cái đọng lại trong cảm nhận vẫn là mục tiêu của việc phục dựng, và phương pháp thực hiện, bởi tất cả những nghi lễ này đã được điển chế sau một quá trình dài lịch sử dưới [r]
Trang 1“CÁI BÌNH” VÀ “CHẤT RƯỢU” :
NHŨNG VẨN ĐÈ ĐÁNG LƯU TÂM TRONG VIỆC PHỤC DỤNG VÀ BÃO TÔN LỄ HỘI
N guyễn P hước B áo Đ àn
1 Dẩn
1.1 Một cộng đồng, cho dù chịu những tác động của những yếu
tố khác nhau như: biến động [ịch sử, đồng hóa, giao lưu, hay tiếp biên văn hóa v.v dữ dội thế nào đi nữa thì đời sống tinh thần thể hiện qua sinh hoạt lỗ hội cũng vẫn là tấm gương phàn chiếu khá trung thực loại hình kinh tế cơ bản của họ
1.2 Trong bối cảnh xã hội hiện đại, có thể nhìn thấy rõ những xu thế biến đổi của lễ hội hiện nay:
[!]• Có những lễ hội biến mất do không còn phù hợp với thực tế
xã hội, lẫn nhu cầu của cộng dồng Hiện tượng này có thể diễn ra bởi nhiều nguyên nhân, và những tác động khác nhau (chuyển đổi nhận thức, thay đổi hoàn cảnh nghề nghiệp, hay môi trường sống v.v
[2] Có những lễ hội chuyển mình thay đổi theo hướng thích nghi/thích ứng để tồn tại, căn cứ trên: [2.1] Nhu cầu của cộng đồng (cộng đồng vẫn còn nguyên vẹn nhu cầu); [2.2] Ý muốn chủ quan của nhà tổ chức, quản lý, nhàm xây dựng những lễ hội đặc thù của từng địa phương theo phong trào “lễ hội hóa văn hóa cổ truyền” vốn rất phổ biến hiện nay; [2.3] Xã hội hóa lễ hội, xây dựng, phát triển lễ hội truyền thống thành một dạng sản phẩm du lịch v.v (xu hướng này đang đặt ra rất nhiều tranh luận với nhiều ý kiến khác nhau)
[3] Xuất hiện một số lễ hội mới trên nền tảng nhu cầu, lẫn thực tế nảy sinh của cộng đồng và bối cảnh xã hội
' Phân viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam tại Huế.
Trang 2Đây có thể xem là những nhân tố tác động đến sự tồn tại và phát triến của lễ hội Tuy nhiên, trên thực tế quá trình bảo tồn, hay phục
dựng lề hội truyền thống trong bối cảnh hiện nay đã và đang nảy sinh
nhiều vấn đề rất đáng quan tâm Với những xu thế biến đồi như thế
này, những giá trị được đúc kết khẳng dịnh trong lễ hội cổ truyền sẽ
nằm ở tọa độ nào, bởi mồi một tọa độ sẽ cho những chi số dự báo về tính bền vững của lề hội, của những giá trị văn hóa truyền thống trong tương lai
trị đặc trưng
Sinh tồn trên tảng nền nông nghiệp, có thể nhìn thấy rõ sự lấn át của lễ hội nông nghiệp trong đời sống lễ hội của dân tộc Việt, tập trung vào những thuộc tính:
11 ] Phồn thực/giao hòa âm-dương/nam-nữ/đực-cái (cầu mong sự nảy nở, sinh sôi v.v của mùa màng, cày trồng, và cả con người);
[2] Sự tôn thờ các hiện tượng thiên nhiên chi phối trực tiếp đến sinh mệnh của cây trồng (mây, mưa, sấm chớp v v ), và đôi lúc, hiện tượng này được nhân hóa hay biếu trưng thành những nhàn vật anh hùná trong lịch sử (nhân thần);
[3] Giáo dục truyền thống, và là hoạt động vui chơi giải trí cần có trong dời sống văn hóa của cộng đồng cư dân v v
Tất nhiên, xuyên suốt trong những thuộc tính này, yếu tố thiêng vẫn luôn được đề cao với những “mô thức” rất chặt chẽ Bên cạnh lễ hội nông nghiệp là những biểu hiện của lễ hội nghề nghiệp với sự tôn
1 Quin điểm cúa GS.TS Ngô Đức Thịnh cho ràng, lễ hội truyền thống có ba đặc trirng
cơ bin sau: [ 1 ] Tính biểu trưng, biếu tượng (nghi lễ và lễ hội truyền thống bao giờ cũn£ chứa đụng tính biếu trưng, biểu tượng cao); [2] Tính “mô thức” (nghi lễ và lễ
hội của bất cứ dân tộc nào cũng đã trải qua hàng trãm, thậm chí hàng nghìn nãm hình
thành, biến đối và thường nó định hình thành các "mô thức" khá chặt chẽ và ổn định);
[31 Chủ thể c ủ a lễ hội là c ộ n g đ ồ n g c ư dân hoặc quần c h ú n g nhân dân (nghi lễ, lễ hội
là hcạt dộng tín ngưỡng - văn hóa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân Nói cách khác, nhân dân là chủ thể của sinh hoạt nghi lễ và lễ hội) (có thể tham khảo thêm tại:
http:7viettems.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1514:ea-ngh
-thui-ng-i-vao-l-hi-vn-hoa-truyn-thng&catid= 172:tng-hp&Itemid= 185).
Trang 3thờ các vị tổ nghề, những vị thần bảo trợ nghề nghiệp1 Điều này hoàn toàn khác với nhiều quốc gia khác trên thế giới, khi hệ thống lễ hội của
họ thường được phân định thành lễ hội thành thị và lễ hội nông thôn Bởi có thể nói rằng, quá trình hình thành những đô thị ở Việt Nam hoàn toàn khác với nhiều quốc gia khác, và “quá trình đô thị hóa” vẫn đang diễn ra ở nhiều tỉnh thành Cụm từ “làng trong phố” được giới kiến trúc lẫn văn hóa sử dụng trong thời gian gần đây hoàn toàn nói lên thuộc tính này, nhằm để chỉ cái ranh giới rất mong manh giữa hai thực thể Từ tảng nền nông nghiệp, nhiều nghi lễ đã được điển chế hóa dưới thời phong kiến mang tầm vóc quốc gia, xếp vào hàng đại tự v v Hay như những
lễ hội phổ biến, được tổ chức, phục dựng hiện nay vẫn không nằm ngoài hai hệ thống này
Lễ hội nông nghiệp hay nghề nghiệp, một cách khái quát nhất, chính là dịp để cộng đồng bày tỏ nguyện vọng, ước vọng của con người trong mối quan hệ với tự nhiên/các thế lực siêu nhiên (về mùa màng, về cuộc sống cá nhân lẫn cộng đồng v.v ) Trong mối quan hệ “cộng sinh, cộng cảm, cộng mệnh” giữa con người - con người, con người-cộng đồng/xã hội, và con người - thế giới (vật chất lẫn siêu hình), cũng như cảm thụ được niềm an lạc, sự vững tâm V V , những yếu tố xem ra không mấy là quan trọng, nhưng lại rất cần cho sự ổn định mọi mặt đời sống, bảo đảm sự ổn định và bền vững của xã hội v.v
Trong quá khứ, lễ hội trong những làng xã Việt luôn được tô chức
và thực hiện với những quy tắc, yếu tính nghiêm ngặt, bởi có thể nói rằng, tính thiêng trong lễ hội vẫn rất nguyên vẹn cùng sự sẻ chia tuyệt đối của cộng đồng Và một khi, lễ hội đã là một phần không thể thiếu trong đời sống cộng đồng thì rất nhiều hệ giá trị được dẫn giải như một hình thức để khắng định, mà [1] Niềm tin tín ngưỡng, [2] Điều kiện thể hiện ước vọng cùa con người, [3] Tinh thần đoàn kết, hay [4] v ấ n
đề giáo dục truyền thống V V , chỉ là một trong rất nhiều giá trị vốn có.2
1 Trong trường hợp này xuất hiện những trường hợp vị thần chú cùa một dòng tín
ngưỡng nắm giữ vai trò bảo trợ cho nhiều cộng đồng cư dàn sinh tồn trên nhiều nền tảng kinh tế khác nhau, ví như Bà Chúa Kho, Bà Chúa Xứ, hay Thánh Mầu Liễu Hạnh, hoặc Thánh Mầu Thiên Y A Na.
Khi đ á n h giá về hệ giá trị c ủ a lễ hội cổ t ruyền c òn đá p ứn g đ ư ợ c n h ữ n g n hu cầu cùa
con người trong xã hội hiện nay, có ý kiến nêu lên năm giá trị cơ bản: [1] Giá trị cố
Trang 43 “Chất rưọu” và “cái bình” 1: vấn đề phục dựng lễ hội truyền thống trong bối cảnh xã hội đưong đại
Với một cộng đồng cư dân sinh tồn trên tảng nền nông nghiệp lúa nước, những thuộc tính cua nền kinh tế này dã trở thành tâm thức Vượt
qua sự phát triển cùa khoa học kỹ thuật, những thói quen của người
nông dân trong ứng xử với cây trồng chi có thể được lý giải bàng niềm tin tín ngưỡng Trên tầm vĩ mô trong lề hội hiện nay, dù muốn hay không, tính thiêng vẫn còn hiện diện, dù ớ nhiều mức độ khác nhau trong từng lễ hội cụ thế, nhưng tính thiêng vẫn ít nhiều không được thừa nhận, bởi gắn liền với nó là mê tín dị đoan, là những hù tục cần bài trừ trên con dường tiến đến những chuẩn mực văn minh cúa xã hội
Trong những năm gần đây, nhiều lễ hội đã dược nghiên cứu phục dựng và tổ chức thực hiện như một cách để “khơi dậy mạch nguồn truyền thống”, tạo nên điểm nhấn về văn hóa - nghệ thuật, và như là phương cách để quảng bá hình anh của địa phương với vùng miền, quốc gia v.v cũng như nhằm tạo ra một sản phẩm văn hóa nhằm phục vụ du lịch, nâng cao những chỉ số kinh tế v.v Qua một số irường hợp cụ thê, chúng tôi thư đề cập đến những xu hướng sau:
[ IJ Xu hướng I: những thay đôi /heo hướng thích ứng về hình thức thê hiện trên nội dung vốn có
Thật khó có thế nhìn thấy hiện nay một nghi lễ, hay lễ hội được tổ chức với nguyên vẹn nhĩrng gì diễn ra trong quá khứ từng có trên tầm vĩ
mô, bởi những thuộc tính vốn có của nó, không ít thì nhiều đã có phần thay đổi Tất nhiên, có thể nhìn nhận rằng, sự thay đổi ấy là tất yếu và
kết cộng đồng; [2] Giá trị hướng về nguồn (níuiồn gốc tự nhiên và xã hội); [3] Giá trị
cân b à n g đời sốnti t âm linh; [4] G i á trị s áng tạo và h ư ớ n g thụ văn hóa; [5] G i á trị bảo
tồn, làm giàu và phát huy bàn sác dân tộc (xem thêm: N gô Đức Thịnh, v ề văn hóa và tín ngưỡng cổ truyền, Hà Nội, Viện Vãn hóa, Nxb Văn hóa Thông tin, 2007, tr.3 4 2 -3 4 6 ).
1 Cụm từ “cái bình” và "chất rượu” được dùng trong tham luận này như là cách ví von
đế chi những vấn đề thuộc về truyền thống, những giá trị cổ truyền (chất rượu cũ); và cái hình thức thể hiện cái truyền thống, những giá trị văn hóa cố truyền ấy trong bôi
cảnh hiện nay (cái bình mới) Với riêng từng sự kiện cụ thế, có thể hiếu “chất rượu" là nội dung, là cái lõi cùa sự kiện, và "cái binh" là hình thức, cách thức thề hiện, là cái vó của sự kiện “Nội dung” và “ hình thức" của một sự vật hiện tượng theo một cách hiếu chung nhất.
Trang 5phù họp với bối cảnh xã hội hiện đại Khó, bởi sự chi phối của rất nhiều những yếu tố: [1.1] Không gian thể hiện; [1.2] Đối tượng thể hiện (hao gôm cả đối tượng thể hiện, được thể hiện, lẫn đối tượng hưởng thụ); [1.3] Vấn đề phục trang; [1.4] Niềm tin và tín ngưỡng song hành V A
Chính vì thế, xu hướng thích ứng này thường song hành với cụm từ ‘"xã hội hóa lễ hội” như một phương thức để biện minh, khi đính kèm với nó là: [1] Sản phẩm du lịch; [2] Thu hút du khách (khơi dậy tính hiếu kỳ, hoặc sự trải nghiệm từ phía người quan sát v.v ); [3] Tăng chỉ số thu nhập về kinh tế; [4] Làm đa dạng hóa hoạt động văn hóa; [5] Tạo nên sản phẩm văn hóa cho người dân v.v
Qua nhiều lần quan sát, tham dự và thực hiện những cuộc phỏng vấn nhỏ trong việc phục dựng, tổ chức các nghi lễ cung đình trong những dịp íestival Huế, hình ảnh tiêu biểu cho việc tái hiện nghi lễ/lễ hội cổ truyền trong bối cảnh xã hội hiện đại Chúng tôi nhận thấy rằng, sau những hào nhoáng của một buổi tiệc hình ảnh, và sự khỏa lấp của thế mạnh kinh tế v v cái đọng lại trong cảm nhận vẫn là mục tiêu của việc phục dựng, và phương pháp thực hiện, bởi tất cả những nghi lễ này
đã được điển chế sau một quá trình dài lịch sử dưới thời phong kiến, định hình thành những chuẩn mực khó có thể thay đổi, khi ít nhiều nhân chúng sống vẫn còn, và được ghi chép rõ ràng trong sử sách v.v , nên việc phục dựng nó hiện tại theo hướng xã hội hóa là điều rất khó, và nếu làm được (thực tế là đang diễn ra) thì tính điển chế không còn
"Một nghi lễ cung đình mất đi tính điển chế thì không còn là lễ hội cung đình Nghi lễ cung đình gắn liền với những quy định khắt khe trong tư thế người tham gia hoặc thế hiện khi đối diện với “thiên tử”, và những thế lực lớn hơn trong quan niệm phong kiến, nên mỗi động thái đều được thể hiện rất chừng mực theo quy định lễ nghi, từ thế đứng, bước đi, cách cầm nghi cụ , chí đến gương mặt thể hiện v.v "1
Những nguyên nhân này khiến cho việc phục dựng những nghi lễ cung đình hiện nay trở thành một trò diễn không được trọn vẹn, phần nào không đảm bảo được giá trị giáo dục truyền thống đối với cộng
1 Phỏng vấn ông Nguỵễn Hữu Thông, Phân viện trưởng Phân viện Văn hóa Nghệ
thuật Việt Nam tại Hue, ngày 8-4-2010.
Trang 6đồng Trong khi ấy, nếu đối sánh với những lễ hội Phật giáo được tổ chức gần đây (Vesak, lễ hội Quán Thế Âm, lễ hội Vu Lan v.v ), chúng
ta dễ dàng nhìn thấy mối quan hệ “cộng sinh - cộng cảm - cộng mệnh” trên nhiều mặt vấn đề từ phía đối tượng tham gia Có vẻ như khi một sự kiện, hay lễ hội được thực hiện dưới lớp áo của niềm tin - tín ngưỡng - tôn giáo, thì khoảng thời gian chuẩn bị, vấn đề an ninh trật tự, sự tham gia tự thân của cộng đồng v.v hay những vấn đề liên quan khác, không phải là mối bận tâm từ phía người tổ chức
[2] X u hướng 2: những điều chình về nội dung lễ hội trong bối cảnh hiện nay
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, đã có không ít những lề hội được
tổ chức với những điều chỉnh về mặt nội dung cho phù hạp với thị hiếu, nhu cầu của công chúng, nhàm vào việc tạo nên một sự kiện vãn hóa và thu hút đông đảo đối tượng tham gia Những điều chỉnh về nội dung dược thực hiện theo hướng “hiện đại hóa lễ hội”, “bắt lễ hội truyền thống nói ngôn ngữ hiện đại”, “đưa nghệ thuật đương đại vào lễ hội cổ truyền”, hoặc thay đổi một số nội dung vốn có của lễ hội căn cứ trên ý muốn chủ quan của người tổ chức v.v 1 Xu hướng này đã và đang tạo
ra nhiều nhóm ý kiến ủng hộ lẫn phản đối, căn cứ trên những lập trường khác nhau, mà việc xác lập được những thành quả nhất định trong công tác tổ chức, sự tham gia chia sẻ của cộng đồng, vấn đề tính thiêng, hay
1 Có thể đơn cừ những trường hợp sau: [1] Lễ hội Lảnh Giang; [2] Lễ hội tịch điền
Đọi Sơn (Duy Tiên-Hà Nam); [3] Lễ hội ăn trâu cùa một số tộc người khu vực miền núi miền Trung v.v
Việc điều chỉnh những nội dung vốn có hay bổ sung thêm những nội dung mới vào lễ hội hiện nay vẫn luồn đầy đủ chứng lý từ phía người tố chức, tuy nhiên, cũng có những
ý kiến phàn ứng trái chiều Trong trường họp lễ hội Lảnh Giang, tịch điền Đọi Sơn, căn cứ trên ba đặc trưng cơ bản đã từng đề cập, GS.TS Ngô Đức Thịnh cho rằng:
“Việc đưa các yếu tố hiện đại (body art, video art ) vào lễ hội lên đồng vừa qua đã phá vờ toàn bộ tính biếu tượng, tính thiêng và bán sắc của nghi lễ và lễ hội Họ đã
"bất" lễ hội này nói bằng ngôn ngữ cụ thế, trần tục, thậm chí còn là ngây ngô và vô nghĩa nữa! V iệc vẽ lên người (body art) trong lễ hội Lảnh Giang, hay vẽ lên mình trâu những đường nét nào đó trong lễ tịch điền của huyện Duy Tiên vừa qua cũng đã góp phần giải thiêng lễ hội, điều này khác với việc người Khmer và Thái Lan trang trí cho con trâu hay con bò trong lễ tịch điền của Hoàng gia Campuchia hay Thái Lan vẫn làm” (xem thêm:
http://viettems.com/index.php?option=com content&vievv^article&icH 1514:ea-ngh- thut-ng-i-vao-l-hi-vn-hoa-truyn-thng&catid= 172:tng-hp&Itemid=: 185).
Trang 7sức sống bền vững của nó v.v vẫn luôn là nội dung của những cuộc tranh luận
[3J Xuất hiện những lễ hội mới trong bổi canh xã hội hiện đụi
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, có rất nhiều lễ hội mới hình thành không xuất phát từ tảng nền truyền thống, thường diễn ra trên hai xu hướng: [3.1] Chú trọng phần hội hơn phần lễ; [3.2] Chú trọng phần lễ hơn phần hội, và kết quả thường diên ra trên hai nhận định: [1 1 Khăng định được vị thế và thu hút sự quan tâm của công chúng v.v , những tín hiệu hứa hẹn sự bền vững của lề hội [2] Không thu hút được sự quan tâm của công chúng, gây nên nhiều tranh luận, lẫn nhiều ý kiến phản hồi khác nhau
Có rất nhiều ví dụ, nhung tiêu biểu cho trường hợp thứ nhất là lễ hội bắn pháo hoa ở thành phố Đà Nằng Tuy chỉ mới tổ chức lần thứ 2, nhưng lễ hội này đã và đang thu hút được sự quan tâm của công chúng, trở thành một sự kiện văn hóa, góp phần giải quyết nhiều chi số kinh tế cho thành phố trẻ và rất năng động này
Đại diện cho trường hợp thử hai là cụm di tích đền thờ Huyền Trân mới được xây dựng và lỗ hội đền Huyền Trân được tổ chức thường niên ở Huế Có ý kiến cho rằng, đây chính là xu hướng điển hình cho việc thương mại hóa lễ hội, và vấn đề huy động các đại gia, nhà tài trợ vào việc tổ chức và xây dựng lễ hội v.v Khu di tích này được dầu tư xây dựng trên một địa điểm không liên quan gì đến nhân vật lịch sứ Huyền Trân, được thực hiện bởi một công ty thương mại, và bán vé cho
du khách tham quan1 Tất nhiên, yếu tố bền vững của dạng lễ hội như
1 Có thể nhìn thấy sự khiên cưỡng đầu tiên của khu di tích hoàn toàn mới này trên địa
bàn Thừa Thiên Huế lẫn các tỉnh miền Trung ở việc xác lập địa điếm xây dựng, bởi thông thường, mỗi một di tích lịch sử - văn hóa, hay tín ngưỡng thường gắn với những vấn đề tâm linh cụ thế, nhưng địa điếm xây dựng khu miếu thờ ở Huế lại hoàn toàn không gắn liền nhân vật lịch sử Huyền Trân, ít ra là giai thoại, hay truyền thuyết Chúng ta biết rằng, hai châu Ô, Lý/Rý là món quà sính lễ cùa vua Chàm Chế Mân giành cho quốc gia Đại Việt sau cuộc hôn nhân với nàng công chúa nhà Trần Huyền Trân năm 1306 Điều đó cũng có nghĩa rằng, việc có được dải đất nam đèo Ngang/Hoành Sơn, và cương giới nước Đại Việt mơ rộng đến lưu vực sông Thu Bồn chính nhờ vào việc “hy sinh làm dâu xứ người” cùa Huyền Trân Thế nhưng, với công lao mớ đất như thế, người Việt miền Trung lại không hề có miếu thờ nào giành cho bà ? (mà ngược lại, dưới mắt nhìn cua những nhà Nho chính thống, rất nhiều càu ví von
Trang 8thế này vẫn là vấn đề thời gian, có thể rằng, trong quá trình tồn tại lễ hội này cần có những điều chỉnh phù hợp căn cứ trên nhu cầu từ phía cộng đồng, ít ra là từ phía người dân 1 {uế
Suy cho cùng, vấn đề của xu hướng này vẫn là mục tiêu đật ra khi
tổ chức lễ hội, việc xác định đối tượng tham gia lẫn việc xác định trục - tinh thần của lề hội
4 Kết
4.1 Trong bất kỳ bối cảnh xã hội nào, lễ hội vẫn luôn nắm giữ một vai trò cốt yếu trong đời sống cá nhân, cộng đồng, góp phần chi phối vào sự ổn dịnh của cộng đồng xã hội, được xem như nhu cầu tất yếu trong đời sống tâm linh tính ngưỡng, lẫn nhu cầu vật chất của người dân
4.2 Trên những lộp trường, lẫn lập luận khác nhau, dã và đang có rất nhiều ý kiến phản hồi đa diện, và khó có thể khẳng quyết rằng xu hướng nào là hoàn toàn phù hợp, bơi bản thân mỗi một xu hướng đều có những điểm mạnh và thế yếu của nó Trong cuộc tranh luận này, chúng tôi cho rằng, việc xác định mục tiêu trong việc phục dựng, tổ chức; hay định vị thế đứng, lần giá trị hiện tồn của lễ hội truyền thống trong bổi cảnh xã hội hiện đại vẫn là những tiêu chí tối quan trọng, c ầ n dũng cảm dổi diện với sự mất di tất yếu cứa một so lễ hội khi sự the hiện nó trong bối cành xã hội hiện đại không còn phù hợp từ phía không gian lẫn cộng đồng V V tất nhiên, để có thể có được sự dũng cảm này, việc các địa phương không hòa mình vào phong trào xã hội hóa lễ hội cổ truyền là vấn đề rất quan trọng1
nguyên nghĩa bông đùa, phê phán lại xuất hiện) Phải chăng dân gian từ xưa đã ít nhiều không thừa nhận sự hy sinh cùa Huyền Trân, mà nếu có, cũng rất mù mờ khi đa phần họ đồnii nhất hình ảnh của Huyền Trân vào nhân vật Mỵ Ê (Bia-Mih Ai) thời nhà
Lý qua rất nhiều giai thoại khác nhau, khá phổ biến ớ khu vực Ọuàne Trị (châu 0 cũ)
Từ sự không thừa nhận cúa cộng đồng, việc chủ tâm xây dựng một cụm di tích và tố chức lễ hội thường niên liệu rằng có phù hợp, troníỉ khi, một trong những yếu tính căn cốt của lễ hội lại chính là sự thừa nhận và sẻ chia từ phía cộng đồní>.
1 Trong một nghiên cứu về lễ hội, GS.TS Ngô Đức Thịnh chì ra bốn cành báo trong
vấn đề tồ chức lễ hội hiện nay: [I] Đơn điệu hóa lễ hội; [2] Trần tục hóa lễ hội; [3].Quan phương hóa lề hội; [4] Thương mại hóa lễ hội Và đề khắc phục tình trạng này hiện nay, cần có quy định chắc chẽ và sự kiểm tra sát sao của các tổ chức quần chúng tại địa phương tổ chức lễ hội (xem thêm: Ngô Đức Thịnh, về văn hóa và tín ngưỡng cổ truyền, tlđd, tr 346-349).
Trang 94.3 Giữa những xu hướng trên, khó có thê xác định xu hướng nào
là phù họp trong bối cảnh xã hội hiện nay, bời mỗi địa phương luôn song hành với những điều kiện đặc thù, mỗi một xu hướng đều có những ưu lẫn khuyết điểm nhất định Và mỗi một khi lễ hội được tổ chức, lễ hội ấy luôn song hành với nhiều lý lẽ biện minh từ phía người
tô chức Tuy nhiên, chúng tôi cho ràng, xuyên suốt và quan trọng nhất vẫn là giá trị văn hóa vốn có của lễ hội, sự thừa nhận tự thân của cộng đồng, và sức sống bền vững của lễ hội, qua những biểu hiện phù hợp Điều cuôi cùng, là với những lễ hội mới nảy sinh theo xu hướng này, vẫn cần có thời gian tồn tại và trải nghiệm, việc cộng đồng nhìn nó như
là cách đế thỏa mãn sự hiếu kỳ, hay thừa nhận nó một cách tự nguyện vẫn rất cần yếu tố thời gian
4.4 Giữa những biểu hiện trong quá trình phục dựng, bảo tồn lễ hội truyền thống trong bối cảnh xã hội đương đại như hiện nay, chúng tôi cho rằng, cần gấp rút thực hiện, giải quyết những vấn đề sau:
[1] Cần xây dựng quy chế về lễ hội với sự tham gia của nhiều ban ngành chức năng, những định hướng theo kiểu chế tài bằng luật, tronìí đó: [1.1] Các cơ quan chức năng cần tháo luận, đưa ra những quy định, tiêu chí cụ thể khi xây dựng, tổ chức, thực hiện v.v và đưa vào Luật
Di sản văn hóa những quy định về lễ hội [1.2] Đối với các địa phương cần xây dựng những quy ước, thỏa thuận với những điều khoản cụ thể giữa ban tổ chức lễ hội và chính quyền Bởi có nhiều trường hợp, người tham dự lễ hội có thể sẽ không tuân theo những quy định của nhà nước, nhưng với những quy ước của ban tổ chức, họ buộc phải nghe theo, bởi nếu không tuân thủ, sẽ rất khó có điều kiện tham gia
[2] Lễ hội vốn nảy sinh, hình thành và tồn tại với chủ thể quan trọng nhất là cộng đồng, nên chăng trong công tác tổ chức thực hiện, cần chuyển giao dần cho người dân và cộng đồng nắm vai trò chủ động, nhà nước và các cơ quan ban ngành chức năng chỉ nắm giữ vai trò tư vấn, hoặc trực tiếp quản lý trên tâm vĩ m ô 1
1 Xu hướng xã hội hóa lề hội hiện nay rất phố biến, với những lễ hội cung đình đặc thù
ỡ Huế vẫn có thê thực hiện được theo xu hướng này bằng cách nhà nước giảm dần vai trò quán lý của mình, chỉ định hướng, hỗ trợ một phần kinh phí và chuyển giao dần cho người dân qua một ban tồ chức Ban tổ chức sẽ bao gồm nhiều thành phần đại diện
Trang 10[3] Đê hạn chế những biểu hiện lệch lạc trong việc tổ chức lễ hội hiện nay, cân có đội ngũ chuyên viên nghiên cứu chuyên sâu, nắm rồ những thuộc tính, yếu tính, cũng như ý nghĩa căn cốt cùa từng lễ hội, cùng những vấn đề liên quan Đội ngũ này sẽ theo dõi, quan sát và kịp thời điều chỉnh Bởi trên thực tế trong việc tổ chức và quản lý lễ hội hiện nay, những biểu hiện lệch lạc nhưng khi được khoác lên lóp áo tín ngưỡng, lại thường nằm ngoài khả năng giải quyết của đội ngũ chuyên viên quản lý, gây nên nhiều phản ứng khác nhau từ phía cộng đồng
[4] Cần thừa nhận tính thiêng vốn có trong lề hội như một nét đẹp của văn hóa truyền thống, chứ không đơn giản là mê tín dị đoan Tất nhiên, khi thừa nhận tính thiêng vẫn rất cần có những giải pháp phù hợp với bộ phận lợi dụng niềm tin để trục lợi
4.5 “Chất rượu” và “cái bình", trên một góc nhìn, vẫn là mối quan
hệ tương tác giữa nội dung và hình thức thể hiện trong một bối cảnh lịch
sử nhất định Những tinh hoa của văn hóa cồ truyền, của lề hội truyền thong sẽ lan tỏa và có được sức sống bền vững trong lòng xã hội hiện đại với điều kiện “chất rượu tuyệt ngon” và “cái bình phù hợp” Phù họp trong [1] mục tiêu xác định (của việc phục dựng, tổ chức, thể hiện
lỗ hội V V ) , [2j bối cảnh thể hiện, [3] cá nhân tham gia, [4] sự hưởng ứng và chia sẻ của cộng đồng như một phần của niềm tin tín ngưỡng, lẫn nhu cầu v.v là những tiêu chí rất quan trọng để một hoạt động lễ hội
có thể sống được trong lòng một xã hội hiện đại
N.P.B.Đ
cho các tầng lớp nhân dân và đứng đầu quăn lý, điều phối là Mặt trận tổ quốc Việt Nam Theo hướng này, có thế lễ hội sẽ giữ được mạch nguồn truyền thống, được đông đảo người dân hường ứng tham gia, và có được sức sống bền vững (ý kiến phỏng vấn
TS Phan Thanh Hải, Trung tàm Bảo tồn Di tích c ố đô Huế, ngày 15-03-2010).