

+ Đối với người sản xuất, họ sẽ có được thông tin về sản phẩm hàng hóa thị trường cần về khối lượng, khi nào, cho ai, ở đâu, giá cả, từ đó giúp người sản xuất

có kế hoạch sản xuất kinh doanh phù hợp

+ Đối với người tiêu dùng, họ sẽ có được thông tin về nơi bán sản phẩm mà mình cần, nên mua một hàng hóa này hay thay thế bằng một hàng hóa khác, giá cả, chất lượng

+ Đối với các cơ quan quản lý nhà nước, căn cứ vào các thông tin thị trường để hoạch định và điều chỉnh các chính sách, cơ chế quản lý

Tuy nhiên, những thông tin thị trường cung cấp luôn biến động và nhiều trường hợp bị nhiễu bởi sự tác động của rất nhiều nhân tố Vì vậy, cần phải có các phương pháp thu thập và xử lý, chọn lọc thông tin một cách đúng đắn, khoa học 1.1.4.5.Nâng cao hiệu quả phân phối sản phẩm

Chợ được xem như một kênh phân phối hàng hóa quan trọng, đặc biệt đối với hàng hóa từ các nguồn sản xuất nhỏ, phi tập trung, gồm nhiều người sản xuất như hàng nông sản, hàng thủ công, hàng tiêu dùng thông thường

Như đã phân tích ở trên, chợ cũng được xem như một hình thức của thị trường nhưng là một thị trường dễ tính và dễ xâm nhập, do vậy thu hút sự tham gia đông đảo của những người sản xuất và tiêu dùng Thông qua chợ, hàng hóa được phân phối đến với mọi tầng lớp dân cư, đặc biệt ở những khu vực nông thôn, miền núi, hải đảo, vùng sâu vùng xa

1.1.4.6 Cung cấp các dịch vụ

Chợ là nơi cung cấp các loại hình dịch vụ hỗ trợ hoạt động trao đổi mua bán tại chợ Tuỳ theo quy mô và trình độ phát triển của chợ mà các dịch vụ được cung ứng tại chợ cũng khác nhau về số lượng và chất lượng Chợ có quy mô càng lớn và hiện đại, tính chuyên môn hoá càng cao thì các dịch vụ được cung ứng tại chợ càng

đa dạng và chất lượng dịch vụ đòi hỏi càng cao Các dịch vụ được cung ứng tại chợ bao gồm các dịch vụ chủ yếu sau:

- Dịch vụ vệ sinh môi trường;

- Dịch vụ trông coi phương tiện vận tải;

- Dịch vụ giám định chất lượng hàng hoá;

- Dịch vụ vận tải, giao nhận hàng hoá;

- Dịch vụ môi giới mua bán hàng hoá;

- Dịch vụ tư vấn và cung cấp thông tin về giá cả thị trường hàng hoá;

- Dịch vụ ngân hàng, thanh toán, dịch vụ chuyển tiền

1.1.4.7 Tạo ra giá trị cộng đồng và xã hội

Chợ tạo ra các giá trị sinh hoạt cộng đồng và xã hội thông qua vai trò và chức năng của chợ Chợ không những là nơi gặp gỡ, giao lưu trực tiếp giữa người mua và người bán để trao đổi mua bán hàng hoá, chợ còn là nơi mọi người có thể giao tiếp qua lại với nhau, nơi tổ chức hội hè, vui chơi, giải trí Đặc biệt, ở các vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa giá trị văn hoá cộng đồng của chợ càng được bộc lộ đầy đủ

và mang ý nghĩa sâu sắc

+ Chợ nông thôn:

Là chợ thường được tổ chức tại trung tâm xã, trung tâm cụm xã Hình thức mua bán ở chợ đơn giản, dân dã (có nơi, như ở một số vùng núi, người dân tộc thiểu

số vẫn còn hoạt động trao đổi bằng hiện vật tại chợ), các quầy, sạp có quy mô nhỏ

lẻ, manh mún Nhưng ở các chợ nông thôn thể hiện đậm đà bản sắc truyền thống đặc trưng ở mỗi địa phương, của các vùng lãnh thổ khác nhau

- Căn cứ theo tính chất mua bán: Chợ được phân chia thành hai loại là chợ bán buôn và bán lẻ

+ Chợ bán buôn:

Là các chợ lớn, chợ trung tâm, chợ có vị trí là cửa ngõ của thành phố, thị xã, thị trấn, có phạm vi hoạt động rộng, tập trung vói khối lượng hàng hoá lớn Hoạt động mua bán chủ yếu là thu gom và phân luồng hàng hoá đi các nơi Các chợ này thường là nơi cung cấp hàng hoá cho các trung tâm bán lẻ, các chợ bán lẻ trong và ngoài khu vực, nhiều chợ còn là nơi thu gom hàng cho xuất khẩu Các chợ này có doanh số bán buôn chiếm tỷ trọng cao (trên 60%), đồng thời vẫn có bản lẻ nhưng tỷ trọng nhỏ

+ Chợ chuyên doanh:

Là loại chợ chuyên kinh doanh một mặt hàng chính yếu, mặt hàng này thường chiếm doanh số trên 60% đồng thời vẫn có bán một số mặt hàng khác, các

loại hàng này có doanh số dưới 40% tổng doanh thu Hình thức chợ này cũng tồn tại

ở nước ta như chợ vải, chợ hoa tươi, chợ vật liệu xây dựng, chợ rau quả, chợ giống cây trồng…

- Căn cứ theo số lượng hộ kinh doanh, vị trí và mặt bằng của chợ:

Dựa theo cách phân loại trong Nghị định số 02/2003/NĐ-CP và Nghị định 114/2009/NĐ-CP thì chợ được chia thành 3 loại: chợ hạng 1, chợ hạng 2 và chợ hạng 3

+ Chợ hạng 1 là chợ phải đảm bảo các tiêu chuẩn sau:

Là chợ có trên 400 điểm kinh doanh, được đầu tư xây dựng kiên cố, hiện đại theo quy hoạch;

Được đặt ở các vị trí trung tâm kinh tế thương mại quan trọng của tỉnh, thành phố hoặc là chợ đầu mối của ngành hàng, của khu vực kinh tế và được tổ chức họp thường xuyên;

Có mặt bằng phạm vi chợ phù hợp với quy mô hoạt động của chợ và tổ chức đầy đủ các dịch vụ tại chợ: trông giữ xe, bốc xếp hàng hoá, kho bảo quản hàng hoá, dịch vụ đo lường, dịch vụ kiểm tra chất lượng hàng hoá, vệ sinh an toàn thực phẩm

và các dịch vụ khác

+ Chợ hạng 2 là chợ thoả mãn các tiêu chuẩn sau:

Là chợ có trên 200 diểm kinh doanh, được đầu tư xây dựng kiên cố hoặc là bán kiên cố theo quy hoạch;

Được đặt ở trung tâm giao lưu kinh tế của khu vực và được tổ chức họp thường xuyên hay không thường xuyên;

Có mặt bằng phạm vi chợ phù hợp với quy mô hoạt động của chợ và tổ chức các dịch vụ tối thiểu tại chợ: trông giữ xe, bốc xếp hàng hoá, kho bảo quản hàng hoá, dịch vụ đo lường

+ Chợ hạng 3 là chợ thoả mãn các tiêu chuẩn sau:

Là chợ có dưới 200 điểm kinh doanh hoặc các chợ chưa được đầu tư xây dựng kiên cố hoặc bán kiên cố;

Chủ yếu phục vụ nhu cầu mua bán hàng hoá của nhân dân trong xã, phường

và địa bàn phụ cận

- Căn cứ theo tính chất và quy mô xây dựng: Chợ được chia thành chợ kiên cố, chợ bán kiên cố và chợ tạm:

liên làng, các khu vực ngoài thành phố lớn

+ Chợ tạm:

Là chợ mà những quầy, sạp bán hàng là những lều quán được làm có tính chất tạm thời, không ổn định, khi cần thiết có thể dỡ bỏ nhanh chóng và ít tốn kém Loại chợ này thường hay tồn tại ở các vùng quê, các xã, các thôn, có chợ được dựng lên

để phục vụ trong một thời gian nhất định (như tết, lễ hội…)

* Căn cứ vào phương thức giao dịch: Chợ truyền thống (giao ngay), chợ mua bán theo hợp đồng và chợ giao sau, sàn giao dịch

1.2 Mô hình tổ chức kinh doanh chợ

1.2.1 Khái niệm về mô hình kinh doanh chợ

Khái niệm về mô hình kinh doanh chợ: là cơ cấu tổ chức xác lập các bộ phận chức năng hay các bộ phận cung ứng dịch vụ và mối quan hệ tương tác giữa các bộ phận đó để thực hiện quản lý và kinh doanh chợ (Cẩm nang quản lý chợ do Vụ thị trường trong nước biên soạn)

Mô hình kinh doanh chợ sẽ giúp trả lời câu hỏi: Tham gia quản lý và khai thác chợ là ai? Ai sẽ thực hiện những nhiệm vụ gì? Những hoạt động chủ yếu trên chợ là gì? Có những loại hình gì sẽ được cung cấp ở chợ, sự phối hợp giữa những bộ phận chức năng trên chợ như thế nào?

Trên thực tế không có một mô hình kinh doanh chợ chung cho tất cả các loại chợ, vì có nhiều loại chợ với các chức năng khác nhau (chợ bán buôn, bán lẻ, chuyên doanh, tổng hợp), hay nguồn kinh phí đầu tư xây dựng chợ là khác nhau Nếu xuất phát từ nguồn vốn đầu tư xây dựng chợ có các loại mô hình như: doanh nghiệp, công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn, hợp tác xã, công ty liên doanh hay công ty nước ngoài với mỗi loại hình chợ này sẽ có mô hình kinh doanh chợ tương ứng

Cấu trúc tổ chức của mô hình kinh doanh chợ sẽ phụ thuộc chủ yếu vào các yếu tố như: chức năng và nhiệm vụ của doanh nghiệp chợ hay ban quản lý chợ, chiến lược phát triển chợ, quy mô chợ, trình độ và cách thức tổ chức hoạt động kinh doanh chợ, tập quán kinh doanh, mặt hàng kinh doanh, kết cấu hạ tầng chợ

Mô hình kinh doanh chợ sẽ quyết định phương hướng kinh doanh và đầu tư phát triển chợ, cũng như các loại hàng hoá và dịch vụ sẽ được cung cấp, các phương thức trao đổi, kinh doanh, tuyển chọn nhân sự và bố trí cán bộ quản lý đảm bảo vận hành và có hiệu quả các hoạt động kinh doanh trên chợ

1.2.3 Một số mô hình tổ chức kinh doanh chợ

1.2.3.1 Hợp tác xã kinh doanh chợ

- Theo Luật Hợp tác xã năm 2003, “Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân (gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật này để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia hợp tác xã, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

Hợp tác xã hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân,

tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích luỹ và các nguồn vốn khác của hợp tác xã theo quy định của pháp luật"

Hợp tác xã quản lý chợ hoạt động theo Luật Hợp tác xã thực hiện chức năng quản lý các hoạt động của chợ và tổ chức kinh doanh các dịch vụ tại chợ trong phạm vi chợ quản lý

- Cơ cấu tổ chức

Mô hình HTX chợ với cơ cấu tổ chức đơn giản, mỗi HTX chỉ có 1 chủ nhiệm

và từ 1-2 phó chủ nhiệm, 1 kế toán, 1 thủ quỹ và nhân viên quản lý chợ

Hình 1.1: Cơ cấu tổ chức của Hợp tác xã chợ

Hợp tác xã có thể thành lập một bộ máy vừa quản lý vừa điều hành hoặc thành lập riêng bộ máy quản lý và bộ máy điều hành Đối với hợp tác xã thành lập một bộ máy vừa quản lý vừa điều hành thì bầu Ban quản trị và Chủ nhiệm; Chủ nhiệm hợp tác xã đồng thời là Trưởng Ban quản trị; Đối với hợp tác xã thành lập riêng bộ máy quản lý và bộ máy điều hành thì bầu Ban quản trị và Trưởng Ban quản trị trong số thành viên Ban quản trị;

- Ưu điểm của mô hình HTX chợ

So với hình thức tổ chức theo mô hình ban quản lý chợ hay tổ quản lý chợ thì

mô hình HTX kinh doanh khai thác và quản lý chợ có nhiều ưu điểm như: do tự chủ

về tài chính và tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính nên mô hình HTX tổ chức kinh doanh khai thác và quản lý chợ hoạt động năng động hơn, hiệu quả hơn, huy động được nhiều nguồn lực của xã viên trong việc tổ chức, quản lý khai thác (kể cả nguồn lực tài chính để xây dựng chợ), giảm bớt gánh nặng cho nhà nước vì không tăng biên chế quản lý cũng như quỹ lương, bổ sung nguồn vốn để xây dựng chợ Các hoạt động dịch vụ trong các chợ cũng được mở rộng hơn, góp phần giải quyết một số lao động dôi dư trên địa bàn

Việc chuyển đổi mô hình kinh doanh chợ cũ từ Ban quản lý sang mô hình HTX chợ dể dàng hơn so với các hình thức khác như công ty TNHH, công ty cổ phần quản lý kinh doanh chợ do phần vốn của nhà nước khi chuyển giao cho HTX quản lý trở thành nguồn vốn không chia, trong trường hợp HTX chợ không hoạt động do giải thể, phá sản thì phần vốn này sẽ chuyển cho chính quyền địa phương quản lý theo quy định của pháp luật

Ban quản trị

Ban chủ nhiệm

Kế toán, thủ quỹ Các tổ quản lý: vệ sinh, bảo

vệ, PCCC, thu phí…

- Nhược điểm của mô hình HTX chợ

Cơ cấu tổ chức đơn giản đôi khi dẫn đến tình trạng không thể nắm bắt và giải quyết được các vấn đề phát sinh trong hoạt động quản lý chợ

Nguồn vốn của các HTX nhỏ bé, cơ sở vật chất còn nghèo nàn, điều này ảnh hưởng đến chất lượng, hiệu quả hoạt động của HTX

Trên thực tế, kinh doanh chợ có thể chỉ là một mảng hoạt động của hợp tác xã,

vì vậy nếu tính chuyên nghiệp và chuyên môn hoá không cao thì hoạt động quản lý

và kinh doanh chợ khó có thể đạt được hiệu quả

- Điều kiện áp dụng: Mô hình HTX phù hợp với các chợ loại III ở nông thôn

và chợ loại II ở các thị trấn Đây là những chợ nhỏ có quy mô và số hộ kinh doanh ít , chủ yếu ở địa bàn nông thôn Việc chuyển đổi những chợ này sang mô hình HTX quản lý chợ là phù hợp với trình độ, năng lực quản lý cũng như nguồn lực kinh tế của HTX và điều kiện, tập quán của người dân

1.2.3.2 Doanh nghiệp kinh doanh chợ

Theo Nghị Định 144/2009/NĐ-CP thì “doanh nghiệp quản lý chợ là doanh nghiệp được thành lập, đăng ký kinh doanh và hoạt động kinh doanh theo quy định của pháp luật được cơ quan có thẩm quyền giao hoặc trúng thầu về kinh doanh, khai thác và quản lý chợ”

- Về cơ cấu tổ chức

Về cơ cấu tổ chức của doanh nghiệp chợ như một tổ chức hoạt động kinh doanh bình thường chủ yếu gồm có giám đốc (hoặc là chủ tịch hội đồng quản trị đối với công ty cổ phần, hoặc là tổng giám đốc đối với các công ty mẹ và công ty con), các phó giám đốc (phó chủ tịch hội đồng quản trị, phó tổng giám đốc) Dưới giám đốc và phó giám đốc là các phòng ban như: Phòng kinh tế kế hoạch, phòng tổ chức hành chính, phòng kinh doanh, phòng kế toán tài chính , số lượng các phòng, ban này tuỳ thuộc vào quy mô hoạt động của doanh nghiệp

Hình 1.2: Cơ cấu tổ chức của doanh nghiệp chợ

Giám đốc

Phó Giám đốc

P Kinh doanh Phòng tổ chức hành chính Phòng kế toán

- Ưu điểm của mô hình doanh nghiệp chợ

Mô hình doanh nghiệp chợ có ưu điểm là năng động hơn so với mô hình ban quản lý và HTX do huy động được vốn nhanh hơn, quản lý và kinh doanh chợ có hiệu quả hơn do có cơ cấu tổ chức hợp lý với đội ngũ cán bộ nhân viên có chuyên môn làm việc có hiệu quả cao Bên cạnh đó, do cơ chế tự chủ về tài chính, tự hạch toán kinh doanh của doanh nghiệp nên doanh nghiệp phải có kế hoạch kinh doanh

sử dụng vốn có hiệu quả nhất Các hoạt động dịch vụ trong các chợ cũng được mở rộng hơn, góp phần giải quyết một số lao động dôi dư trên địa bàn Cơ sở vật chất của chợ cũng được đầu tư xây dựng kiên cố, hiện đại tạo điều kiện làm việc thuận lợi cho người lao động hoạt động ở chợ

Có tư cách pháp nhân, thuận lợi cho việc vay vốn để đầu tư xây dựng và phát triển chợ

- Nhược điểm của mô hình doanh nghiệp chợ

Mô hình doanh nghiệp chợ thường áp dụng với các chợ có quy mô lớn, còn đối với các chợ nhỏ, chợ ở các vùng còn nhiều khó khăn như vùng núi, vùng sâu, vùng

xa thường không thu hút được các doanh nghiệp đầu tư xây dựng và kinh doanh chợ Do mục tiêu của doanh nghiệp là lợi nhuận và thu hồi vốn nhanh nên đôi khi doanh nghiệp hoạt động theo hướng tận thu, giá cho thuê kiốt cao không phù hợp với những hộ kinh doanh nhỏ lẻ, không mang tính phục vụ xã hội

- Điều kiện áp dụng: Mô hình doanh nghiệp quản lý chợ thường áp dụng với

các chợ có quy mô lớn (chợ hạng I, hạng II), chợ bán buôn và ở trung tâm thành phố

1.2.3.3 Mô hình ban quản lý chợ

Theo Nghị Định 144/2009/NĐ-CP Ban quản lý chợ là “đơn vị sự nghiệp có thu, tự trang trải các chi phí, có tư cách pháp nhân, có con dấu và tài khoản riêng tại kho bạc nhà nước”

Đây là mô hình kinh doanh chợ truyền thống, phổ biến đối với hầu hết các loại chợ hiện nay ở Việt Nam

* Cơ cấu tổ chức: Có 1 trưởng ban và có từ 1-2 phó trưởng ban

Trưởng ban, phó trưởng ban do chủ tịch Uỷ ban nhân dân các cấp có thẩm quyền quyết định việc bổ nhiệm, miễn nhiệm, khen thưởng và kỷ luật

Trưởng ban quản lý chợ chịu trách nhiệm trước UBND cấp có thẩm quyền về toàn bộ hoạt động của chợ và của ban quản lý chợ Phó trưởng ban có trách nhiệm

giúp trưởng ban và chịu trách nhiệm trước trưởng ban thực hiện một hoặc một số nhiệm vụ do trưởng ban phân công

Hình 1.3: Cơ cấu tổ chức của Ban quản lý chợ

`

- Ưu điểm của mô hình ban quản lý chợ

Với mô hình này, nhà nước có thể can thiệp để điều tiết các hoạt động quản lý chợ

Có thể giải quyết các vấn đề phát sinh tại chợ nhanh chóng

- Nhược điểm của mô hình ban quản lý chợ

Do cơ chế không tự chủ về tài chính nên mô hình này không phát huy được tính chủ động, sáng tạo cũng như chưa phát huy được hiệu qủa hoạt động của đội ngũ nhân viên tham gia quản lý chợ làm cho hiệu quả của công tác quản lý chợ không cao Cơ cấu tổ chức còn mang nặng tính chất của nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung, bao cấp theo cơ chế cũ, không năng động và nhanh nhậy với những vấn

đề phát sinh Hiệu quả của công tác quản lý, kinh doanh và khai thác các công năng của chợ còn thấp

Ngoài ra, một trong những nhược điểm của các ban quản lý đó là những khó khăn về vốn do chưa đủ tư cách pháp nhân để vay vốn cho đầu tư xây dựng chợ hoặc xin cấp kinh phí để sữa chữa, đầu tư nâng cấp chợ

- Điều kiện áp dụng: Mô hình ban quản lý chợ phù hợp với các chợ nhỏ, chợ ở các vùng còn nhiều khó khăn như vùng núi, vùng sâu, vùng xa thường không thu hút được các doanh nghiệp đầu tư xây dựng và kinh doanh chợ vùng sâu, vùng xa

Những nơi đó nhà nước phải hỗ trợ kinh phí để xây dựng cơ sở hạ tầng

Phó BQL

Tổng

hợp

Đội bảo

vệ

Tổ dịch

vụ

Tổ kiểm tra

Tổ điện nước

Tổ vệ sinh

Tổ quản

lý ngành hàngn

g hợp

Trưởng BQL

1.2.3.4 Tổ quản lý chợ

* Về cơ cấu tổ chức

Trên thực tế, cơ cấu tổ chức của tổ quản lý chợ đơn giản hơn so với mô hình ban quản lý chợ Tổ quản lý chợ thông thường chỉ có từ 1-3 người do UBND xã/ phường cử ra hay do đấu thầu quyền quản lý

- Mô hình quản lý này có cơ cấu tổ chức đơn giản, không có nhiều bộ phận và các phòng chức năng tham gia quản lý chợ

Ưu điểm: Cơ cấu bộ máy quản lý tinh gọn, giải quyết kịp thời các vấn đề phát

sinh trong quá trình quản lý

Nhược điểm: Khó khăn trong quá trình huy động vốn để đầu tư phát triển chợ

- Điều kiện áp dụng: Phù hợp với những chợ có quy mô nhỏ ở vùng sâu, vùng

xa, vùng kinh tế đặc biệt khó khăn

1.2.3.5 Cá nhân quản lý

Cơ cấu tổ chức của mô hình này rất đơn giản: chỉ có một người trực tiếp đứng ra đảm nhiệm công việc quản lý chợ Mô hình này thường được áp dụng với những chợ

có quy mô quá nhỏ, được UBND xã khoán cho tư nhân thực hiện (một người quản lý)

Hình 1.4 Mô hình tổ chức cá nhân quản lý

UỶ BAN NHÂN DÂN XÃ

Người quản lý chợ

TỔ TRƯỞNG

Nhân viên thu phí Nhân viên vệ sinh,an ninh,

Căn cứ vào đặc điểm kinh tế - xã hội của từng vùng cũng như căn cứ vào quy

mô và đặc điểm của từng chợ mà UBND xã/ phường đề ra nội quy hoạt động của chợ, quy chế đấu thầu chợ và mức giá tối thiểu Người trúng thầu phải tổ chức và quản lý chợ theo nội quy hoạt động của chợ do UBND xã/ phường đề ra và theo các quy định trong quy chế đấu thầu

Ưu điểm: Giải quyết kịp thời các vấn đề phát sinh trong quá trình quản lý

Nhược điểm: Khó khăn trong quá trình huy động vốn để đầu tư phát triển chợ Các

vấn đề được giải quyết theo tính chủ quan của cá nhân quản lý chợ

- Điều kiện áp dụng: Phù hợp với những chợ có quy mô nhỏ ở vùng sâu, vùng

xa, vùng kinh tế đặc biệt khó khăn

1.3 Các nhân tố ảnh hưởng đến mô hình kinh doanh chợ

1.3.1 Quy mô và tính chất các loại chợ

Quy mô và tính chất các loại chợ sẽ có ảnh hưởng quyết định đến phương thức kinh doanh, tổ chức quản lý, cơ cấu bộ máy, các bộ phận chức năng và các dịch vụ

sẽ được cung cấp qua chợ Đối với mỗi loại hình chợ và quy mô chợ khác nhau đòi hỏi có bộ máy tổ chức tương ứng Nhìn chung đối với các chợ có quy mô lớn (chợ hạng 1, hạng 2) thì mô hình kinh doanh chợ có tính tổ chức cao Các chợ có quy mô càng nhỏ thì mô hình quản lý càng đơn giản Đây cũng là xu thế phát triển chung của xã hội

1.3.2 Công nghệ quản lý chợ

Đây là nhân tố kỹ thuật để quản lý chợ Công nghệ quản lý chợ càng hiện đại thì càng tạo điều kiện tốt cho quản lý chợ Nhà quản lý chợ dù tài giỏi nhưng nếu như không áp dụng công nghệ quản lý chợ phù hợp thì rất khó có thể thành công trong công tác quản lý Công nghệ quản lý ở đây được xem như là công cụ cho các nhà quản lý thực hiện thành công mục tiêu của quản lý

Công nghệ quản lý bao gồm các nhân tố: Hệ thống máy móc thiết bị (hệ thống máy tính để kiểm tra, phần mền quản lý phí và thương nhân và kiểm soát nguồn hàng hoá lưu thông trên chợ); Hệ thống các phần mềm để nhập các dữ liệu về hàng hoá cũng như các phần mềm kế toán quản lý hệ thống tài chính; Hệ thống máy móc

đo và kiểm tra chất lượng hàng hoá Tất cả những nhân tố này giúp cho nhà quản

lý có thể kiểm soát hoạt động trao đổi mua bán hàng hoá trên chợ cũng như kiểm tra tình hình tài chính một cách nhanh chóng và chuẩn xác, có thể tiết kiệm thời gian cho các nhà quản lý từ đó góp phần quan trọng vào quá trình phát triển của chợ

1.3.3 Trình độ của người tham gia quản lý chợ

Quản lý là quá trình tác động của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý, trình

độ của người tham gia quản lý chợ có vai trò quyết định đến hiệu quả của công tác quản lý Nhân tố này có ảnh hưởng quan trọng đến quá trình phát triển chợ, góp phần thúc đẩy sự phát triển của chợ theo mục tiêu đề ra

Đối với quá trình hình thành và phát triển mô hình kinh doanh chợ, nhân tố tổ chức, quản lý đóng vai trò hết sức quan trọng, chi phối hầu hết các phương diện phát triển của chợ, cũng như quyết định các bộ phận chức năng trong bộ máy kinh doanh chợ, các dịch vụ sẽ được cung ứng trên chợ và mối quan hệ giữa các bộ phận chức năng của chợ Nếu tổ chức và quản lý tốt sẽ có tác động thúc đẩy sự phát triển của chợ đúng hướng, phân bố chợ hợp lý, phù hợp với từng địa phương, góp phần

tổ chức tốt lưu thông hàng hoá và ngược lại, hoạt động của chợ sẽ không hiệu quả không phát huy được vai trò trong lưu thông hàng hoá, gây mất mỹ quan, ô nhiễm môi trường

Qua đó thấy rằng yếu tố tổ chức và quản lý có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình hình thành và phát triển của mô hình kinh doanh chợ Khi mô hình kinh doanh chợ đã được hình thành, nếu khâu quản lý, tổ chức yếu kém, chợ sẽ không thể phát triển theo đúng các mục tiêu đã đề ra, có thể sẽ phát triển tự phát như bản chất vốn

có của nó, sẽ gây nên những tiêu cực cho xã hội Vai trò này càng có ý nghĩa to lớn đối với các chợ đầu mối vì yêu cầu quản lý đặt ra đối với các chợ đầu mối toàn diện hơn và ở trình độ cao hơn

Thực tế cho thấy, trình độ của người tham gia quản lý chợ ở các vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa ở nước ta hiện nay còn nhiều non yếu Cán bộ tham gia vào quá trình quản lý trước đây đa số được điều động từ các ngành khác, chưa được đào tạo về chuyên môn nghiệp vụ

1.3.4 Điều kiện tự nhiên và không gian địa lý của địa bàn chợ

Thực tế cho thấy, chợ thường được hình thành và phát triển ở những nơi có điều kiện tự nhiên thuận lợi Các điều kiện tự nhiên chủ yếu bao gồm: địa hình, vị trí địa lý đảm bảo sự thuận tiện về giao thông, sự dồi dào về nguồn cung ứng sản phẩm hàng hoá cho lưu thông (đặc biệt đối với các chợ đầu mối) Ngoài các điều kiện tự nhiên, việc xác định vị trí không gian hay địa điểm cụ thể của chợ còn tuỳ thuộc vào sự phân bố và mật độ dân cư

Thông thường, chợ dân sinh ở nước ta thường xuất hiện ở những nơi thuận tiện cho việc đi lại và tụ họp của dân cư theo thói quen hay tập quán của người dân địa

phương để mua bán trao đổi sản vật làm ra trong phạm vi bán kính nhất định với khu vực dân cư nhất định

Không gian địa lý cũng ảnh hưởng đến quá trình phát triển của chợ Vị trí càng thuận lợi, chợ càng có điều kiện để phát triển do đó mô hình kinh doanh chợ cũng phát triển hơn Ở những vùng núi, vùng sâu, vùng xa, vị trí địa lý khó khăn và điều kiện giao thông không thuận lợi thường khó có điều kiện để phát triển chợ, mô hình kinh doanh chợ cũng không có điều kiện phát triển Chính những điều kiện để hình thành các loại chợ ở những khu vực địa lý khác nhau với quy mô và trình độ khác nhau cũng sẽ quyết định đến mô hình kinh doanh chợ

1.3.5 Điều kiện kinh tế

Quá trình phát triển kinh tế - xã hội tạo ra cơ sở kinh tế cho chợ và có vai trò quyết định đến sự hình thành và phát triển của chợ trên nhiều phương diện khác nhau như: quy mô của chợ, dung lượng và cơ cấu mặt hàng lưu thông qua chợ, phẩm cấp và chất lượng hàng hoá lưu thông qua chợ Trình độ phát triển kinh tế xã hội liên quan trực tiếp đến công nghệ và trình độ sản xuất cũng như tiêu dùng Sự phát triển sản xuất, lưu thông và tiêu dùng là cơ sở trực tiếp hình thành và phát triển chợ Quá trình phát triển sản xuất nói chung tạo ra nguồn hàng cung ứng cho các chợ, đặc biệt đối với các chợ đầu mối nông sản thì quá trình phát triển sản xuất nông nghiệp sẽ là cơ sở nguồn hàng cung cấp cho các chợ này Mối quan hệ này

được biểu hiện cụ thể như sau:

- Cơ cấu kinh tế và cơ cấu sản xuất là cơ sở quyết định đến cơ cấu nguồn hàng

và cơ cấu sản phẩm được cung ứng qua hệ thống chợ, điều này đặc biệt thể hiện rõ qua các chợ đầu mối nông sản

- Trình độ khoa học kỹ thuật, công nghệ trong sản xuất có vai trò quyết định

đến giá trị thương phẩm hàng hoá, đến khả năng phát triển và mở rộng thị trường tiêu thụ của các mặt hàng Nền kinh tế càng phát triển thì sản xuất càng có khả năng

áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật hiện đại làm tăng năng suất và có thể nâng cao chất lượng cho các sản phẩm của quá trình sản xuất, từ đó có thể tạo ra khả năng mở rộng thị trường tiêu thụ do sản phẩm đảm bảo cả về chất lượng và số lượng

- Quy mô và trình độ sản xuất của các chủ thể trong nền kinh tế có liên quan chặt chẽ đến phương thức kinh doanh tại các chợ Khi sản xuất còn ở quy mô cá thể,

hộ gia đình và trình độ tổ chức sản xuất còn thấp, thì phương thức mua bán chủ yếu

là giao dịch trực tiếp theo hình thức thương mại bán lẻ và sẽ hình thành, phát triển

mô hình chợ mua bán truyền thống Khi sản xuất ở quy mô lớn tạo điều kiện để thực hiện mua bán hàng hoá theo hình thức hợp đồng với những hình thức thương mại bán buôn, mua bán theo những lô hàng lớn, lúc đó hình thành nên các chợ đầu mối

Quá trình phát triển của lĩnh vực tiêu dùng nói chung cũng tạo nên những tiền

đề cho việc hình thành và phát triển kênh tiêu thụ hàng hoá của các chợ Quá trình phát triển của lĩnh vực tiêu dùng được thể hiện như sau:

- Quy mô thu nhập và chi tiêu của các tầng lớp dân cư là nhân tố quyết định khả năng mua sắm, yêu cầu về chất lượng hàng hóa, nhịp độ mua sắm… của người tiêu dùng Do đó, nó có thể được xem là căn cứ để hình thành và phát triển cách thức phục vụ người tiêu dùng của các hộ, các đơn vị kinh doanh hàng hóa trên chợ

Xu hướng phát triển của nhu cầu tiêu dùng và điều kiện sống của dân cư trong vùng quyết định đến cơ cấu, chất lượng hàng hóa bán ra qua hệ thống chợ và cũng

là căn cứ để phát triển các hoạt động dịch vụ sơ chế, phân loại, bảo quản hàng hóa nông sản tại các chợ đầu mối Thông thường, ở những khu vực có mức thu nhập cao hơn của dân cư, kéo theo đó là điều kiện sống của người dân sẽ cao hơn Khi đó nhu cầu và trình độ tiêu dùng hàng hóa của người dân cao, đòi hỏi chợ ở khu vực dân cư

đó sẽ phải phát triển theo cả chiều rộng lẫn chiều sâu để đáp ứng nhu cầu mua sắm của dân cư Hàng hóa lưu thông trên chợ khi đó sẽ phải đa dạng về số lượng; phong phú về cơ cấu chủng loại và đặc biệt là phải đảm bảo chất lượng Khi đó, các dịch

vụ sơ chế, phân loại hay bảo quản hàng hóa tại các chợ cũng phải được chú trọng, kéo theo đó là hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật của chợ cũng phải được hoàn thiện, nâng cao và phát triển

- Quá trình phát triển lưu thông nói chung đã tạo nên những cơ sở cho việc hình thành các phương thức, hình thức kinh doanh hàng hóa thuộc hệ thống chợ Ngược lại, sự xuất hiện của các phương thức, hình thức kinh doanh hàng hóa tiến

bộ sẽ thúc đẩy quá trình lưu thông hàng hóa phát triển Khi quy mô và phạm vi lưu thông trở nên rộng lớn hơn, tầng lớp trung gian giữa người sản xuất và tiêu dùng sẽ xuất hiện và đóng vai trò ngày càng quan trọng Chính tầng lớp trung gian này đã góp phần tạo ra những phương thức, hình thức kinh doanh mới tiến bộ hơn và thúc đẩy lĩnh vực lưu thông hàng hóa phát triển

Ngày nay, trong lĩnh vực lưu thông hàng hóa nói chung, các phương thức kinh doanh chủ yếu được áp dụng bao gồm: Mua bán trực tiếp giữa các cá nhân (người sản xuất với người tiêu dùng, người sản xuất với thương nhân và thương nhân với

người tiêu dùng), phương thức kinh doanh qua mạng, phương thức kinh doanh theo hợp đồng (giao sau)…

1.3.6 Điều kiện xã hội

Điều kiện xã hội cũng có ảnh hưởng quan trọng đến quá trình phát triển của chợ cũng như mô hình kinh doanh chợ Các điều kiện xã hội bao gồm: Sự phân bố dân cư, quy mô dân số và cơ cấu dân số theo nghề nghiệp, trình độ dân trí, các phong tục tập quán và các điều kiện sinh hoạt văn hóa, giải trí của các tầng lớp dân

cư, trình độ đô thị hóa trong vùng

- Chợ là nơi quy tụ người mua và người bán, do đó sự phân bố dân cư sẽ ảnh hưởng đến quá trình xác định vị trí cụ thể của chợ, ảnh hưởng tới quá trình phát triển của chợ Thông thường, ở những khu vực dân cư tập trung đông đúc, chợ được hình thành để đáp ứng nhu cầu trao đổi mua bán của dân cư trong vùng và chợ ở đó

sẽ có điều kiện phát triển cả về chất lượng và quy mô

- Quy mô dân số và cơ cấu dân số theo nghề nghiệp cũng là cơ sở hình thành, phát triển quy mô và cơ cấu hàng hóa lưu thông qua chợ Dân số đông là điều kiện cần, cơ cấu dân số theo nghề nghiệp là điều kiện đủ cho sự phát triển của chợ, cũng như xác lập cơ cấu hàng hoá tiêu dùng và các dịch vụ được kinh doanh tại chợ Chợ được hình thành ở khu vực dân cư đông đúc và tỷ lệ dân số làm trong các

cơ quan, tổ chức xã hội, trong các doanh nghiệp, các ngành nghề phi nông nghiệp cao sẽ có điều kiện để phát triển Khi đó hàng hóa lưu thông trên chợ sẽ phong phú,

đa dạng về chủng loại cũng như về chất lượng để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng phong phú, đa dạng cả về số lượng, chất lượng và chủng loại hàng hóa của dân cư, đặc biệt

là của tầng lớp dân cư có thu nhập cao và ổn định Thực tế cho thấy, chợ ở các vùng nông thôn, vùng núi vùng sâu vùng xa vẫn còn nghèo nàn, lạc hậu và kém phát triển hơn rất nhiều (về cơ sở vật chất, quy mô chợ cũng như chủng loại và chất lượng hàng hóa trên chợ) so với các chợ ở khu vực thành thị, các khu công nghiệp, khu kinh tế trọng điểm

Bên cạnh nhân tố quy mô dân số và cơ cấu dân số theo nghề nghiệp, vấn đề lao động và giải quyết việc làm cho các tầng lớp dân cư cũng có liên quan đến quy mô,

cơ cấu và tính chất của lực lượng tham gia kinh doanh trên chợ như: người buôn bán cố định, người bán hàng rong, người buôn bán không thường xuyên, người tham gia cung ứng các dịch vụ trên chợ…

- Trình độ dân trí, phong tục tập quán và các điều kiện sinh hoạt văn hóa giải trí của các tầng lớp dân cư cũng là một trong những cơ sở hình thành và phát triển văn hóa kinh doanh trên chợ, kể cả kiểu dáng kiến trúc của công trình chợ

Ở các khu đô thị, các khu vực có trình độ dân trí cao, chợ thường được phát triển theo hướng kiên cố hóa và hiện đại hoá Đồng thời, chính các phong tục tập quán và các điều kiện sinh hoạt giải trí của các tầng lớp dân cư cũng ảnh hưởng đến cách thức trao đổi mua bán hàng hóa trên chợ, từ đó ảnh hưởng đến quá trình phát triển của chợ

- Trình độ đô thị hóa trong vùng cũng là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phát triển của chợ Nhìn chung xã hội càng phát triển thì mức độ thích dụng của loại hình thương nghiệp chợ truyền thống càng thấp và thay vào đó là những mô hình phân phối hiện đại, nhưng không vì thế mà hoàn toàn mất đi những

cơ sở kinh tế - xã hội cho sự tồn tại và phát triển của chợ

Nhân tố đô thị hoá được xem như là nhân tố mang tính tổng hợp Bởi vì cùng với quá trình đô thị hóa là sự phát triển của hệ thống kết cấu hạ tầng, của phân công lao động xã hội, của quá trình tập trung dân cư có trình độ dân trí và có mức thu nhập cao hơn và nhu cầu tiêu dùng cao hơn, đa dạng hơn…, điều đó đòi hỏi những loại hình phân phối phù hợp hơn và hiện đại hơn

1.4 Kinh nghiệm một số nước về phát triển mô hình kinh doanh chợ

1.4.1 Kinh nghiệm của Trung Quốc

Chợ là loại hình rất đặc trưng trong cấu trúc hệ thống kênh phân phối ở Trung Quốc, có lịch sử phát triển lâu dài và đến nay về cơ bản đã có sự chuyển đổi mô hình kinh doanh theo hướng văn minh hiện đại và theo quy hoạch định hướng của nhà nước

* Về tổ chức quản lý chợ

- Mô hình tổ chức quản lý: Hầu hết các chợ ở đây được tổ chức quản lý theo

mô hình công ty chợ (có thể là công ty nhà nước, công ty tư nhân, công ty cổ phần) hoặc là theo mô hình tổ chức quản lý tập thể

- Cơ cấu tổ chức bộ máy: Đối với mỗi mô hình, cơ cấu tổ chức gồm có các phòng, ban, trung tâm quản lý

- Các dịch vụ được cung ứng tại chợ bao gồm: Dịch vụ kiểm tra chất lượng hàng hoá Dịch vụ khách hàng (chứng từ, giấy phép, xuất xứ, xác định giá trị và thu phí quản lý chợ) Dịch vụ thương mại (sơ chế, bao bì, đóng gói, xếp dỡ, bảo quản) Dịch vụ thanh toán Dịch vụ sinh hoạt (nhà nghỉ, ăn uống, khách sạn) Thông tin