Văn hóa Việt Nam vẫn giữ được cốt cách, giữ được bản sắc văn hóa dân tộc - luận văn tiếp cận nhà thờ văn hóa tộc họ của vùng đất Bảo An thuộc Xã Điện Quang, Huyện Điện Bàn, Tỉnh Quảng Na
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA
PHAN THANH TRUNG
CÔNG TRÌNH NHÀ THỜ TỘC TẠI LÀNG BẢO AN-
ĐIỆN BÀN – QUẢNG NAM
Trang 2ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA
Người hướng dẫn khoa học: TS.KTS LÊ MINH SƠN
Phản biện 1:
PGS.TS Nguyên Anh Tuấn
Phản biện 2:
TS Phùng Phú Phong
Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp thạc
sĩ Kiến trúc họp tại Trường Đại học Bách khoa vào ngày 19 tháng 07 năm 2020
Có thể tìm hiểu luận văn tại:
- Trung tâm Học liệu và Truyền thông tại Trường ĐH Bách Khoa
- Thư viện Khoa Kiến trúc, Trường Đại học Bách khoa – Đại học
Đà Nẵng
DUT.LRCC
Trang 3PHẦN MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
- mỗi nền văn hóa có những đặc trưng riêng phản ánh đời sống văn hóa xã hội
và giá trị xã hội qua hàng ngàn năm lịch sử
- việc tiếp biến các giá trị của nền văn hóa khác luôn diễn ra thường xuyên + và ảnh hưởng lẫn nhau, kế thừa và phát huy những mặt tích cực; gạn lọc và chọn lựa những giá trị thích ứng với nền văn hóa bản địa để làm giàu thêm bản sắc Văn hóa Việt Nam vẫn giữ được cốt cách, giữ được bản sắc văn hóa dân tộc
- luận văn tiếp cận nhà thờ văn hóa tộc họ của vùng đất Bảo An thuộc Xã Điện Quang, Huyện Điện Bàn, Tỉnh Quảng Nam Nhằm:
+ phân tích các giá trị, hệ giá trị văn hóa, kiến trúc
+ đề xuất các giải pháp phù hợp
2 Mục tiêu nghiên cứu
Hướng đến hai mục tiêu chính:
Một là, khảo sát phân loại và lập hồ sơ kiến trúc các công trình nhà thờ tộc
Làng Bảo An Đồng thời đưa ra những nhận định, cũng như nhận diện các giá trị văn hóa kiến trúc đặc trưng trên công trình nhà thờ tộc
Hai là, phân tích các quan điểm và định hướng về quá trình phát triển, nhu
cầu bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của di tích
Để đề xuất các hướng bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa kiến trúc truyền thống Làng Bảo An
3 Phương pháp nghiên cứu
3.1 Khảo sát và vẽ ghi
Lập sơ đồ kiến trúc mặt bằng, mặt đứng, mặt cắt, tổng thể các nhà thờ tộc họ trên địa bàn, phân tích các đặc điểm kiến trúc
Cung cấp thông tin, dữ liệu một cách hệ thống các nhà thờ tộc họ để phân tích
3.2 Nghiên cứu tài liệu, thư tịch liên quan đến nhà thờ họ
Nghiên cứu các thư tịch, hương ước của các tộc họ được các nhà thờ lưu trữ Nghiên cứu các ý kiến của những người được giao trọng trách giữ nhà thờ tộc
3.3 Điều tra Xã hội học
Điều tra bằng bảng câu hỏi và phỏng vấn chuyên gia, người dân địa phương
3.4 Tổng hợp và phân tích dữ liệu để đề xuất các kiến nghị và hướng nghiên cứu
Thông qua nghiên cứu các mô hình nhà thờ khác để so sánh và đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát huy các giá trị truyền thống
4 Phạm vi nghiên cứu
Thời gian: Luận văn xác định khung thời gian (niên đại) của từng nhà thờ, cụ
thể trong giai đoạn từ 1945 đến nay mà đặc biệt là giai đoạn từ sau năm 1990
Không gian: Làng Bảo An, Xã Điện Quang, Huyện Điện Bàn, Quảng Nam Đối tượng nghiên cứu: Nhà thờ tộc họ
5 Cấu trúc Luận văn
Luận văn được xây dựng trên 3 phần chính gồm 85 trang:
Phần 1: Giới thiệu lý do, mục tiêu nghiên cứu đề tài
Phần 2: Nội dung nghiên cứu
DUT.LRCC
Trang 4Chương 1: Tổng quan Văn hóa tộc họ Việt Nam
Chương 2: Tổng quan về nhà thờ tộc tại Việt Nam
Chương 3: Nhà thờ tộc tại làng Bảo An
Chương 4: Phát huy giá trị công trình nhà thờ tộc
Phần 3: Kết luận và các kiến nghị
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VĂN HÓA TỘC HỌ VIỆT NAM
1 Đặc trưng văn hóa Việt
Văn hóa Việt Nam:
- gắn liền với quan niệm đề cao sự “lưu truyền tôn thống”,
- là bức tranh tổng thể phong phú, nhiều màu sắc: về tính cộng đồng, tính trọng âm, tính ưu hài hòa, tính kết hợp, tính linh hoạt
2 Văn hóa Việt với tục thờ cúng ông bà tổ tiên
Thờ cúng tổ tiên là một loại hình tín ngưỡng cổ truyền mang tính phổ quát của người Việt Nam
- Là người Việt Nam thì "mọi người đều thờ cúng tổ tiên, ông bà”
- Thờ cúng tổ tiên đã trở thành thành tố tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam
H nh 1: Hình ảnh Một buổi lễ cúng tại Nhà thờ Tộc Phan - Bảo An, 2018 (Ảnh tác giả)
2.1 Nguồn gốc của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên
Người Việt nhận thức trong con người có hai phần
- phần thể xác là cõi tạm,
- Phần hồn là tồn tại vĩnh viễn ở một thể trạng gắn bó với họ hàng, thân tộc Những yếu tố nghĩa vụ và quyền lợi luôn tồn tại song song và trở thành cơ
sở hình thành tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên với các điều kiện:
- nền văn hóa nông nghiệp trọng tĩnh
- làng xã Việt Nam là một đơn vị độc lập, gắn bó lâu dài qua nhiều thế hệ
- đã xây dựng nên sợi dây liên kết chặt chẽ, bền vững
- trở thành gia đình lớn, tức là dòng họ - đơn vị huyết thống
Và chính làng xã, văn hóa, kinh tế, xã hội đã trở thành các yếu tố quan trọng
để phát triển tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên
`
H nh 2: Nhà thờ Tộc Phan – Bảo An (Ảnh tác giả) - Đình làng Bảo An (Ảnh:Hoàng Sơn)
DUT.LRCC
Trang 52.2 Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên
- Văn hóa Việt Nam đề cao đạo lý “uống nước nhớ nguồn”,
- Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên gần gũi và bình dị trong đời sống hằng ngày
Có thể nói, thờ cúng tổ tiên là tín ngưỡng dân gian của dân tộc
- có nguồn gốc từ xa xưa
- mang đạo lý nhân ái uống nước nhớ nguồn
- được các hệ tư tưởng tôn giáo khác bổ sung hoàn chỉnh để thể chế hóa
thành một thứ đạo: Đạo tổ tiên - Đạo Ông Bà.
H nh 3: Cách bài trí, xếp đặt bàn thờ gia tiên (Ảnh sưu tầm)
- Đối với gia tộc, việc thờ cúng cũng có những quy định chặt chẽ riêng và được ghi chép, lưu truyền sang nhiều đời
- Dòng họ nào có tính tổ chức cao thì các hoạt động cúng bái, nghi lễ cũng được ghi chép bài bản, đầy đủ
- Giỗ tổ Hùng Vương hằng năm đã trở thành ngày Quốc tổ
+ Nhờ vậy, các giá trị đạo đức truyền thống như lòng hiếu thảo, lòng nhân
ái, tính cộng đồng… luôn được nuôi dưỡng
+ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên gắn liền với sự phát triển của dân tộc
3 Văn hóa tộc họ ở Việt Nam
Việt Nam là quốc gia với 54 dân tộc anh em
- yếu tố văn hóa là dấu hiệu để nhận diện các dân tộc
- Văn hóa tộc họ, xét ở phạm vị nhỏ hơn, gắn với điều kiện địa lý và mối quan hệ ràng buộc huyết thống
- Nhờ văn hóa tộc họ, các giá trị văn hoá đã được gìn giữ một cách tự nhiên
- Đấy chính là ý nghĩa, là giá trị trường tồn của văn hoá tộc người
Như vậy, nền văn hoá riêng của mỗi tộc người đã trở thành những thành phần hữu cơ của nền văn hoá Việt Nam
4 Ý nghĩa của văn hóa tộc họ
Truyền thống dòng họ người Việt mang đậm chất nhân văn của nền văn minh nông nghiệp lúa nước
- Với ý thức sâu sắc về ngồn cội đã trở thành nguồn sức mạnh tinh thần vô giá
- Làm thức dậy lòng kiêu hãnh tự hào
- truyền thống dòng họ đã góp phần tạo dựng và nuôi dưỡng bản sắc văn hóa Việt
DUT.LRCC
Trang 6CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN VỀ NHÀ THỜ TỘC TẠI VIỆT NAM
1 Xu hướng phát triển tộc họ trong bối cảnh hiện nay
Để quản lý dòng tộc, các dòng họ thường có
- Hội đồng gia tộc
- Tộc ước
Tích cực: hỗ trợ dòng tộc, duy trì hoạt động…
Hạn chế, tiêu cực: ganh đua, phát sinh mâu thuẫn trong dòng tộc…
Để lưu giữ, là nơi sinh hoạt dòng tộc, tổ chức các ngày hội lễ, thờ cúng tổ tiên, mỗi dòng tộc đều mong muốn xây dựng nhà thờ tộc họ cho tộc mình: là một trong những điều kiện để phát huy và bảo tồn văn hóa tộc họ hiện nay
2 Nhà thờ tộc họ tại Việt Nam
Nhà thờ tộc họ, được ví như gian thờ, nhà thờ của một dòng họ
- Ở gia đình người Việt, gian thờ luôn là nơi trang nghiêm nhất
- Mỗi nhà thờ được xây dựng, quy mô kiến trúc, tính bề thế, thống nhất
- nhà thờ tộc họ ở Việt Nam hiện nay được xem là nhà từ đường
- + có kiểu kiến trúc truyền thống
- + được xây dựng bởi sự góp sức của con cháu
- + là nơi họp hành tổ chức các hoạt động trong họ
Tựu chung, không gian nhà thờ tộc họ có một số thành phần chính
- Tường rào:
+ là phần kiến trúc bao quanh nhà thờ,
+ xác định ranh giới chính xác của khu đất xây dựng nhà thờ
Trong ranh giới này, các yếu tố về văn hóa, đạo lý, ứng xử… cũng từ đó mà quan niệm rõ ràng hơn, ý thức hơn
H nh 4: Tường rào Nhà thờ Tộc Ngô, Bảo An – Tộc Nguyễn Đức, Kỳ Lam, 2019
Trang 7+ còn gọi là cuốn thư,
+ bình phong có ý nghĩa về mặt phong thủy như tiền án
+ Trên bức bình phong, các chi tiết hoa văn được trang trí chi tiết
+ Việc xây dựng các bình phong có thể được biến thể bằng nhiều hình thức + ngoài ý nghĩa về phong thuỷ còn là những công trình mang ý nghĩa trang trí
H nh 7: Bình phong Nhà thờ Tộc Huỳnh – Tộc Phan, Bảo An (Ảnh tác giả)
H nh 8: Bình phong Nhà thờ Tộc Lương- Tộc Trần Ngọc, Bảo An (Ảnh tác giả)
DUT.LRCC
Trang 8H nh 9: Bình phong biến thể độc đáo minh đường tụ thủy của Nhà thờ Tộc Phạm Đình, Bảo An (Trái) và của Nhà thờ Tộc Mai Quý, Kỳ Lam (Phải) - (Ảnh tác giả)
- Khuôn viên nhà thờ:
+ tùy điều kiện về không gian mà có cách thức tổ chức khác nhau
+ Có nơi bố trí hòn giả sơn để điều tiết phong thủy, tạo tính thẩm mỹ
+ là nơi tổ chức các hoạt động hội họp dòng tộc
+ Sân nhà thờ cũng góp phần tạo nét bề thế cho công trình chính
Hình 10: Khuôn viên Nhà thờ Tộc Nguyễn Đức - Tộc Đoàn, Bảo An (Ảnh tác giả)
- Sân nhà thờ họ
+ Phía trước mặt nhà thờ họ là sân nhà thờ
+ làm nơi tập trung trong các buổi lễ nhà thờ họ
H nh 11: Khuôn viên Nhà thờ Tộc Nguyễn Đức, Kỳ Lam
và Nhà thờ Tộc Phan (Chính), Bảo An (Ảnh tác giả)
Trang 9- Về chi tiết kiến trúc,
+ hoa văn trong trang trí nhà thờ họ không cầu kì
+ có những nét đặc trưng riêng để phân biệt với các công trình kiến trúc tâm linh khác như các kiểu mẫu hoa lá vân mây trang trí trên vì kèo, cột mềm mại
H nh 12: Chi tiết hoa văn nhà thờ tộc (Tàu đao, con nghê)
H nh 13: Chi tiết hoa văn nhà thờ tộc (mặt nguyệt, con kìm nóc)
- Về hình thức kiến trúc,
+ nhà thờ họ khá gần gũi với kiến trúc nhà ở dân gian
- Về công năng,
+ Nhà thờ họ là công trình tín ngưỡng để thờ cúng Tổ tiên
+ Từ đường là những công trình kiến trúc dành riêng cho việc thờ cúng lễ bái
+ chung trong khuôn viên đất ở với gia đình
+ hoặc có khuôn viên riêng biệt và đại diện tộc họ cử người trông giữ
Vì vậy mà mỗi dạng nhà thờ có hình thức bố trí khác nhau
Luận văn này, tập trung nghiên cứu các nhà thờ được tổ chức trong khuôn
DUT.LRCC
Trang 10viên riêng biệt
Trang trí ở Nhà thờ họ chủ yếu tập trung bên trong công trình và phân thành hai loại chính:
- Thứ nhất là trang trí trên các cấu kiện kiến trúc, do đây là những trang
trí cố định không thể tháo rời nên thường có cùng phong cách nghệ thuật ở thời kỳ xây dựng và ít thay đổi Trang trí trên cấu kiện kiến trúc xuất phát từ mục đích vừa làm đẹp vừa làm giảm sự thô mộc, nặng nề của cấu kiện gỗ, song tùy thuộc vào khả năng đầu tư mà mức độ trang trí có thể nhiều, ít khác nhau ở từng Nhà thờ họ Trang trí trên kiến trúc Nhà thờ họ rất ít dùng hình tượng rồng mà hay sử dụng các hình tượng thuần túy mang tính trang trí (như hình hoa lá, hình kỷ hà…), hoặc các biểu tượng thiêng (như hình vân xoắn, hình đao mác…)
H nh 15: Một số chi tiết kiến trúc trang trí bên ngoài nhà thờ tộc (Sưu tầm)
- Thứ hai là trang trí trên các đồ vật nội thất, như bàn thờ, hương án, hạc,
lư hương, cửa võng, hoành phi, câu đối… thường có sự bổ sung, thay đổi theo thời gian nên các trang trí trên mỗi vật dụng có phong cách khác nhau
H nh 16: Một số chi tiết trang trí và vật dụng bên trong nhà thờ tộc (Sưu tầm)
Ngày nay, các nhà thờ tộc họ khi được xây dựng cũng luôn chú trọng đến các chi tiết kiến trúc truyền thống, ngày càng nhiều vật liệu gỗ được sử dung với các nét chạm khắc tinh xảo, cầu kỳ Như vậy, các nhà thờ tộc họ luôn gìn giữ các giá trị truyền thống kiến trúc của dân tộc
3.2 Về văn hóa tinh thần
Trong kiến trúc nhà thờ họ, do gắng liền với quan niệm truyền thống của Đạo Nho, nhà thờ là nơi thờ cúng tổ tiên - những người có quan hệ huyết thống với gia đình và không phải là nơi thờ phụng vua chúa nên các chi tiết kiến trúc không thể hiện tính quyền lực, chính vì vậy rất ít sử dụng hình tượng rồng trên kiến trúc
Do biến động lịch sử và ảnh hưởng của nhiều quan niệm, cộng với tính linh hoạt của người Việt, các quy định và ảnh hưởng của Nho giáo trong cuộc sống xã hội ngày càng mờ nhạt, các chế định xã hội và cộng đồng cũng lỏng lẻo dần trước những trào lưu văn hóa và những nhu cầu mới Nên xây dựng Nhà thờ tộc họ cũng không còn tuân thủ các quan niệm và quy ước như trước mà ngày càng đa dạng, phong phú hơn
DUT.LRCC
Trang 114 Kết luận chương 2
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, nền văn hóa Việt Nam tiếp thu tinh hoa có chọn lọc của các nền văn hóa nhân loại, trong đó, quan niệm và bản sắc về văn hóa tộc họ vẫn thường xuyên được gìn giữ và phát triển Đại diện cho các tộc họ, Hội đồng gia tộc thực hiện nhiệm vụ giữ gìn mối quan hệ huyết thống, tổ chức các sinh hoạt tôn giáo và định hướng và giáo dục nhân cách con cháu hướng tới các giá trị văn hóa vĩnh hằng: chân, thiện mỹ…
Nhà thờ tộc họ được tổ chức xây dựng và chú trọng đến các chi tiết trang trí
Và một yếu tố quan trọng là nhà thờ họ thuộc sở hữu tư nhân, thường do một dòng
họ đứng lên xây dựng, vì vậy mà nhà thờ họ mang tính cá thể cao, có quy mô vừa phải với điều kiện kinh tế cũng như có nhiều giá trị bản sắc rất riêng chứ không nặng tính khuôn phép, quy củ, thống nhất như những công trình tĩn ngưỡng công cộng (đình, chùa)
H nh 17: Nhà thờ Tộc Phan (Chính), Bảo An (ảnh tác giả)
CHƯƠNG 3: NHÀ THỜ TỘC TẠI LÀNG BẢO AN
1 Lịch sử vùng đất Điện Bàn và địa danh Làng Bảo An
Năm 1803, vua Gia Long lập Dinh Quảng Nam
Năm 1899, Điện Bàn có thêm huyện Đại Lộc Sang đầu thế kỷ XX, khi huyện, phủ thành những đơn vị hành chính riêng thì huyện Điện Bàn hôm nay chính là phần đất của huyện Diên Phước trước đây
Ngày nay bản đồ hành chính Thị xã Điện Bàn Thị xã Điện Bàn có 20 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm 7 phường: Điện An, Điện Dương, Điện Nam Bắc, Điện Nam Đông, Điện Nam Trung, Điện Ngọc, Vĩnh Điện và 13
Phương, Điện Quang, Điện Thắng Bắc, Điện Thắng Nam, Điện Thắng Trung, Điện Thọ, Điện Tiến, Điện Trung
DUT.LRCC
Trang 12H nh 18: Bản đồ hành chính Huyện Điện Bàn, Tỉnh Quảng Nam
2 Lịch sử phát triển
2.1 Vùng đất Điện Quang, Điện Bàn, Quảng Nam
Địa danh Gò Nổi gồm 3 xã cù lao Điện Trung, Điện Phong, Điện Quang thuộc huyện Điện Bàn
Cư dân Gò Nổi vốn đã được hình thành từ cuối thế kỷ XIV do người Việt từ các tỉnh Thanh Hoá, Nghệ An vào khai cơ, lập nghiệp
H nh 19: Đình Làng Bảo An (nơi có hai câu đối nổi tiếng 1
)
1 Đình Bảo An là di tích lịch sử cấp tỉnh thuộc vùng đất Gò Nổi Theo nhiều tài liệu, đình được xây dựng vào năm 1702 chỉ bằng tranh tre để thờ tiền hiền khai canh, lập địa theo bước chân nam tiến mở mang bờ cõi Trải qua nhiều biến cố lịch sử, đình đã bị hủy hoại nhiều lần và được xây dựng lại vào các năm 1848, 1955 Tổng đốc Thanh Hóa Nguyễn Bá Trác đã có lần ghé và đề
tặng: Bảo ngã lê dân, tam xã phồn xương Diên Phước chỉ/An như bàn thạch, song giang hoàn nhiễu hộ thần cư (tạm
dịch: Hãy giúp dân ta, ba xã giàu sang Diên Phước ở/Vững như tảng đá, đôi sông ôm kín giữ gìn nơi).
DUT.LRCC
Trang 132.2 Thôn Bảo An ngày nay
Thôn Bảo An thuộc xã Điện Quang, huyện Điện Bàn tỉnh Quảng Nam, đến nay tên làng đã thay đổi nhiều lần: Phú An, Phú An Đông, Phú An Tây, Tây Nhị xã (thời Tây Sơn), Bảo Đông, Bảo Tây Nhị xã (Minh Mạng thứ 17 năm 1836), xã Hoàng Diệu (chính thể Việt Nam Dân chủ Cộng hòa) gồm các thôn Bảo
An, Xuân Đài, Phi Phú, Ân Phú, tên xã Phú Tân (chính thể Việt Nam Cộng hòa
1954 – 1975)
Trục đường DT601B xuyên suốt 3 xã Điện phong, Điện Trung, Điện Quang với rất nhiều nhà thờ các tộc họ riêng đoạn qua làng Bảo An là nơi có 17 nhà thờ tộc họ được chọn để nghiên cứu đề tài
H nh 20: Vị trí 17 Nhà thờ tộc họ trên địa bàn Xã Điện Quang
3 Khảo sát thực trạng nhà thờ tộc tại làng Bảo An
Hiện nay, trên địa bàn Thôn Bảo An, xã Điện Quang có 17 nhà thờ tộc họ đại diện cho 10 tộc
Để đánh giá và phân tích thực trạng nhà thờ tộc tại Thôn Bảo An,
tác giả đã thực hiện hình thức
DUT.LRCC