Cái mới trong ngôn ngữ thơ Hồ Chí Minh dưới cách nhìn của lý thuyết ẩn dụ

[r]

T ap chí K h(ư h íK PH Q C ÌH N , Khoữ h ọ c X5 hỏi v à N h á n v â n 24 (2008) 243*330

Cái mới trong ngôn ngữ thơ Hô Chí Minh dưới cách nhìn của lý thuyết ẩn dụ

H i h i Đ ạ f

TrườtiỉỊ Dợi học Khoa học X ã hội và N h ả n vân, D l iQ C H N

336 N g ĩiyẻn T r ã i V ia n h X u ẫ n , H à N ộ i V iệt N a m

Nhản ngâv 27 tháng 7 nôm 2008

T ó m tắ t Bài b áo n à y ả p d ụ n g Iv th u y ế t V C n g ô n n g ữ h ọ c tri n h ậ n , cụ th e là Iv th u vét v ẽ ẩn d ụ trl

n h ậ n đ ố p h â n l í c h m ô t s ố b à i i h o t r o n g l ậ p " N h â t k ý t r o n g t ù ’’ c ù a H õ C h í M m h VIỘC I r ì n h

bày nhửng quan nivm co bản v í ân dụ !ri nhân, tác giâ còn phân ỉ ích nhũng hcìn chỏ cu J I.ủkoíí vả

th a o tá c p h â n tich h ìn h lư ọ n g thoo h a i con đư cm g lặ p m<ĩ v à giái m ã, tõc gi.i hói b áo d à tim ra

n h ừ t i g c á i m ớ í t r o n g c á c h đ ú n g n g ô n n g ừ của "Nhật ký trcmg tù " K ('\ 1 ]U.Ì phSn tích cho phóp

1 Â n d ụ Iri n h ậ n Ìiì m ộ t tro n g các bộ

p h ậ n q u a n írọ n g cúti lý th u y e t n g ô n n g ừ học

tri n h ặ n , m ộ i lý Ihu yô i th u ộ c loại hiộn đ ạ i

n h ấ t c ú a n g h iê n c ứ u n g ô n n g ừ học h iệ n nay

( v p m t h ô m [ 1 - ^ D K h í r vnrj r n t ' h h i p ’n t r o n g

V ản h ọ c t m y ể n Ih ỏ n g v à tr o n g tu lừ học, Iheo

lý th u y ế í nàv, ẫn d ụ k h ô n g chi đ u ợ c hiếu đ ơ n

th u ẵ n là loại c ấ u trú c "so s á n h g õ m có m ộ t

VC h a v là "so s á n h n g á m ” (6“10] m à còn

đ u ợ c h iè u n h ư m ộ t cóch Ihửc tri n h ậ n t h ế giới

th ô n g q u a c ác h bicu đ ọ t c ù a ìu d u y lô gích

đ ư ợ c đ ị n h h ìn h tro n g ý th ứ c cìia m ỗi cộng

đ ổ n g n g ò n n g ữ nhiVt đ ịn h Bòi thô', cỏ n g u ờ i

q u a n n iệ m ' a n d ụ tri n h ặ n (h a y còn gọi là ẩn

d ụ ý n iệ m - c o g n itiv e / c o n c e p tu a l m e ta p h o r)

• d ó là m ộ t tro n g n h ữ n g h ìn h th ứ c ý n iệ m

hóa, m ộ t q u á trin h tri n h ậ n c ỏ c h ú c n ă n g b iếu

• ĐT: » 4 ^ -7 6 4 1 1 8 3

E -m ail: d a ỉ 5 3 ^ 'a h o o c o m

h iệ n và h in h Ihcình n h ìm g ý niộm m ỏi và

k h ô n g có n ó ỉhi k h ô n g thê Iri n h ậ n đ ư ợ c tri

th ứ c m ớ i ' (1, tr 293Ị

C á c n h à n g ỏ n n g ừ h ọ c tri n h ậ n nổi tiếng

hộ ch iẽu s ả u g iữ a ỉư d u y ư ừ u tư ợ n g hình

i h à n h tr o n g ý th ứ c c o n n g ư ờ i v à n h ữ n g điểu

m à h ọ q u a n sát đ ư ợ c v ể thí* gicVi x u n g q u a n h

n h u ; k h o ả n g c ác h k h ô n g gian, thời gian v ậ t

lý, q u á ừ ì n h v ậ n đ ộ n g cúa các v ậ t the Ket

q u ả là, sau m ộ t chiìng đ ư ờ n g d à i tiêh lén cùtk

n h ậ n thức, to à n b ợ các s ự vật; hiộn tư ợ n g tổn tại tro n g thô' giói k h á c h q u a n đ ă đ ư ợ c m ỏ

ih ứ c h ó a th à n h các lư ợ c đ ổ v à t h ế hiện d ư ó i

h ìn h th ứ c c ú a các b iê u thức n g ô n n g ư theo thói q u e n v ế fâ m lý v à n h ó a c ủ a m ồ i d â n tộc

cụ thế,

N h ư vậy, cỏ t h ế coi ấ n d ụ Iri n h ậ n là con

đ ư ờ n g ý n iộ m h ó a v ể s ự vậỉ, h iệ n tư ợ n g của thê*giới k h á c h q u a n t h ô n g q u a các từ, n g ữ đ â

2 4 3

244 H im Dạt ỉ chi Kìỉon học D ỈỈQ G H N K ìm ỈĨỌC Xrihội W Nhân VỖỈI 24 (2008) 243-250

Cỏ Hèn q u a n đ ô h n g ỏ n n g ữ , v ă n h ó a d ả n tộc

C o n đ ư ò n g n à y cỏ t h ế đ ư ọ c h i n h d u n g q u a

lược d ổ Sí)u:

T r o n g cách n h ì n c ủ a lý ử iu y ế t n g ô n n g ữ

h ọ c tri n h ậ n , ấ n d ụ Iri n h ậ n đ ư ợ c c h ia th à n h

ẫn d ụ cấu ỉrúc, â n d ụ b ả n thế, ẫ n d ụ k ê n h liẽn

lạc v à â n d ụ đ ị n h h u ớ n g [1, 3] C h ằ n g h ạ n ,

L akoff và J o h n so n q u a n n iệ m có 3 loại ẫ n d ụ

tri n h ậ n là: ấn d ụ câu trúc, ân d ụ b á n t h ế và

ẩn d ụ đ ịn h h ư ớ n g T r o n g đ ó , tiê u b iế u c h o ẩn

d ụ cấu trú c là các lôi nói n h ư Y o u r claim s are

indefensible (C ác đ ò i h ỏi c ú a a n h k h ô n g t h ế

b iệ n h ộ đ u ọ c ) C ò n tiê u b iể u c h o ẩ n d ụ b ả n

t h ế là các lôi n ó i k iể u C ãn qu yẽì liệt đau tranh

chSnỵ tham n h ũ ti^. Vói lôì nói n à y , ấ n Hu b à n

t h ế đ ư ợ c giải th ic h là q u á trình đ ô ì t ư ợ n g hóa

n h ữ n g cái tr ừ u t ư ợ n g đ ê h ìn h d u n g n ỏ n h ư là

m ộ t đ ôi tư ợ n g c ụ thế K h á c vói h a i k iê u ẩ n d ụ

tri n h ậ n nói trên , ẵ n d ụ đ ị n h h ư ớ n g liôn q u a n

tới việc đ ịn h h ư ớ n g tr o n g k h ô n g g ia n theo

n h ậ n th ứ c v ẽ k h o ả n g cách, lẩ m n h ì n n h ờ các

tro n g /n g o ài, tr ư ớ c /s a u , lâ n /x u ô n g , v à o /ra Ví

d ụ: N ó béo ra, m ặ t cô ta tư ơ i tỉnh h ắ n lêrt

T u y nh iên , L a k o ff v à J o h n s o n c h o răng,

nói đ ế n â n d ụ tri n h ậ n n g ư ò i ta c h i n ói tói

n g ô n n g ữ đ ờ i t h ư ờ n g c h ứ k h ỏ n g n ó i tớ i ẩn

d ụ tro n g th ơ ca C á c h h iế u n à y q u á h ẹ p v à chi

đ ú n g với th ơ c ồ đ i ể n kh i m à n g ô n n g ữ t h ơ ca

v à n g ô n n g ũ đ ò i t h ư ờ n g n ằ m t r o n g d ạ n g đôì

lặ p v à k h ô n g d u n g n ạ p lẫn n h a u Đôì v ớ i th o hiộn đại, ỉìn h h ìn h đ ă h o à n to à n k hác h a n Do

n h ử n g tá c đ ộ n g c ú a xã hội Vcì đ ò i sống, n g ô n

n g ừ đ ò i t h ư ò n g đ ã x â m n h ậ p v à o lă n h đ ịa

th ơ ca v à tro n g n h iế u trư ờ n g h ợ p n g ô n n g ừ

c ủ a hãi lĩn h v ự c n à y đ ẵ h ò a v à o n h a u , x ó a đi

c h ú n g D o đó, k hi nói ỉới ấ n d ụ íri n h ậ n

c h ủ n g ta k h ô n g c h i c ứ n g n h ắ c nỏi tới n g ô n

n g ử d ò i t h ư ờ n g m à c ò n p h á i n ó i tói cả ẩ n dụ tro n g th ơ c a nửa Đ ư a n g n h ic n , ỏ đ â y c ũ n g cần p h â n b iệ t ẩn d ụ tu t ù v à ấ n d ụ tri n h ậ n

A n d ụ tu t ừ là ẩn d ụ lâ m th ờ i đ ư ợ c h ìn h

th à n h th e o các h h iể u riê n g c ú a tác giả^ ví d ụ:

D ầu tư ờ n g lừ a hru lộp lòe đãm bôriịỊ. C ò n ẩ n d ụ tri n h ậ n đ ư ợ c h ìn h th à n h từ c ác h n h ậ n thức

c h u n g c ù a c ộ n g đ õ n g

H iế u th e o cách n h ư v ậ y thì p h ạ m vi h o ạ t

đ ộ n g c ú a ân d ụ tri n h ậ n k h á p h a n g p h ú N ó tổn tại d ư ớ i n h iể u h ìn h th ứ c n h ư th ẩ n thoại,

n g ụ n g ô n , th à n h n g ữ , ca d a o , câu đôi, cău đố N h ư n g tiểu b iể u n h ấ t là tro n g th ơ ca, bỏi

nó i lói th ơ ca, k h ô n g Ih ể n ói k h ỏ n g nói tới ẫn

d ụ K h ô n g có ẩn d ụ , t h a c a sẽ bị tư ỏ c đ i m â t cái s ứ c m ạ n h siêu ngôn n g ữ c ù a nó T ứ c là, s ự

y u ã t h i Ậ n c ủ a ẩ n d ụ cõ l à m c h o c â u I r ú c n g ô n

n g ử lu ô n đ u ợ c m ò r ộ n g th e o c h ie u kích n ă n g

đ ộ n g c ủ a t ứ d u y c h ứ k h ô n g bj k h u ô n c ứ ng tro n g các m ô hình

2 N ó i tà i th o ca, n g u ò i ta k h ô n g th ế

k h ô n g nói tói p h ư ơ n g th ứ c ẫ n d ụ Bới vì, h o n bâ't c ử ỉ h ế loại v ă n h ọ c n à o k h á c t h ơ c a là m ộ t

th ê loại v ă n h ọ c có h ìn h th ứ c n g ô n n g ữ đặc

b iệ t k h á c h ẳ n với v ă n xuôi, kịch h a y đ iệ n ánh

N g ô n n g ữ t h ơ ca v ớ i sô' l ư ọ n g h ữ u h ạ n các

đ ơ n vị từ n g ữ v ẫ n p h ả i p h ả n ả n h m ọ i c u n g bậc đ a d ạ n g củâ t ừ tư ớ n g , tìn h c ả m v à s ự

p h o n g p h ủ n h iề u m ặ t c ủ a các h o ạ t đ ộ n g tro n g đ ò i s ố n g c o n n g ư ò i Đ ộ l ạ p tr u n g từ

v ự n g c ù n g v ớ i tín h k h á i q u á t c a o v ể h in h

t u ợ n g là m ộ t tro n g n h ữ n g đ ặ c đ i ế m nổi b ậ t

/ Tfhi Dm / Tar chi Khoú học D H Q C H N Khoa học X ả hội và N han văn 24 (2()08) 243-250 24 5

n h ấ t cúíì n g ô n n g ử i h a ca N h ò có đ ặ c d iể m

này m à n g ỏ n n g ữ th o cn m ới th ự c hiện đ ư ợ c

cải g ọ i là "ý tọi n g ô n ngoọi" N ó i m ộ t cách cụ

thế, n g ô n n g ữ t h o Ctì lu ô n phni v ư ơ n tới m ộ ỉ

tư ơ n g q u a n có tính "nghịch lý" là lòi ít m à ý

phái n h iể u Đ c 'c ó thỏ hiộn th ự c h o á k h á n ă n g

này, m ồ i n h à th o lu ò n p h á i tim tòi n h ữ n g con

đ ư ờ n g riẻng đ ẽ khai thác triệt đ e lín h đ a Ui

cúa n g ò n n g ư M ộ t tr o n g n h ừ n g con đ ư ờ n g

ấ y c h ín h la p h ư a n g th ứ c ẩ n d ụ Đ ú n g n h ư

n hiểu n h à n g h iê n c ứ u đ ả n h ậ n xét: "Sức

m ạ n h c ủ a â n d ụ là n h ậ n t h ứ c ” Â n d ụ đ e m

d è h c h o t h o c a n h ữ n g cái m ới ỉro n g c ả m n h ậ n

thé' giói và m ò ro c h o con n g ư ờ i n h ừ n g khả

n ă n g tìm tài, k h á m p h á v ẽ các m ồ ì liên hệ,

q u a n h ệ g iừ a các s ự v ậ t hiộn tư ợ n g N ó iàm

cho Irí t ư ở n g t ư ợ n g th e m p h o n g p h ú , bay

bổng, th o á t k h ỏ i sụ p h á n á n h các s ự kiện

b ằ n g lỗl câu í rúc n g ô n n g u t h ỏ n g th ư ờ n g

T h ô n g q u n ả n d ụ , n g ư ờ i ta có th ê n h ậ n ra

p h o n g cách cá nhtin c ù a m ỗ i n h à th o c ù n g

n h ữ n g s á n g tạ o n g h ộ th u ậ t đ ư ọ c xây d ụ n g từ

m ộ t cái n ể n ric n g c ú a t h o ca m ồ i d â n tộc

C h ín h vi vậy, có n g ư ờ i nói "an d ụ , từ cội

n g u ổ n đ ả có tác d ự n g n h ả n th ứ c luận, vào

t h a n ó g i ú p c h o n g ư ừ i tii n h ậ n t h ứ c 5 ự v ậ t

niụt Căiih Ihtim m y, g o c ủ ọ h in h tư ợ n g - cam

xúc q u a m ộ l lừ m ớ i Ini dtrợ c n h à th o s ả n g tạo

Iheo h n h th ă n c ủ a m ụ l thi p háp "

3 Đ ọ c í h o v ă n H 6 C h í M in h n g ư ờ i đ ọ c d ề

n h ậ n th â y , p h ư c m g th ứ c â n d ụ ÌA m ộ l tro n g

n h ữ n g p h ư a n g th ứ c íu từ có m ộ t s ứ c m ạ n h

và giá trị d ặ c h iiỉì tro n g việc b iế u đ ạ t n h ữ n g

t ư t ư ớ n g sảu sắc c ủ a N g u ờ i, C ó t h ế nói, tro n g

m ổi bài nói c h u y ệ n h o ặ c tr o n g m ỗi bài viêt,

chú lịc h H õ C h í M inh rất coi trọ n g p h ư ơ n g

th ứ c n à y vó i t u các h là m ộ t Ihú p h á p n ghộ

th u ậ t n ê n n ó lu ỏ n đ ư ợ c c h ú ý khai thác m ộ t

cách triột đ e nhiVt Riòng tr o n g linh v ự c ỉh o

ca, p h ư o n g th ứ c ấ n d ụ đ ã đ ư ợ c N g ư ờ i sử

d ụ n g v ớ i n h ữ n g sắc th á i đ ộ c đáo^ đ a d ạ n g

{bao g ổ m c ả ẵ n d ụ tu t ừ v à ẩ n d ụ tri n h ậ n ) và

n ó là m ộ t t r o n g n h ữ n g y ê u tò^ là m nõn p h o n g cách n g h ệ t h u ậ t th ơ ca c ủ a H ổ C h í M in h c ủ n g

n h ư k h ả n ă n g là m m ó i các y ế u lô' n g ô n n g ữ

tr o n g s ự s á n g tạ o riê n g c ú a N g ư ò i

T r o n g ỉ ậ p " N h ậ t ký tr o n g ìừ", ta g ặ p

n h iể u b à i th ơ , v ể h i n h thức chi là n h ử n g bài

t h o tá c ả n h h o ặ c tà tâ m trạ n g , n h ư n g nội

d u n g c ủ a n ỏ lại h à m c h ứ a n h ữ n g h ìn h tư ợ n g

s â u sắc Ví d ụ b à i ‘T h u ỵ bả't trước'*:

N h ă ì c a n h ,., n h ị c a n h h ự u tarn canh,

T riển c h u y ể n , bổi hõi, th u ỵ bãì thành;

T ứ , n g ũ canh thi tài h ợ p nhãn,

M ộ n g h ô n hoàn n hiễu ngũ tiêm tinh.

D ịc h th a :

M ộ t canh hai c a n h ỉạ i ba canh, Trần trọc băn klioãn, ị(íăc chẳng thành;

Cữĩĩh bôn, Cíinh nảm vừ n chợp m ắt, Sao v à n g fĩãm cánh m ộ n g h õ n quanh.

( N a m Trân)

T r o n g b à i t h ơ này^ cỏ s ự xuâ^t h iệ n c ủ a 2 loại ẩ n d ụ tri n h ậ n Đ ó là ấn d ụ c â u trú c và ẩn

d ụ b à n thè' C â u th o T riền chuyểti, bÕi hõi, th ụ y bãì thành ỏ đ â y đ ư ợ c hiốu lâ '*sự bổi hổi của

c ả m x ú c đ ả tã'n c ô n g v à o g iả c n g ú ' c ú a tác giả C ò n c â u t h ơ Mộnvr hân hoàn tìhiểti ng ũ tiêm Ỉinỉi lỉủ 'tilth ih a n y c u nưoi.v ỉò n g k h á i klì4o

v ẽ m ộ t đòíị n u ó c t ự do'* đ ư ợ c x c m n h u là m ộ t

đ ô ì t ư ợ n g c ụ th ê "sao v à n g n ả m c á n h ’’

R ỗ rà n g , n ộ i d u n g t ư t u ớ n g c h ín h c ủ a bài

ih o k h ô n g p h ả i chi nói v ế c h u y ệ n "ngú k h ô n g

đ ư ợ c " c ú a m ộ t n g ư ờ i tù H ìn h t ư ợ n g c ú a bài

th o n à y là n i ể m k h á t k h a o v ể t ư o n g lai của

m ộ t đ ấ t n ư ớ c đ ộ c lậ p với h ì n h ả n h "sao v à n g

n à m cán h " N ỏ lu ô n là nỗi á m ả n h k h ô n

n g u ô i t r o n g t â m trí c ủ a n g ư ò i tù N g u y ễ n Ái

Q u ố c , là n ỗi tr ă n trò c ù a m ộ t n g ư ờ i th a n h

n i ê n y ê u n ư ớ c S U Ố I đ ò i n g u y ệ n d ấ u t r a n h c h o

nể n đ ộ c lậ p c ủ a n ư ớ c n h à D o h iế u đ ư ợ c cái

h ìn h l ư ợ n g s â u s ắ c b ô n ỉro n g đ ó c ủ a bài th ơ

nê n t u y các d ịc h g iả cỏ n h ừ n g c ác h d iễ n đ ạ t

246 H ữii D ạ t / Tợp c h i Khoíì h ọ c D H Q G H N , K)ìOíĩ học X à hội Ifá N h ả n Ih^ti 24 (2()()â) 2 4 3 - 2 5 0

k hác n h a u , cảu t h a CIIỎÌ v ẫ n là *'c5u kết" c h ứ a

d ự n g h ìn h tư ợ n g v ể to q uốc

Canh bóh, catìh rìăìĩì vừ a chợp ỉuắt,

Sao vàng nãm cátĩh q u y thi hõìì ta.

(X u â n T h u ỷ )

ờ đâ y , ta th â y rô h a i con đ u ờ n g t ư d u y

c ủ a n g ư ờ i lậ p m ã h ìn h tư ợ n g (tá c g iả ) v à

n g ư ò i giải m ã h in h t ư ọ n g ( n g u à i đ ọ c ) đ i th e o

h ư ớ n g n g ư ợ c c h iểu nhữu N g ư ờ i lậ p m ă thì

coi nhŨTìg cái tr ừ u t ư ợ n g n h ư m ộ t đ ô ì tư ọ n g

cụ ihê^ c ò n n g ư ờ i giải m ã lại đ i t ừ đ ô j tư ợ n g

cụ ì h ẽđ ế đ i tìm cái tr ừ u tư ợ n g b a n đ ẩ u

4 C ác n h à p h o n g c ác h hục t h ư ờ n g nói, ẫn

d ụ c ù n g là so s á n h n h ư n g là s o s á n h n g ã m ,

tứ c là so s á n h chi có m ộ t vé' T h e o lý th u y ê ỉ

tín hiệu c ù a F.d S a u s u r e thì m ồ i tín hiệu

n g ô n n g ữ b a o g iờ c ũ n g có hai m ặ t: m ặ t â m

th a n h đ ư ợ c gọi là cái b iế u đ ạ t (CBĐ ) v à m ặ ỉ ý

ng h ĩa , gọi là cái đ ư ợ c b ic u đ ạ t (CĐ BĐ) H ai

m ặ t n à y g ắ n b ó k h ả n g k h ít với n h a u n h ư m ộ t

tò giây N ế u coi từ là m ộ l Hn hiệu, thi m ò i q u a n

hệ đ ó cỏ t h ế đ ư ọ c h ìn h đ u n g t h e o s o đ ổ sau:

CBĐ

T ừ (tín h i ệ u )

-C ĐBĐ

N h ư vậy, t ừ m ộ t tín hiệu đ â c ỏ (tứ c từ

m ộ t từ đ ả tô n tại tr o n g n g ò n n g ử ) , k hi m u ô n

tạ o ra m ộ t ấ n d ụ , n g ư ò i ta phải Ihiet lậ p th ê m

m ộ t C Đ B Đ m ới trê n c o s ò cùa m ô ì q u a n h ệ

v ừ a nêu K hi đó, s o đ ổ c ủ a tín h iộ u t h a m gia

v à o cơ c h ẽ 'ẩ n d ụ s ẽ đ ư ợ c h ìn h d u n g n h ư sau:

CBĐ

C Đ B Đ

C Đ B Đ '

T r o n g th ự c liễ n h o ạ t đ ộ n g n g ô n n g ử , khi

tiế n h à n h so s á n h Iheo p h ư ơ n g t h ứ c â n d ụ ,

n g ư ờ i v iế t chi n ê u ra m ộ t vê' c h ứ k h ô n g n ê u

ra cả hai v ê 't h e o so s ả n h tu t ừ k iế u : E m n h ư

tá i g iê n g g iữ a đ à n g / ngirời khôn rừ a m ặ t, ngư ờ i

phàm rứa chãỉi. Vôi so s á n h ấ n d ụ , dii là ân d ụ

tu từ h a y â n d ụ tri nhiịn thì cà n g u ò i s ù d ụ n g

n g ò n n g ừ và n g ư ò i tiỏp n h ậ n v ă n b ả n đổu

p h á i d ù n g m ộ t th a o tác i ư d u y t r ù u tư ợ n g

h ơ n o đ ó , s ự liên t u ớ n g ]à đ ư ờ n g d â y nôì kôt

g iữ a cải v ò v ệ l chã't â m I h a n h c ủ a n g ô n n g ừ với các s ự vật, hiộn t ư ợ n g v ô cùng, v ò tậ n CÚ<1

t h ế giới x u n g q u a n h N g ư ờ i viếl sẽ lự a chọn

đ ơ n vị n g ò n n g ữ n à o , lự a c h ọ n kiếu ẩn dụ

n à o đ ế đ ạ t đ ư ợ c hiộu q u ả n h ư m ìn h m o n g

m u ó h c h ín h là s ự s á n g tạo , là q u á trìn h lìm tòi và p h á t hiộn k h ô n g n g ừ n g Đ ọ c t h o H 6

C h í M in h, n g ư ò i đ ọ c l u ỏ n b ấ t n g ò Irước

n h ừ n g k h á m p h á v à p h á t h iệ n m ới mò M ới lạ

m à k h ỏ n g lậ p dị M ới m à v ẫ n cỏ c h â n đ ê

v ử n g c h ắc từ cái n ế n c ủ a tu d u y t r u y ề n th ô n g

d â n tộc Bài th o "H ọc d ịc h kỳ" (H ọ c đ á n h cò)

là m ộ l tr o n g n h ử n g I r ư ò n g h ọ p n h ư vậy

Be tọa vô liẽii học dịch kỳ, Thiêu binh Viìn m ã cộnịỊ kh u trí;

Tiẽn cô n g thoái thù ioì<ị than tôc, Cno tài tật túc tiên dắc chi.

N h ã n q u a n g ưriịỊ đại tâm ư n g tề, Kiẽn q u y ẽ i thì thì y ế u tiẽh công;

Thác lộ, song xa dã m ộ t dụ n g

P h ù n g tlù, nhâĩ tôì khà thành công.

S o n g p ì t ư ơ t i Ị ị iìĩc ỉ ự c ĩ*íỉn ĩ»ìííli ijiirtn,

T ỉiắtì^ lợ i c h u n ^ tu th u ộ c nhăn;

Côn*Ị th ù vận trù vô lậu toán, Tài x in ĩg aìĩh diltĩtị đợi tư ớ ìĩ^ quân.

P h â n tích bài th ơ nà y , cỏ t h ế th ấ y h ìn h

tư ợ n g t h o c ú a tác gia đ ư ợ c h ìn h th à n h ỉheo

p h ư a n g p h á p cúa ẩ n d ụ tri n h â n C ụ thỏ lò, câu th ơ t h ứ hai T hiên bitĩh vạ h m ă đ u ô i ìíhíUt hoài đ ư ợ c h ìn h ỉh à n h q u a việc tác g iả coi m ộ t cái ih u ộ c v ẽ tr ừ u tư ợ n g " s ự đ â u t r a n h g iằn g

co g iữ a lự c lư ợ n g các h m ạ n g v à p h ả n cách

m ạ n g " n h ư m ộ t đ ô ì t ư ợ n g cụ th ê "th iê n binh

v ạ n m ả đ a n g đ u ổ i n h a u " C h o n è n , v ế m ặ t

h ìn h th ứ c , b à i t h o chi là c á c h "học chơi cò",

n h ư n g n ộ i d u n g h ì n h t ư ợ n g b ê n t r o n g ỉại là

H fm ũ n i ỉ Taj» chi Kĩun /ụv D H Q C H N , Khoíì học Xả hậi W? N hổn wĩrt 24 (2008) 243‘250 247

n h ũ n g bài h ọ c v ố p h u c m g p h á p đ â u tra n h

cách m ạ n g , VC tài d ù n g q u à n c ú a n g ư ò i chi

hu y N ó là m ộ ỉ s ụ tô n g k c t s â u sắc n h ữ n g

kinh n g h iệ m th ự c t c \ l ế d ú c rú t ỉh à n h lý luận

v ể con đ ư ò n g đi c ù a s ự n g h iệ p c ách m ạn g

H ì n h t ư ợ n g c ú a bài t h o n à y đ ư ợ c hinh

t h à n h q u a ẩ n d ụ t r i n h ộ n : " s ự h ù n g m ạ n h c ù a

đ ê ' q u ổ c p h o n g kiôh*’ đ ư ợ c x c m n h ư đô l

t ư ợ n g cụ th ô là " q u â n cò" (q u á n xe), còn "sự

m ò n g m a n h , yẽ'u đ u ô i cúa lực lư ợ n g cách

m ạ n g " đ ư ợ c x c m n h ư đôl t ư ợ n g cụ th ể

là " q u â n cờ" ( q u â n ỉốt) C ù n g n h ư vậy, th e o

co n đ ư ờ n g g iả i m ã h in h h iợ n g ta cỏ t h ể m ô

h ìn h h ỏ â b à i t h o q u a lư ợ c đ õ sau;

N h à n rỗi đ e m cò họ c đ á n h chơi

T h iên b in h v ạ ti m â đ u ỏ i n h ủ u hciài

Tiỏh c ò n g th o á i t h ì ìn h a n h n h ư c h ó p

C h ẳ n lẹ tài cao ả t t h i n g n g ư ờ i

P hái n h in c h o rộ n g , s u y c h o kỷ

K iên q u y ôi, k h ó n g n g ừ n g th c 'tic n còng

Lạc n ư ó c h a i xc d ò n h b ò p h i

G ặ p th ờ i m ộ t tỏ ỉ c ủ n g th ò n h ci)ng

Vôn tn r ở c h a i bỏ n Ihõ* lực

M à MU th à n g lợi m ộ t b ê n g ià n h

T âh c ó n g p h ò n g th ù k h ỏ n g S(7 h à

Dại tucVng a n h h iin fi m ói x ù n ^ d a n h

C ó Ih ế thây rằng; ò đ â y , H ổ C h í M inh

d ù n g ả n d ụ k ỏ n h liên lạc d ư ó i h ìn h th ứ c th o

ca là m ộ t loại n g ô n n g ừ có v ẩ n đ i ị u , d e nhớ,

d c th u ộ c , d e n h ậ p tảm C ái m ó i ỉro n g s á n g

(ạo n g ò n n g ữ c ù a N g u ò i là N g ư ờ i d ã tạ o ra

m ộ t kiêu án d ụ c â u trú c h o à n ỉo à n m ới, ch ư a

h ể cô tr o n g tru y ê n t h ô h g they ca Sự v ậ n đ ộ n g

v à c h u y ê n di các n e t n g h ĩa CÚÍI các từ xe, tốt

d ư ợ c m ò th ứ c h ỏ a theo c o n d ư ờ n g sau: _

r ừ n g ữ S ự v ị t K h u n g n g h ĩa

Xc.* Q u â n cừ (m a n h ) T ro n g b à n cứ

Ẩ n d ụ V n iệ m K h u n g n g h ĩa

T h e m ạ n h T in h th ó 'C M T ro n g hoột đ ộ n g CM

T h ô y ê ii — —™

Cách m ạng ìà cuộc tranh (fảÌ4 quỳêl ỉiệt Ngtrởi làm cách m ạng phải biẽĩ ứ n g biến nhanh nhẹn: lúc tiẽn, ìủc ỉui cho p hù hợỊy M u õ n thằng được đổi phirơng đòi hòi phÂi nhanh (biéì chỞỊy thời cơ) và có m im

crtO-N giỉời iòm cách rruĩn^ phải cỏ tđm nhirt rộng (biêì đặt

b â i Cíìĩĩh c á c h rtiíin g n ư ở c m in h tro n g b ò ỉ c ả n h c h u n g )

và phái hiéĩ s u ỵ n g h ĩ kỹ tnrớc khỉ hành động Tư tiĩờng quân triệt là ìùc nồo củng phổi g ì ừ tư thử tiên công k ỉ thù.

N c u b ị Sỉìi lạ c t r o ỉi g đ ư ờ n g iổ ỉ / H c à c h m ạ n g đ a n g ỉĩiạ n h s ẽ t r ở t h à n h y ề ti.

Biêí tận d ụ n ^ thời cơ thi cách fĩUỊn^ chưa đủ lực vSn

cỏ the chi ch thắỉĩị^ kẻ thù.

Hai bên the ỉ ục vôh nhau, nhiniị; kéì cục $ẽ cỏ ỉnột bên giành được thÁn‘ị lợi.

Miiâ^n ihẳrĩiị íợi thì HỊỊtrời chi h u ỵ phái hiẽì tiêh công nhim% không đirợc có nhũĩig sơ hỷ trong phòng thủ (đ ế đôĩ phươìig Ịợi diiĩiỊ^ tân công mình) Có n h ư vậỵ mới đúnịỊ là n^trời chi h ư y có tồ i

CÓ t h ể n ó i, t ư tưởìì^Ị cách mạrtịỊ ỉuô n là tư

tư ở n ^ q u á n x u y ê h tr o n g tâ ỉ cà các bài t h o của

H õ C h í M in h Bòi v ậ y , mọi s á n g lạ o GÌa

N g ư ờ i v ế ẩ n d ụ n g ò n n g ử đ ế u xo ay q u a n h s ự tri n h ậ n m ó i v ế con d ư ờ n g cách m ạ n g , v ể

tu ơ n g lai đâ'l n ư ó c c ũ n g n h ư các p h ư ơ n g

p h á p đ â u ỉ r a n h c ác h m ạ n g n h ằ m đ e m lại d ộ c

lậ p t ự d o c h o t ổ quốc

Bài t h ơ " H ọ c d ịc h kỳ" là kê^t q u à s á n g tạo

ẫn d ụ Iri n h ậ n th e o hưcVng h o à n to à n mói Loại ấ n d ụ n à y c h ư a h ệ cỏ tr o n g ỉh o ca, Ai

c ũ n g b iẽ \, t r o n g b à n c ờ tư ở n g (cờ người),

q u â n xe là q u à n c o đ ộ n g có tá c d ụ n g q u y è t

đ ị n h t h ế t h ả n g t h u a c ủ a cuộc cò C ò n q u â n

tố t là q u â n ít có tá c d ụ n g n h ấ t so vó i các loại

2 48 H im Dnt / Tạp chí Khoa học DỈ Ỉ Q C H N Khon học Xã hội và Nhân vàtì 24 í2íKWJ 243-250

q u ẳ n kh ác D o đó, khi choi cò, n g ư à i ta ít khi

đ i q u â n tô*t đ c tíêh c ô n g đ ôi p h ư o n g m à chi đi

n ó khi t h ê 'c ờ c ò n cẩm c h ừ n g c h ư a có c ơ hội

(cò bí gí tốt) T ừ bài học th ự c tiền, n h à th ơ

cách m ạ n g H ổ C h í M in h đ ẵ tạ o ra m ộ t đ ư ờ n g

d â y liên t ư ỡ n g m ớ i ỉhoo h ư ớ n g v ậ n đ ộ n g

n g h ĩ a đ ế m ở c h o t ừ v à c ấ u t r ú c n g ô n n g ỉ r

n h ữ n g k h ả n ă n g d iễ n đ ạ t sin h đ ộ n g , s â u săc

Sự tri n h ậ n v ể tinh t h ế cách m ạ n g t h ỏ n g q u a

s ự x o a y v ẩ n c ủ a t h ế c uộ c trè n b à n c ò khiôh

c h o h ì n h tư ợ n g th ơ c ú a N g ư ờ i đ ư ợ c h ìn h

th à n h l ừ ấ n d ụ tri n h ậ n cỏ iTiột lẵ m tá c đ ộ n g

lón đ ế n n h ậ n th ứ c c ú a n g u ò i đ ọ c T h ò i c ơ có

t h ế là m th a y đ ổ i c ụ c d iộ n v à tìn h th ẻ ' " V ìá c ìộ

so n g xa dă m ộ t d ụ n ^ / P h ù n g thì, nhâì tôì khả

thành côn<i" (Lạc n ư ó c hai xe đ à n h b ó p h í/

G ặ p thời, m ộ t lố t c ũ n g th à n h c ô n g ), Vì vậy,

n g ư ờ i là m c ác h m ạ n g p h à i biê'l n ắ m v ừ n g

thời c ơ đ ế Hến h à n h cách m ạ n g C u ộ c tổ n g

khòi n g h ĩa n ă m 1945 c hính là đ ã đ i theo

p h ư o n g p h á p cách m ạ n g này L ủ c đ ó , cách

m ạ n g k h ô n g có gì tr o n g tay, n h ư n g Đ á n g đ ã

c h ớ p đ ủ n g thời c ơ lã n h đ ạ o q u ã n c h ú n g n h ả n

d a n n ối lèn g i à n h lại n ế n đ ộ c lậ p m ộ t cách

th ắ n g lọi Đ ê h n ả m 1975, khi th ờ i c o đ ế n

Đ ả n g m(M lẩ n n ữ a lai kịp thòi độnp, v iê n rả

n ư ớ c là m m ộ t c uộ c c h iêh đả'u t h ẩ n tỏ'c đ e giái

p h ó n g h o à n to à n m ie n N a m , t h ố n g nhả'ỉ tổ

qu ô c V ậy là s a u h a n ba m ư ơ i n ă m , n h ữ n g

giá trị h ìn h t ư ợ n g tr o n g ỉh ơ H ổ C h í M in h

đ ư ợ c h ì n h th à n h b ă n g p h ư ơ n g p h á p ẵ n d ụ tri

n h ậ n v ẫ n c ò n n g u y ê n g iá trị v ề tí n h k h á i q u á t

c ủ a nó K h ô n g p h á i to à n b à i t h o m a m ồ i câu

th ơ ó d â y c ũ n g là m ộ l bài học v ế c h iê h th u ậ t,

chiêíi lư ợ c đ ấ u tra n h c ác h m ạ n g T a n h ỏ hai

câu g iữ a của k h ổ t h o đ ẩ u : Thiên binh vạ u m ã

cộng k h u tr ì/ Tiến côn*Ị thoái thủ tm g tlĩãn toe

(T hiên b i n h v ạ n m ã đ u ố i n h a u h o à i / T â n cô ng

th o ả i th ú n ê n th ẩ n tốc) lại n h ớ đ ế n b à i h ọ c v ế

c u ộc tâ n c ô n g B u ôn M ẻ T h u ậ t c ù a Đ ạ i th ắ n g

m ù a x u â n n ă m 1975 Đ ó là m ộ t t r ậ n c h iê n ác

liột g iữ a ta v à địch C h ú n g ta đ.ì th ă n tỏc tro n g tiỏh còng N h ư n g n g a y s a u khi chiêhi

đ ư ự c B uôn M ê T h u ậ t d ự đ o á n đ ịc h s è p h ã n kích n ê n ta đ ă n h a n h c hón g, k h ả n ỉrư ơ n g

c ủ n g cỏ trậ n đ ịa đ ố p h ò n g ìh ủ (tiên cô ng

p h ò n g th ù n ê n th ẫ n i6c) g iử v ừ n g vị trí ch iên

l ư ợ c q u a n t r ọ n g n à y , t ^ o đ h c h o n h ũ n g c h i ê n

d ịc h tic p th e o Q u ả liì n h ư n h à th o H õ Chi

M in h đ ă tiê n tri: "Soỉt^ị phươĩĩ^^ the lự c bán binh quân/ Viắn<Ị lợi ch ung tu thuộc nỉtãì nhãtí (Vốn tru ớ c hai b ê n n g a n g th ỏ 'lự c / M à s a u th ẳ n g lợi

m ộ l b ẽ n giàn h) C h ú n g tã đ à g ià n h đ ư ọ c

h o à n to à n th ắ n g lọi n ă m 1975 c h ín h vi đ ả v â n

d ụ n g đ ú n g thòi cơ, biếl á p d ụ n g lỏĩ đ ã n lì

"thẩn iốc" đ ể á p đ ả o q u â n đ ịc h là m c h o c h ú n g

đ a n g ó th ẻ ' q u â n đ ô n g , h o à lự c m ạ n h mò

n h a n h c h ỏ n g la n rả và rơi v à o th é th â í bại

Đ ọc N h ậ t kỷ t r o n g tù v à n h ù n g bài Iho

m à c h ú tịc h H ổ C h í M in h s á n g tác tro n g

n h ữ n g th ờ i đ iể m k h á c n h ữ u , n g ư ò i đ ọ c d ề

n h ậ n th ấ y , p h ư ơ n g th ứ c ẩn d ụ n ói c h u n g và

ấn d ụ tri n h ậ n nỏi r iè n g lu ò n là các p h ư ơ n g

th ứ c đ ư ợ c N g u ò i t h ư ờ n g x u y ê n v ậ n d ụ n g

m ộ t cách đ ộ c đá o , s á n g tạ o k h ô n g g iô n g với bã't kỳ n h à t h o n à o khác C ác h ì n h ả n h đ ư ọ c

đ ư a v à o m ô ị q u a n h ệ liên t ư ò n g đ ế tạ o ra ấn

d ụ tri n h ặ n rấ t đ a d ạ n g , p h o n g p h ú n h ư n g

lu ô n Vù n h ữ n g h in h ả n h g ẩ n g ũ i v ớ i c u ộ c s ô n g

c ù a n h â n d â n và t ư d u y d à n lộc Vì thế, n ó dễ

đ i s â u v à o lò n g n g ư ờ i là m c h o n g ư ờ i ta tiếp

n h ậ n n ó m ộ t cách t ự n h iê n T r o n g n h ie u ho àn cành, ý ih o s â u sắc là m đ ọ n g lại ở n g ư ờ i đ ọ c

n h ữ n g s u y n g h ĩ t h ả m ỉrẩ m v ể m ộ t s ụ tổ n g kết k in h n g h iệ m tr ư ó c q u i lu ậ t c ú a tự n hiên

và xẵ hội C h i n g h ạ n , b à i 'T m h t h í õ n ’ cỏ

n h ữ n g câu:

S ự v ậ t tu ã n hoàn n^Ịuyên h ữ u (ỊỊìĩh,

V ù thiôn chi hậu tâì tìn h thiên;

D ịch tho:

S ự vậ t v ã n xoaỵ đà dịnh sẵn

H êì m ư a là nắng hìrrtỊỊ iên thôi;

( N a m T rân)

/ iyạt t Tfĩ\y chi Khi\ĩ hi}c n ilQ G H N , K}ioa học Xỉì t o ' và N hồn IVỈ« 24 (2008) 243-250 2 4 9

H i n h t i i ọ n g c h í n h c ủ a bói th(7 n à y cũn j;

đ u ợ c h in h lh«ìnli th e o con đ ư ờ n g cihi â n d ụ

b à n thô: Q u i luộí cúa đ ấ u tr a n h cách m ạ n g

(trù u t u ụ n g ) d ư ợ c xom n h u là ' s ự V i ĩ t " (đỏì

tư ợ n g cụ lhè)« "Lúc g ia n nan, tỏì tăm , lúc tu ai

sáng, hy v ọn g" (Irúu t u o n g ) d ư ợ c xem n h ư là

"m ư a v à n ắng " C ác h n h ậ n th ứ c đ ỏ h o à n toàn

k h ỏ n g chi là s ụ liên tirtVng n ^ ẳ u n h iê n m à sự

Từ ngữ

Sụ v.it

Vốn xoay

Đinh sẲn

1 ỉ u t m ư n

Ln náng

Ãn dụ

M ọi c h u y ê n ó đ ó i

L u ú n ỉ h a y đỏi

T r t n k đ n y dii n h ư vậy

Sự íinh

Níưm Mn

tỏ n g k c i c ú a n h ậ n th ứ c VC q u i lu ậ t m ữ n g tính

b ả n chẳiì c ù a v ậ n đ ộ n g , C á u t h o trôn, vì thê^

c ò n có c h ie u s ả u c ù a t ư t ư ó n g triêt học, ờ

đâ y , s ự v ậ n đ ộ n g v à ch u y ỗ n d i ý n g h ĩa của từ

đ ư ợ c h ì n h t h à n h th e o s ự ké't h ợ p g iữ a ẩ n dụ tri n h ậ n b n n t h ế v à ẵn d ụ tri n h ậ n đ ị n h h ư ớ n g (n ấ n g 'h ừ n g lén") Q u á trìn h đ ó n h ư sau:

Sự v ậ t hành động

S ư vậl, hiộn ỉưỊTnj;

Luôn vân độnf»

Theo quy luật Khô ráo Trời đvp

Y niệm Con đưìmg cách mạng Lúc khỏ khiìn lúc (huân lọi

Dó )ã quy luàl tât yôu Qua ihòi điôm đcn tõì Tưcing Icii tưui sáng

Khung nghĩa Trong thiên nhiên

Cúa thC'glứi v c Miộn tượng thiôn nhicn

Khung nghĩa Trtmg sự vận động phát trich lịch 5Ử loài người Quá trinh làm cách mang

Ngưùi lòm cách r t ì i Ị n g cin nhận Ihức rõ Qúa Irlnh cách mạng

Sự HRhỉộp cách mạng

[11 1 rãrì V.^n c<», N^ÔÍI /lỌt* tri nhận (Ghi chép và

^ u v I ^ ỉ 'ỉ ^ 1 l ộ i , I I«I ĩ s ì ‘ » , 2 0 0 7

|2) G lỉornian, CoỊỉtỉitivi' Scừìĩcc? II The mfíkiỉỉ<ị of

Cognitive Scicìĩcv, C nm bruỉịỊe, 1988,

Chic.i>v* 1980,

|4| Lý Toòn 1'hảng, N<^ỏfi n<^ù ^ỉpc tri • Từ lý

Kho.ì hi.K: Xả hôi, I Kì Nội, 2005

15| l*ỉửu Dạt, rhử áp dụng lý ihuyO't ngỏn ngừ học

chi sự vin clộng^ròi chồ" ỉrong tiêng Viột Tạp

[6] í iĩru O ạt Phon\^ cách học tiẽn^ Việt Ĩtiựỉĩ íìợi NXB

D I I Q C \ u U Ộ ^ , Z Ồ Q ^

|7| Inxtltut Ja/ưka/.nanija, MctaỊ>horíi V ịniưkc i iekxte, Miìskva, 1988

|81 C ù D in h T ú , Phoìt>ị cách học I>ừ (tậc điểm tu từ

từ h ỉĩ Việt, NXB G iá o à ụ c , 2C07.

(10] H ò C ô n g T ài, À ỉi dụ thơ NXB K hoa h ọ c Xã

hội, H à N ội, 1999.

N ew features in Ho Chi Mmh's poetic language as seen

from the point of view of metaphorical theory

N guyen H u u Dal

CoUc'iC o f Social Sciences and H u m a n itie s, V N U

336 N g u y e n T r a i Thanh X u a n , H a n o i Vietnam

T h is r e p o r t u s e c o g n itiv e lin gu istics th e o ry to a n a ly s e p o e m linguistics F o r ex am p le, the

a u th o r o f r e p o r t a lr e a d y a n a ly s e th e w a y to estab list p o e m 's im a g in e s in s o m e p o e m s in

" ừ n p r is o n m c m e r y " follow to s o m e issues o f c o g n itiv e m e t a p h o r a n d p o in i s o m e n e w d etail in

H o C hi M in h a r t 's th o u g h t F ro m th e re s u lt o f d e sc rip tio n a n d a n a ly tic c o n cretc, t h e w rite r h av e

s o m e id e as a b o u t th e c rc a tio n lingu istics a n d th e ro les o f H o C hi M in h in p r o g r e s s to m a k e

i m p r o v e V ie tn a m e s e m o d e r n p o e m s

2 5 0 H int Đạt / 7Vij> f/ii KhiVi bọc IW Q C H N lOloa học X ã ;» i tw NhAn I'in 24 ( 2 m > 24.Ĩ-250