Các công trình nghiên cứu của Bảo tàng dân tộc học Việt Nam

tưởng như là những công tác nghiệp vụ đơn thuần, đơn giản nhưng đều được trình bày có hệ thống trên cơ sở nghiên cứu sâu các vấn đề mang tính lý luận của ngành Bảo tảng học th ế giới,[r]

TRUNG TÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN QUỐC GIABẢO TÀNG DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM

CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN cứu

CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN c ứ u

(II)

TRUNG TÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN QUỐC GIA

BẢO TÀNG DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM

ƠD

NHÀ XUẤT BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI

HÀ NỘI - 2001

BAN BIÊN TẬP

- PGS, TS NGUYỄN VẢN HUY (Trường ban)

- TS LÊ DUY ĐẠI (Thưký)

- TS LUƯ HÙNG

- TS LA CÔNG Ý

- Bài phát biểu của Chủ tịch Quốc hội Nông Đức Mạnh trong

dịp thăm và làm việc tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

- Bài phát biểu của Cố vấn Đỗ Mười trong dịp thăm và làm

- Bài phát biểu của đồng chí Nguyễn Phú Trọng, ủy viên Bộ

Chính trị trong dịp thăm và làm việc tại Bảo tàng Dân tộc

- Trưng bày chuyên đề Tết trẻ em tại Bảo tàng Dân tộc học

- Nguyễn Văn Huy: Đổi mới các hoạt động của bảo tàng để

bước vào thế kỷ 21 (Từ kinh nghiệm của Bảo tàng Dân tộc

- Nguyễn Trung Dũng: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

Phần II

KHU TRƯNG BÀY NGOÀI TRỜI

VÀ TRUNG BÀY CHUYÊN ĐỂ

Chu Thái Sơn: Lược sử nghiên cứu tập quán pháp ở Việt

Lê Duy Đại: sử dụng và quản lý tài nguyên đất và nước ở

các dân tộc miền núi phía Bắc - Hướng nghiên cứu, trưng

La Công Ý: Một số tư liệu về nhà sàn truyền thống của

Nguyễn Anh Ngọc: Một số hình thức đánh bắt hải sản sơ

Vi Văn An: Đặc trưng nhóm tộc người qua sự bố trí bên

trong ngôi nhà của nhóm Hmông Hoa ở huyện Mù Cang

Mai Thanh Sơn: Nhà ở của người Hmông Đen (Tư liệu điền

Phạm Văn Lợi: Ghi chép về một bữa ăn bỏ mả của ngưcri

Trần Thị Thu Thuỷ: Một vài yếu tố văn hoá tinh thần liên

quan đến nhà ở truyền thống của người Hmông ở huyện Mù

Phạm Văn Dương: Nước và kỹ thuật "Dẫn thuỷ nhập điền"

của người Thái Đen ở bản Pọng, xã Hua La, thị xã Sơn La,

- Võ Mai Phương: Trang phục trong nghi lễ của người Dao

Đỏ ở Sa Pa, Lào Cai

- Vũ Hồng Thuật: Các lễ trong ngôi nhà người Việt ở Triệu

Sơn - Thanh Hoá

- Chu Văn Khánh: Lịch tre của người Mường.

- Mai Thanh Sơn: Nhà ở của người Si La.

- Phạm Thu Hiền: Làng gốm Bát Tràng.

- Lưu Hùng: Vài nét về vải vỏ cây ở một số tộc người miền

núi Việt Nam

- A M Reshetop, A Iu Sinhisưn: Trưng bày "Văn hoá tình yêu"

trong truyền thống của các dân tộc Đông và Đông Nam Á

Phần III TRƯNG BÀY NGOÀI TRỜI -

NHŨNG VẤN ĐỂ BẢO QUẢN

- Nguyễn Thị Hồng Mai: Hình thành và bảo quản sưu tập Dân

tộc học trong các công trình kiến trúc trưng bày ngoài trời ở

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

- Hoàng T ố Quyên: Vài suy nghĩ về việc quản lý hiện vật

trưng bày ngoài tròi ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

- Nguyễn Thị Hường: Vài suy nghĩ về công tác chuẩn bị trưng

bày ngoài trời ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Dưới góc

độ kiểm kê - bảo quản)

- Phạm Lan Hương: Vài suy nghĩ về bảo quản hiện vật trưng

bày ngoài trời (qua thực tế trưng bày ngôi nhà mồ Gia-rai) ở

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

- Nguyễn Tuấn Linh: Một số vấn đề bảo quản hiện vật chất

liệu gỗ và mây tre ở khu trưng bày ngoài trời Bảo tàng Dân

tộc học Việt Nam.• • •

230248270286

Phần IV

TRUYỂN THÔNG VÀ CÔNG CHÚNG

Đỗ Minh Cao: Vấn đề truyền thông của Bảo tàng Dân tộc

Hoàng Thị Thu Hằng: Một vài suy nghĩ về phân loại tư liệu

Vũ Hồng Nhi: Vai trò, chức năng việc sử đụng Video trong

công tác giáo dục - tuyên truyền ở Bảo tàng Dân tộc học

LỜI NÓI ĐẦU

r y y ^ ế ả o tàng Dân tộc học Việt Nam được thành lập vói chức / 4 Ị p ặ năng nhiệm vụ được xác định là: nghiên cứu, sưu tầm,

b á về-phương diện dân tộc học của 54 dân tộc ở nước ta Do đó, trong cíc hoạt động thường xuyên của mình, Bảo tàng phải triền khai đồng thời trên rửùều tĩnh vực mà ở môi một tĩnh vực đó phải dựa trên cơ sở nghiên chi khoa học nghiêm túc, cả về mặt lý luận, cả về mặt thực tiễn.

Hàng năm, những kết quả nghiên cứu này được Bảo tàng công bố trong xuất bản phẩm mang tên: Các công trình nghiên cứu của Bảo tùng Dân tộc học Việt Nam.

Cuốn sách: "Cảc công trình nghiên cứu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam" (II) lần này là sự tiếp nối tập I đã được Nxb Khoa học

xã hội xuất bản năm 1999 Đây là kết quả hoạt động khoa học và công tác nghiền cứu trong năm 1999 của các nhà khoa học trong Bảo tang và các cộng tác viên của Bảo tàng.

Cuốn sách tập hợp hơn 30 bài nghiên cứu, được bố trí trong 5 phần:

- Phần I: Những vấn đề chung

- Phần II: Nghiên cứu và sưu tẩm với việc hình thành khu trưng bày ngoài trời và trung bày chuyên đề.

- Phần III: Trưng bày ngoài trời - Những vấn đề bảo quản

- Phần IV: Truyền thông và công chúng

- Phần V: Tư liệu nghe nhìn trong Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

Có nhiều nổi dung được trinh bày trong cuốn sách nhưng hầu hết đều tập trung chủ yếu vào việc thực hiện nhiệm vụ chính trong năm

1999 là xây dựng khu trưng bày ngoài trời của Bảo tàng Ở đây, ngay

cả những bài viết về công tác sưu tầm, trưng bày Tết Trung thu, giới thiệu các công trình kiến trúc dân gian ngoài trời (nhà người Hmông, người Tày, ngôi nhà mồ Gia-rai ), các vấn đề bảo quản, kể cả nguồn

tư liệu nghe nhìn, phim ảnh, các công tác truyền thông và maketing tưởng như là những công tác nghiệp vụ đơn thuần, đơn giản nhưng đều được trình bày có hệ thống trên cơ sở nghiên cứu sâu các vấn đề mang tính lý luận của ngành Bảo tảng học th ế giới, nhất là thông qua hoạt động thực tiễn trong những năm qua của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nên mang tính khoa học cao và có sức thuyết phục Đặc biệt, cuốn sách trân trọng giới thiệu các bài nói chuyện của các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước trong dịp đến thăm Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đã gợi mở nhiều vấn đề mang tính định hướng chung không chỉ có ý nghĩa cho Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam mà còn cho cả ngành Khoa học xã hội nhân văn nói chung, ngành Dân tộc học, Bảo tàng học ở nước ta nói riêng.

Chúng tôi hy vọng tài liệu hữu ích này sẽ giúp cho các cơ quan, các nhà nghiên cứu Dân tộc học, Bảo tàng học, Văn hoá Dân gian quan tâm tới vấn đề nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và giới thiệu những giá trị văn hoá truyền thông của các dần tộc ở nước ta và mong được

sự cộng tác chặt chẽ của bạn đọc gần xa để các tập "Các công trình nghiên cứu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam" xuất bản tiếp theo ngày càng tốt hơn.

Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam PGS TS NGUYỄN VÃN HUY

PHẦNI

NHỮNG VẤN Đ Ì CHUNG

BÀI PHÁT BIỂU CỦA CHỦ TỊCH QUốC HỘI

NÔNG ĐÚC MẠNH TẠI BẢO TÀNG DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM (NGÀY 23-1-1999)

Thua đồng chí Giám đốc Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia, các đồng chí lãnh đạo của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và toàn thể các đồng chí Hôm nay là ngày đầu năm, tôi hết sức vui mùng được đến thăm Bảo tàng của các đồng chí sau hơn một năm kể từ ngày bắt đầu đua Bảo tàng vào hoạt động Trưổc hết, cho phép tôi gửi đến các đồng chí nhũng tình cảm tốt đẹp nhất

Đây là lần đầu tiên ngay tại thủ đô H à Nội chúng ta có nơi trưng bày giỏi thỉệu về những nét đặc sác cùa nền văn hoá của các dân tộc ỏ Việt Nam Có lẽ đây là ý nghĩa lịch sử khồng chỉ trong nưổc, mà còn đối vỏi quốc tế Khi ngưòi nưổc ngoài đến Việt Nam vì không có điều kiện thăm quan, nghiên cứu được các dân tộc trên cả nưỏc, họ sẽ đến Bảo tàng D ân tộc học và

sẽ hiểu được truyền thống văn hoá của dân tộc Việt Nam, cùa các dân tộc anh em sống trong một cộng đồng Tổ quốc Và

cô thể nói, sau hơn một năm đi vào hoạt động, bằng sự nỗ lực rất lỏn của các đồng chí, Bảo tàng đã có được nhiều bộ sưu tập hiện vật, đã tổ chức trưng bày, giổi thiệu cho đông đảo đồng bào ta đến thăm quan, làm cho Bảo tàng này là noi lưu giũ nét đặc sác của nền văn hoá dân tộc Việt Nam phong phú và đa

dạng Khi chúng ta đua công trình xây dựng Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam vào phục vụ công chúng, Bảo tàng này đã thể hiện được ý nghĩa to lớn và tầm quan trọng của nó Vì vậy, hôm nay gặp các đồng chí, cho phép tôi thay mặt Quốc hội biểu dương, khen ngội thành tích của các đồng chí Sau đây tôi có vài suy nghĩ nói vỏi các đồng chí.

Mối quan hệ giũa Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam vối Bảo tàng Lịch sử, Băo tàng Cách mạng, Bảo tàng Văn hoá các dân tộc ỏ Thái Nguyên nhu thế nào? Tôi nghĩ rằng, nhất định phải xây dựng Bảo tàng này thành một trung tâm lổn Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đòi hỏi có sự nghiên cúu, lựa chọn giỏi thiệu những nét đặc sắc, đặc trưng của các dân tộc trên đất nuỏc chúng ta Ỏ nuóc ta, có nhũng dân tộc dân số rất đông, nhất

là dân tộc Kinh, nhưng cũng có dân tộc đến nay chì còn có một làng, nhưng đặc trưng của các dân tộc từ ngàn xưa và xuyên suốt lịch sử là đoàn kết vổi nhau trong quá trình dựng nưỏc và giữ nưóc; gắn bó vỏi nhau để tồn tại Tôi hình dung chúng ta

có điểm khác với dân tộc ỏ các nưốc: không một dân tộc nào

có thể tự mình tồn tại được nếu như không gán bó đoàn kết vỏi các dân tộc khác trên mảnh đất Việt Nam mấy ngàn năm lịch sử này Theo tôi, trong văn hoá cùa từng dân tộc, chỉ càn giỏi thiệu một cách lựa chọn; nhưng qua đó thể hiện nét chung nhất là sự đoàn kết, tương trộ gắn bó vỏi nhau, cố kết vỏi nhau của cộng đồng cẩc dàn tộc Việt Nam như một khối thống nhất Điều này theo tôi, không chỉ có ý nghĩa giỏi thiệu để ngưòi ngoài biết được con ngưòi Việt Nam, các dân tộc Việt Nam như thế nào, mà cái chính là khi đồng bào các dân tộc nưỏc ta đến đây xem và thấy được sự thể hiện tình cảm gắn bó của mình vỏi nhau, và chính Bảo tàng này chúng minh cho đưòng lối dân

tộc của Đảng và Nhà nuốc ta từ trưổc đến nay là bình đẳng, đoàn kết, tương trộ giúp đỡ lẫn nhau phát triển một cách đồng đều Ỏ nưỏc ta, thực sự một vấn đề quan trọng đặt ra là: Trong khi ở những vùng có điều kiện thuận lợi sẽ phát triển nhanh hơn, tốc độ phát triển cao hơn, đòi sống khá hơn, được cải thiện sóm hơn, thì một bộ phận đồng bào ta ỏ nhũng vùng sâu, vùng

xa còn cực kỳ khó khăn, nghèo đói Chủ trương của chúng ta

là đổi mói bằng mọi cách, bàng hệ thống chính sách, bằng hệ thống biện pháp, làm thế nào đó ỏ tất cả các vùng, miền đều phát triển, làm thế nào để thể hiện chủ trương, chính sách, pháp luật của Nhà nưổc bàng tổ chức thực hiện Để thực hiện điều đó, không chỉ bàng lòi nói, mà phải bằng công việc cụ thể Tôi muốn nói một ý lỏn: ỏ Bảo tàng này vấn đề không chỉ là trưng bày như thế nào: mặc bộ quần áo gì, màu gì, tên gọi dân tộc gì v.v Cái chính là gắn bó làm toát lên truyền thóng cố kết, đoàn kết, gán bó các dân tộc trong cộng đồng quốc gia Việt Nam Tất nhiên tôi nghĩ ràng: tính chất ở đây là tính chất vãn hoá, nhưng cái tính chất văn hoá ấy không tách ròi truyền thống lịch sử, truyền thống cách mạng của đất nưỏc, của dân tộc Việt Nam ta Tồi không hiểu Bảo tàng Văn hoá các dân tộc vổi Bảo tàng D ân tộc học khác nhau như thế nào Tôi xem Bảo tàng Văn hoá các dân tộc, thấy ỏ đó vừa có trưng bày thể hiện về mặt dân tộc học, về văn hoá'truyền thống, vừa giổi thiệu

cả về lịch sử cách mạng Cần làm sao Bảo tàng Dân tộc học vđi Bảo tàng Văn hoá các dân tộc có sự phói hộp, để mọi ngưòi xem ỏ đây và lên Thái Nguyên xem bổ sung Còn về lâu dài, Bảo tàng Văn hoá các dân tộc sẽ như thế nào thì cần phải có

sự nghiên cứu, trách nhiệm ỏ đây là Bộ V ăn hoá - Thông tin: nghiên cứu về văn hoá, về hệ thống khoầỉhọc bảo tàng để sắp

xếp như thế nào cho hộp lý Song, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ỏ đây phải là trung tâm Tù trung tâm này, suy nghĩ đến mối quan hệ vỏi Làng Văn hoá ỏ Đồng Mồ trong tương lai sẽ xây dựng, mà sức ta cũng có hạn, tôi m uốn các đồng chí vừa nghiên cứu vừa chỉ đạo, đây là vấn đề ỏ tầm vĩ mô Tôi tán thành việc các đồng chí sưu tầm, trưng bày giỏi thiệu để phục

vụ cho nghiên cứu, giáo dục truyền thống Khi khách đi thăm quan ở H à Nội, trưổc tiên họ đến Lăng Bác, sau đó đến Bảo tàng Cách mạng và nhất thiết không thể không đến thăm quan Bảo tàng D ân tộc học V iệt Nam Nếu các đồng chí tổ chúc các truòng học, các địa phương trong cả nưổc và bạn

bè quốc tế đến đây thăm quan, nghiên cứu, ngưòi ta mổi hiểu

ra đuờc tính đoàn kết cộng đồng, tình cảm của các dân tộc Việt Nam gắn bó vỏi nhau; đồng bào ta sẽ hiểu chính mình hdn và tự vươn lên bằng ý thức tự lực, tự cưòng xây dựng đất nưỏc Việt Nam trong một quan hệ cộng đồng cực kỳ tuyệt vòi này

Mấy năm qua Bảo tàng Dân tộc học đã rất cố gắng sưu tầm đưộc nhiều hiện vật văn hoá quý giá và tổ chức trưng bày Tôi nghĩ còn nhiều việc phải làm, trưỏc hết làm những việc ngay chính trong toà nhà này, khuôn viên này Trưng bày nhu thế nào? Tôi vừa xem câc phần trưng bày của Bảo tàng và tháy còn chua thật đầy đủ nhu sự phóng phú trong văn hoá các dân tộc

ỏ các vùng miền Đ ể giđí thiệu về một dân tộc, chọn cái gì để giôi thiệu, y phục hay đồ dùng hay cái gì đó đặc trung, đó là điều cần phải có sự nghiên cứu Chúng ta cũng cần nghiên cứu các bảo tàng tiên tiến trên thế giỏi có nét văn hoá tương đồng vđi nưđc ta, để tham khảo về các phương diện lựa chọn, nghiên cứu, trung bày Tôi là ngưòi dân tộc Tày vào đây xem thấy rất

mùng là các hiện vật trung bày về ngưòi Tày đã được chọn đúng cùa ngưòi Tày, thế nhung đã tiêu biểu chưa là một chuyện khác

Ví dụ: Lễ Then đã là tiêu biểu của ngưòi Tày chưa, nét văn hoá đặc trung, độc đáo của ngưòi Tày là gì? Bỏi vì khi đến đây thăm quan trưng bày về ngưòi Tày, ngưòi ta cần thấy được nét vãn hoá đặc trưng của dân tộc Tày Do vậy, tôi nghĩ phải có sự lựa chọn, nghiên cứu kỹ lưõng Tôi nghĩ cái mà các đồng chí chọn là đúng rồi đấy, nhưng mà chưa đủ, và cái đó đã thực sự tiêu biểu chưa cũng còn là một vấn đề Đây là Bảo tàng Dân tộc học, theo tôi nó còn ý nghĩa rộng hơn, không chỉ về văn hoá các dân tộc, mà còn liên quan cả đến truyền thống, lịch sử v.v của các dân tộc

Ỏ đây không chỉ phục vụ cho thăm quan, nghiên cứu, mà

có thể nghiên cứu sinh cũng đến tìm các đề tài và tư liệu làm luận án - ví dụ như thế Công việc ỏ Bảo tàng cực kỳ có ý nghĩa, tôi cho là lý tưởng

Tôi cũng tán thưỏng cái không gian kiến trúc của Bảo tàng Đến đây nguòi ta cảm nhận được mình đang bưổc lên cầu thang nhà sàn Bảo tàng lấy biểu tượng là trống đồng là đúng rồi Nhưng ỏ trong nhà nên trưng bày như thế nào, phần ngoài tròi trung bày theo một ý tưởng thế nào Giữa không gian ngoài tròi vối toà nhà Bảo tàng này cần được quy hoạch hài hoà Nên chăng thể hiện thu nhỏ tất cả các vùng miền, để ai đến đây cũng có cảm giác dân tộc mình, vùng mình có mặt ỏ đây Điều này là một ý tưỏng hay Tôi cũng rất tán thành ý tưỏng mở rộng trung bày Ví dụ: chủ đề trưng bày "Nét tương đồng văn hoá"

là có ý nghĩa, nó thể hiện chủ trương của chúng ta Theo tôi mối quan hệ tương đồng văn hoá góp phần tăng cưòng mở rộng quan hệ, hội nhập vỏi các nưỏc trong khu vực và thế giỏi, khách

quốc tế đến đây vùa thấy sự tương đồng vừa vẫn nhận ra đưọc bản sắc văn hoá của Việt Nam Các đồng chí cần tìm mọi cách, trong hoàn cảnh vốn thì có hạn, điều kiện và khả năng cùa chúng ta còn chưa đầy đủ, bàng sự nỗ lực, bàng nhiều hình thức,

có thể vừa huy động trong nưỏc như thế nào đó, vừa tranh thủ các nguồn tài trọ vốn của nưỏc ngoài, để phát triển Bảo tàng Tôi nghĩ có đàu tư cái gì vào đây cũng là của đất nuốc Việt Nam chúng ta thôi Đây là giổi thiệu về con ngưòi Việt Nam

và là cho nưổc ta đẹp lên thêm Tôi dùng hình tượng như thế này: trong vưòn hoa đẹp bao giò cũng có rất nhiều màu sác sặc

sõ - Tổ quốc ta, đất nưỏc ta chính là vuòn hoa đẹp Đây phải

là nơi, là chỗ thể hiện các hình ảnh thu nhỏ nét đẹp, nét đặc sắc văn hoá của các dân tộc Việt Nam Tôi mong rằng chúng

ta tiếp tục suy nghĩ để Bảo tàng này của chúng ta xứng đáng vỏi tầm vóc đất nưỏc Đạt tỏi quy mô như vậy, Bảo tàng trỏ

thành nơi thu hút, cổ vũ, cũng là noi để tát cả đến dầy nhu trở

về nguồn Chỉ một noi đây, Tổ quốc chúng ta đuộc thu nhỏ lại

và mang ý nghĩa giáo dục lỏn Hôm nay đến thăm và làm việc vỏi các đồng chí, tôi mong rằng các nhà khoa học, các nhà bảo tàng học hết sức cố gắng nghiên cứu sâu, trung bày từng bưổc một, trung bày những gì đặc trưng nhất, tiêu biểu nhất, nhưng khồng phải chỉ trưng bày cố định, mà thường xuyên cần thay đổi cho phong phú nội dung trung bày, không chỉ trưng bày

về quá khứ mà còn đề cập cả hiện tại và thậm chí cả vién cảnh trong tương lai để thấy đất nưỏc ta đi lên Làm được như vậy thì Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam mới thể hiện được hết ý nghĩa cao quí của mình, v ỏ i tinh thần như vậy, tôi chúc các đồng chí đã cố gắng thì cố gắng hơn nữa, đoàn kết vỏi nhau hoàn thành tốt nhiệm vụ Đảng và Nhà nưổc đã giao phó!

Mật khác, đến đây nghe các đồng chí giđi thiệu bằng tiếng Kinh, tôi không hiểu được là bao, bởi tôi là ngưòi Tày Vậy khách thăm quan là ngưòi dân tộc thiéu số thì sao? Nguòi ta đuộc thấy trang phục, mầu sắc của dân tộc mình, nhưng ngưòi thuyết minh có biết nói tiếng dân tộc mình không - Đây cũng

là điều đáng suy nghĩ Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam phải chăm ỉo sao cho từ cán bộ nghiên cứu, cả cán bộ chủ chốt, đến ngưòi giỏi thiệu đều biết tiếng dân tộc, dù ít hay nhiều Ví dụ khi giới thiệu các dân tộc nhóm ngôn ngữ Tày - Thái, nếu biết nói tiếng Tày hay tiếng Thái hoặc mang trang phục của các dân tộc này thì sẽ tăng phần hấp dẫn đối vổi khách thăm quan, nhất

là khách nước ngoài, và nên có thêm phàn biểu diễn văn nghệ kèm theo, có bán hàng lưu niệm, bán những đồ thủ công của các dân tộc, các cuốn sách nhỏ giỏi thiệu về các dân tộc, về sản phẩm thủ công v.v Đó cũng là hình thức giỏi thiệu, dịch vụ Nếu riêng Bảo tàng không làm được thì có thể phối hộp vỏi một số Bảo tàng khác, để cho khách nưổc ngoài đến Bảo tàng

cỗ tặng phẩm để mua Rồi các vị nguyên thủ quốc gia đến thăm quan có thể tặng một vật gì đó làm kỷ niệm cho Bảo tàng Vậy Bào tàng nên có phần trưng bày các hiện vật đó Sẽ là rất hay nếu có cả trung bày giối thiệu những hình ảnh về các vị Tổng thống các nưỏc đến thăm Bảo tàng Nhân hôm nay đến thăm Bảo tàng, tôi rất hoan nghênh kết quả phấn đấu và những ý tưỏng làm việc của các đồng chí Mong ràng các đồng chí sẽ làm tốt hdn, hay hơn Tôi cũng có ý kiến chỉ đạo đối vổi Thành phố Hà Nội về vấn đề quy hoạch xung quanh Bảo tàng, làm sao cho phù họp với yêu cầu về cảnh quan môi trưòng của Bảo tàng Hà Nội cần biết: Việc này không phải là làm riêng cho Bào tàng, mà làm cho Hà Nội, cho Tổ quốc Việt Nam Tôi xin

chúc các đồng chí dồi dào sức khoẻ, hạch phúc, năm mối đạt nhiều thành tích mỏi, và trong công việc các đồng chí từng năm, từng nãm một làm tốt hơn nữa, thu hút nhiều hơn nữa đồng bào trong cả nưổc và khách quốc tế đến thăm để hiểu về đất nuổc Việt Nam chúng ta hơn, mà đó cũng là niềm tự hào của chúng ta Chúc các đồng chí thành công!

BÀI PHÁT Biểu CỦA c ố VAN Đỗ Mưòl

TRONG CHUYÊN THĂM VÀ LÀM VIỆC

TẠI BÁO TÀNG DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM■ ■ ■ ■

NGÀY 12-9-1999

Trưổc hết, tôi rất lấy làm vui mừng được đến thăm Bảo tàng của các đồng chí Tôi đã đi thăm nhiều nưỏc thấy Bảo tàng của ngưòi ta đàng hoàng lắm, to đẹp lắm Còn Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam của chúng ta chỉ có 3,3 ha đất, nếu thêm phần trưng bày về các dân tộc ỏ các nưổc ASEAN nữa là 4 ha thì vẫn còn chật hẹp lắm Mặc dù quỹ đất của Hà Nội rất hiếm nhưng cũng phải tính toán như thế nào đó để có thể mỏ rộng khuôn viên của Bảo tàng hơn nữa

Nếu Bảo tàng ta làm đưộc tốt, phát triển thành một "quy trình công nghệ" hoàn chỉnh giổi thiệu các giá trị văn hoá của

54 dân tộc của nưốc ta và các dân tộc ỏ các nưỏc ASEAN và khu vực thì sẽ hấp dẫn hơn, thu hút nhiều khách tham quan hon, nhất là trong những ngày nghỉ, ngày lể Đồng bào cả nưốc đến thăm nhà sàn Bác Hồ, lăng Bác, Bảo tàng Hồ Chí Minh

và có thể đến thăm Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam luôn Khách nưỏc ngoài, trưốc hết là khách từ các nưổc ASEAN đến thăm Bảo tàng không những có dịp tìm hiểu về các dân tộc Việt Nam mà cả các dân tộc của họ Muốn vậy chúng ta phải

hiểu được đồng bào các dân tộc cũng như khách tham quan nưỏc ngoài suy nghĩ như thế nào? Họ cần gì? Muốn gì ỏ Bảo tàng chúng ta?

Trưng bày của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam phải thể hiện cho được tư tưỏng lỏn của ông cha ta, tư tuỏng Hồ Chí Minh cũng như thể hiện tư tưỏng, tình cảm, nguyện vọng của đồng bào các dân tộc Đó là tư tưởng đoàn kết, thống nhất Chính nhò những tư tưởng này mà chúng ta đã đánh thắng nhiều

kẻ thù xâm lưộc, xây dựng đất nưỏc, gìn giữ và phát triển nền văn hoá của các dân tộc Ngay kiến trúc của nhà Bảo tàng cũng phải có hồn, phải thể hiện được cái "hồn thiêng sông núi", cái

"linh khí" của dân tộc ta, phải làm sao đến ngàn đòi sau vẫn còn nguyên giá trị như nhiều công trình mà các cụ đã để lại cho chúng ta

Để làm tốt hơn nữa nhiệm vụ của mình Bảo tàng này phải huy động được sức lực và trí tuệ của cả 54 dân tộc Nhà nưỏc chỉ hố trộ một phần còn các tỉnh, các địa phương, đồng bào các dân tộc phải đóng góp thêm Phải lên danh sách cụ thể tỉnh nào góp thứ gì? Thông qua việc đóng góp hiện vật cho Bảo tàng để giáo dục ý thức chính trị, nâng cao nhận thức tu tưỏng cho đồng bào, để mỗi dân tộc hiểu được họ là thành viên của đại gia đình các dân tộc Việt Nam, để các dân tộc đoàn kết, gắn bó vói nhau hơn

Cuối cùng chúc các đồng chí mạnh khoẻ, hoàn thành xuất sác nhiệm vụ của Đảng và Nhà nưốc giao phó

Xin cảm on các đồng chí

BÀI PHÁT BIỂU CỦA ĐỒNG CHÍ NGUYỄN PHÚ TRỌNG -

UỶ VIÊN BAN CHÍNH TRỊ BAN CHAP hành tr u n g

ƯƠNG ĐẢNG NHÂN CHUYÊN THĂM VÀ LÀM VIỆC TẠI BẨO TÀNG DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM 15-6-1999■ I • I

Hôm nay, tôi rất vui mừng được đến tham quan và học hỏi tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, một Bảo tàng có vị trí quan trọng trong hệ thống Bảo tàng cùa cả nưỏc Tôi nghĩ Bảo tàng của chúng ta đầy hấp dẫn và lý thú Các trung bày cho thấy, dân tộc nào cũng có cái hay, cái đẹp, cái đặc sắc, thể hiện trên từng bức vẽ, từng hoa văn trang trí trên y phục, trên gùi, ống điếu, gậy chọc lỗ

Tôi đưọc biết, chỉ trong một thòi gian rất ngán các đồng chí

đã làm được một khối lượng công việc khá lỏn Hiện Bảo tàng

có đến 15.000 hiện vật, trong đó có nhiều hiện vật quý hiếm

và mỏi trưng bày 700 hiện vật, như vậy, vốn của các đồng chí còn dài

Tôi cũng được biết, mỗi tháng có từ 1.000 đến 5.000 khách tham quan Bảo tàng mỏi mở cửa vài năm nay mà có được lượng khách như vậy là rất đáng mừng Đưong nhiên, còn nhiều việc phải làm và các đồng chí đã có phương hưỏng, chiến luợc để làm, tôi rất hoan nghênh

Các đồng chí lãnh đạo Nhà nưổc, Quốc hội đến thăm Bảo tàng

đã có những ý kiến đóng góp quan trọng có tính chất chỉ đạo Tôi chỉ xin gội ý thêm một số vấn đề các đồng chí tham khảo

1 Phải bám sát Nghị quyết TW 5, tức là quán triệt vấn đề xây dựng một nền văn hoá Việt Nam thống nhất và đa dạng Nưốc ta có 54 dân tộc Phải làm sao thể hiện một cách sinh động nhất sự đa dạng, phong phú, đặc sấc của mỗi dân tộc, nhưng truỏc hết cần cho tháy cái chung của cộng đồng các dân tộc Việt Nam Bảo tàng chúng ta đã có phần giỏi thiệu khái quát các giai đoạn từ thòi vua Hùng dựng nưóc đến Bác Hồ đọc Tuyên ngôn độc lập Nhưng cần bổ sung thêm như thế nào đấy để hình dung đầy đủ hơn cái thống nhất và từ đó đi sâu vào cái đa dạng

2 Bảo tàng không phải "tĩnh" mà là "động" Trưng bày của Bảo tàng phải thể hiện được quá trình phát triển của các dân tộc Tức là thể hiện sự thống nhất và đa dạng trong sự vận động, phát triển của từng dân tộc Bảo tàng của chúng ta mai đây phải trỏ thành khu văn hoá, khu du lịch, có thể tự mình nuôi mình Nhiều nưỏc đã làm Bảo tàng ngoài tròi Vốn bỏ ra chi vài năm sau đã thu hồi được Ỏ khu Cẩm Trì (Trung Quốc)

có cả chùa Một Cột, tháp Effel, Thiên An Môn thu nhỏ Ta không có điều kiện làm quy mô như thế, nhưng có thể chọn làm những cái đặc sác của từng dân tộc, từng tình như cọn nước hay nhà ỏ của một sổ dân tộc Bảo tàng còn là noi để học tập, giáo dục truyền thống Vì thế, phải kết hợp phần trong nhà và ngoài tròi, tĩnh và động, cố định và di động, thường xuyên và chuyên đề Năm 2000 sẽ có một loạt ngày kỷ niệm lỏn như 70 năm ngày thành lập Đảng, 25 năm ngày giải phóng miền Nam,

55 năm thành lập nước, 110 năm ngày sinh Bác Hồ Bảo tàng

có thể có những trung bày chuyên đề gán vổi các ngày kỷ niệm đó

3 Việc nghiên cứu không phải để nghiên cúu, sưu tàm không phải để cho vào kho Bảo tàng phải đến được vỏi công chúng, để tuyên truyền, giáo dục quàn chúng nhân dân và phải

có những phương pháp tuyên truyền, giáo dục tốt hơn Phải mỏ

ra rất nhiều hoạt động khác nhau: tổ chúc hội thảo, sinh hoạt văn hoá, văn nghệ, để thu hút khách tham quan Tôi đã có lần làm việc vỏi ngành giáo dục, yêu cầu cho học sinh đi thăm các bảo tàng Mục đích cuối cùng của các hoạt động bảo tàng

là đến được vỏi ngưòi xem và phải mang tính giáo dục cao Dù

có hiện vật phong phú đến mấy nhưng bày ra để đấy, chẳng ai đến xem, đến học tập thì chẳng có tác dụng gì

4 Hiện vật trưng bày phải được bổ sung thêm Tôi thấy cần chọn lọc, sắp xếp có hệ thống và có cách giỏi thiệu sinh động hơn Bảo tàng ỏ Singapor cũng giỏi thiệu các dân tộc của họ nhưng chủ yếu là ngưòi Hoa Họ làm hấp dẫn, sinh động, lý thú lấm Chẳng hạn, giỏi thiệu tục thò cúng thì dựng bàn thò, có

cả ngưòi đang lễ bái giống như thật, lại dùng kỹ thuật điện tử nữa, trông rất sinh động Giổi thiệu đám ma, đám cưỏi, chỗ để

ăn cơm cũng thế Đi m ệt thì ngồi nghỉ xem video, muốn xem phim về dân tộc nào cũng có Chẳng càn nói bàng lòi, chỉ thông qua hiện vật, hình ảnh ngưòi xem cũng có thể hiểu được nội dung

5 Phải hợp tác, sử dụng lực lường cộng tác viên ở các địa phương Phối hộp vối Văn phòng Quốc hội huy động các tỉnh, các huyện cùng có trách nhiệm đóng góp hiện vật cho Bảo tàng Tỉnh này góp nhà rông, huyện khác góp nhà sàn, cả nưỏc cùng góp hiện vật để xây dựng Bảo tàng chứ không chỉ đến trồng cây Các đồng chí cần đề xuất ý kiến, đứng ra tổ chức, vận động, chúng tôi sẽ ủng hộ

6 Phải làm sao giữ được môi trưòng cảnh quan Bảo tàng

có khuôn viên rộng, lại gần hồ, gần công viên, gần làng quốc

tế đang xây dựng Bảo tàng phải là khu văn hoá, khu du lịch, phục vụ tham quan, vui chơi, giải trí, hội thảo khoa học, hộp tác vỏi nưốc ngoài

7 Bảo tàng mối có hon 50 cán bộ và lao động hợp đồng, như thế còn ít Phải bổ sung thêm biên chế, tất nhiên, thêm cả nhũng nguòi làm hộp đồng nữa Phải đào tạo cán bộ, cả về bảo tàng học và dân tộc học Nếu có được một số cán bộ dân tộc thiểu số thì rất quý Phải cử cán bộ đi tham quan ỏ một số nưổc

để mò rộng tầm nhìn, học cách làm của họ

Muốn làm được như các nưỏc xung quanh đương nhiên còn phải làm lâu dài và phải có tiền Phải có sự giúp đõ của Nhà nưổc, các cơ quan có trách nhiệm và các địa phưong Nhưng cái chính là phải đi lên từ nội lực, bù đắp kinh phí bằng cách phục vụ tham quan, du lịch, mỏ cửa hàng ăn, cho thuê địa điểm Tôi mong các đồng chí đoàn kết, phấn đấu làm tốt hơn nữa trách nhiệm của mình Cuối cùng xin cảm ơn và chúc sức khoẻ các đồng chí

TRƯNG BÀY CHUYÊN ĐẾ TÊT TRẺ EM

TẠI BẢO TÀNG DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM■ a * •

(Mở cừa từ ngày 10 tháng 9 năm 1999)

Nhân dịp Trung thu, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tổ chức trưng bày chuyên đề Tết trẻ em Dây là sự tiếp tục các hoạt động thường xuyên thuộc chương trình lâu dài của Bảo tàng: Bảo tàng vói công tác giáo dục trẻ em Trưng bày được b ố trí tại tầng I, trên diện tích 100m2 vói 3 phần: Trung thu xưa và nay; Trẻ em Hmông - Dao và những chiếc mủ; Lan Châu và trẻ em cơ nhõ Trưng bày giới thiệu hơn 60 hiện vật, gồm hơn 40 đồ chơi Trung thu xưa

và nay, 21 mũ, 18 panô ảnh, nhiều bài viết và 1 băng video về Trung thu.

Trung thu xưa và nay

Rằm tháng Tám là Tết mùa thu cổ truyền của nguòi Việt Với ưỏc vọng ban đầu cầu mong mùa màng bội thu, muôn loài sinh sôi, nảy nở, về sau nó trỏ thành tết dành cho trẻ em Tết Trung thu chính là dịp để thắt chặt mối quan hệ giữa các thế

hệ trong gia đình, cộng đồng và xã hội

Vừa vui cho con trẻ, vừa thoả lòng ngưòi già, đồ chơi Trung thu là nhu càu sinh hoạt tinh thần, là sự sáng tạo nghệ thuật của dân gian Đồ chơi xưa hưổng về thiên nhiên, nhất là nhũng sinh vật gần gũi vói trẻ thơ, về sự giao hoà giũa con ngưòi cùng

tròi-đất và về nhũng ưóc mo của tuổi trẻ Đồ choi Trung thu nay, theo thòi gian, đã có nhiều thay đổi về mẫu mã, chất liệu, màu sắc, thị hiếu, nhưng vẫn đang tiếp nối và phát triển truyền thống tốt đẹp xưa.

Đồ chơi vào dịp ràm Tháng Tám có nguồn gốc từ các lễ hội dân gian: múa rồng, lân, múa sư tử, bầy cỗ, chơi đèn Ngưòi ta đua nhau sáng tạo ra các loại đồ chơi cho trẻ em nhân dịp đêm trăng Trung thu và đồ chơi trò thành những tác phẩm nghệ thuật vỏi màu sắc rực rõ, tưoi vui trong đề tài, đa dạng về kiểu dáng, trong sáng, sống động thích hộp vỏi tâm hồn trẻ thơ

Đồ chơi Trung thu mang đậm nét tình sáng tạo nghệ thuật của dân gian, đáp ứng nhu cầu học hỏi tròng vui chơi lành mạnh của trẻ em

Đồ chơi Trung thu hay và đẹp ỏ chỗ nào?

Từ các chất liệu dễ kiếm, dễ tìm như cọng rạ, thân cây, tò giấy, dây lạt, thanh đóm, nám đất, cục bột, mảnh sát tây, đoạn dây thép rồi bằng thủ pháp tạo hình đơn giản như: đẽo, gọt, đan, nặn, gò, ghép, gấp, bồi kết hộp vổi nhuộm, vẽ, tô phẩm màu lấy tù thực vật hay khoáng vật, những ngưòi thờ thủ công, ông bà, cha mẹ chúng ta đều có thể sáng tạo ra nhiều loại đồ choi ngộ nghĩnh, thú vị, có sức hấp dẫn trẻ thơ

Tinh tế hơn là sự phối hộp giữa nghệ thuật châm kim, trổ giấy, ghép hình bằng giấy màu sặc sõ nhu các loại đèn kéo quân, phỗng, voi, ngựa, thuyền, tiến sỹ giấy Đó là nhũng đồ choi có tính thẩm mỹ cao

Dù đơn giản hay công phu, đồ chơi Trung thu, ngoài ý nghĩa vui chơi, giải trí còn có ý nghĩa giáo dục tình yêu thiên nhiên, đất nưổc và con ngưòi cho thế hệ trẻ

Cha mẹ muốn gửi gắm gì qua đồ chơi Trung thu?

Đồ chổi Trung thu mang nội dung phong phú, song có thể thấy các khuynh hướng sau:

1 Đề tài phỏng theo sự tích về mặt trăng, như: đầu lân, mặt

nạ, đèn con cóc, con thỏ, đèn ông sao

2 Đề tài giáo dục nhân cách trẻ thơ thông qua những đồ chơi là con vật thiêng: tú linh, các loài hoa quí; con cá chép tượng trung cho sự vinh hiển qua rèn luyện Đồ chơi Trung thu truyền cho trẻ thơ khát vọng thành đạt qua đám rưổc vinh quy trong đèn kéo quân, ông tiến sỹ giấy v.v

3 Đề tài khám phá vẻ đẹp và những bí mật của sinh vật,

đồ vật, công việc, một số hoạt động của con ngưòi nhằm giáo dục tình yêu thiên nhiên, yêu lao động, quê hương qua đồ chơi như: xay lúa, giã gạo, múa gậy dưổi trăng, chèo thuyền, cưõi ngựa, nấu cơm, làm cỗ và bầy cổ, các loại con giống có hình trâu, bò, lợn, gà, dê, chó, ngựa, mèo, chim cho tói các loại ồ

tô, máy bay, thuyền bè trong thòi cận hiện đại

Đèn kéo quân

Ngưòi Việt Nam đã chơi đèn kéo quân từ thòi Lý, thế kỷ XII, vào các dịp lễ tết, nhất là tết Trung thu

Dèn kéo quân còn gọi là đèn cù Cấu tạo của đèn gồm có

2 bộ phận chính, là: khung trang trí bên ngoài và án đèn mang các vòng quân bên trong Khung đèn có hình khối lục lăng, bát giác, tròn, vuông được trang trí các đưòng diềm bằng giấy màu

và trổ hình trang kim, nhưng quan trọng nhất là nhũng khoảng dán bàng giấy bản mỏng và trong, có tác dụng như một màn hình để in hình bóng chuyển động của những vòng quân khi đèn tháp sáng Vòng quân chuyển động được nhò tán đèn quay

do tác động của khí nóng bốc lên từ đĩa đèn Tán đèn đ ặt ỏ đầu trên cùa trục đèn, đầu duỏi của trục đèn có cám kim nhọn đặt trên đĩa đèn để tạo độ trơn cho trục và tán đèn quay đều.Ngưòi ta có thể treo một vòng quân (đon) hay nhiều vòng quân (kép) tuỳ độ lỏn của tán đèn, hoặc nhiều tầng vòng quân tuỳ chiều cao cùa đèn.

Đ èn sáng, khung cảnh lung linh vỏi bóng hình chuyển động của đoàn quân in trên khung đèn như một sân khấu

"rối - bóng" diễn tả khái quát các cảnh sinh hoạt củá ngưồi và vật, hay một điển tích quen thuộc, ngộ nghĩnh, thực vui mắt

và hấp dẫn

Tương lai của đèn kéo quân?

Có đưộc chiếc đèn kéo quân trong nhà vào đêm Trung thu luôn là ưỏc muốn của hầu hết các gia đình ngưòi Việt xưa Nay đèn kéo quân chi còn đưộc ưa thích ỏ một số làng quê Bắc Bộ Nghề làm đèn kéo quân đang bị mai một dần Anh Nguyễn Văn Thành (xã Vân Canh, Hoài Đức, Hà Tây), ngưòi chuyên làm đèn, nói: "Tôi khồng làm đèn cù nũa vì cái nghề đó kiếm đưộc quá ít tiền Bây giò có nhiều đồ chơi bằng nhựa thì mình bán cho ai!" Cổn vói một ngưòi bán hàng ở phố Hàng M ã thì: "Rằm tháng Tám năm ngoái, gia đình chúng tôi chỉ bán được hơn 10 chiếc đèn kéo quân nhỏ và vài ba chiếc lốn!"

Nghề nặn tò he

Thòi xưa dân làng Xuân La nặn tò he bằng bột gạo tẻ pha nếp, ư ộn phẩm màu tụ nhiên "Tôi biết nặn tò he từ lúc 6 tuổi Thuỏ ấy ngưòi ta còn hấp chín tò he rồi mổi mang đi bán Bây giò chỉ luộc bột rồi nặn thôi", ông Nguyễn Văn Tố, 80 tuổi, ngưòi vẫn nặn tồ he ỏ Xuân La, Phương Dực, Phú Xuyên, Hà Tây, nói: Ngày nay, vào những lúc nông nhàn, vỏi đôi tay khéo

léo, những ngưòi dân Xuân La vẫn thuòng đi vào thành phố hay đến các lễ hội góp thêm niềm vui cho con trẻ bàng việc nặn vê những mẩu bột có các màu sắc khác nhau, tạo dáng ngưòi, vật và cỏ cây hoa lá.

Ông Tiến sỹ giấy

Trẻ em ỏ thành phố đã ít biết đến ông tiến sỹ giấy, nhưng nhiều nơi ỏ nông thôn ngày nay, trên mâm cỗ Trung thu thưòng vẫn không thể thiếu đồ chơi này

"Làm tiến sỹ giấy cho trẻ em chơi vào dịp Trung thu là thể hiện mong ước con cháu sau này công thành danh toại", ông Hoàng Nhật Tấn, một nông dân chuyên làm đồ hàng mã, 63 tuổi, thôn Đông Hồ, xã Song Hồ, Thuận Thành, Bác Ninh tâm sự

Từ hai bức ảnh xưa

84 năm qua, chúng ta còn gặp loại đồ chơi nào? Đồ chơi nào có biến đổi? Và mất đi? Ta hãy so sánh những đồ choi Trung thu nay với những đồ chơi Trung thu xưa trong hai bức ảnh chụp tại Hà Nội nhân dịp Trung thu 1915 Chắc chắn quý

vị sẽ có nhiều suy nghĩ và cảm xúc

Cỗ Trung thu

Cỗ Trung thu là món quà đặc biệt cho trẻ thơ Các thức trên mâm cỗ vừa ngon lại vừa đẹp và còn có thể chơi được

Bánh dẻo, bánh nưóng, bánh khảo, bột nếp rang thơm, bột

tẻ hấp chín đuộc tạo hình mô phỏng các con vật thân thuộc đối với trẻ nhỏ Các em có thể nâng niu trên tay khi phá cỗ, trìu mến luyến tiếc trưổc khi ăn

Hoa quả mùa thu: hồng, na, buỏi, chuổi cũng pha thêm sác màu tươi tán cho mâm cỗ Các bà các chị phát hiện ra vẻ đẹp

tạo hình cùa "tép bưỏi" trong tùng múi bưởi, đã lộn các múi bưởi ghép thành hình con lân, con thỏ có bộ lông lóng lánh, trong như ngọc, đẹp đến bất ngò.

Mâm cỗ Trung thu trong ánh sáng huyền ảo của các loại đèn ngũ sác cứ chập chòn theo mâi trong các giấc mộng của trẻ tho

Trẻ em Hmông, Dao và những chiếc mũ

Cũng như bao trẻ em khác trên thế giỏi này, trẻ em Hmông, Dao vui mừng xiết bao khi có bộ quần áo mỏi, có một chiếc

mũ mói, nhất là vào nhũng dịp ngày hội hay ngày tết Hơn 20 chiếc mũ đặc sắc của trẻ em Hmông, Dao ỏ Sa Pa đưọc giỏi thiệu nhu một phần của trưng bày trong chủ đề Tết trẻ em.Ngưòi cha, ngưòi mẹ nào cũng mong muốn con cái mình lổn lên khoẻ mạnh Ỏ Sa Pa, nơi khí hậu thưòng lạnh và gió, cha mẹ ngưòi Hmông, ngưòi D ao rất chú trọng việc mặc cho con Chiếc mũ trẻ em thể hiện sự quan tâm của họ đối vổi thế

hệ tương lai Đó là một nét đẹp trong ứng xử văn hoá Các trang trí hoa văn trên mũ còn chuyển tải quan niệm cả về thẩm

mỹ, cả về tín ngưõng của họ

Sự phân biệt giỏi tính thể hiện rõ ngay trên chiếc mũ trẻ thơ Chúng khác nhau như thế nào? Dấu hiệu rất đon giản, chỉ

có mũ của bé gái mỏi được thêu hoa vãn rực rỡ, còn mũ của

bé trai được làm bỏi những mảnh vải đỏ, vải chàm xen ghép lại vối nhau "Mũ bé trai được cát thành tùng miếng sau đó ghép lại vổi nhau." Chị Lý Mán Mẩy, 27 tuổi, ngưòi Dao, xã Tả Phin,

đã khẳng định

Chiếc mũ trẻ em được trang trí khéo léo Nguòi mẹ gắn vào

đó những đồng xu bạc, quả chuông bạc, hạt cưòm hay túi hạt

thảo quả, hạt ý dĩ Họ muốn gửi gám điều gì? Chị Lý Mẩy Chạn,

47 tuổi, ngưòi Dao, xã Tả Phin, cho biết nó không nhũng có tác dụng là vật trang trí mà còn có ý nghĩa khác Nhũng hạt bạc trên mũ xếp theo hình tam giác là tượng trưng cho núi, vòng hạt ý dĩ tượng trưng cho mặt tròi Đó là biểu tượng mong muốn đứa trẻ sẽ được khoẻ mạnh Chị Lý Mẩy Chạn cũng cho biết thêm "Trường hợp đưa con đi xa, ngưòi ta dùng lá gianh yểm lến mũ, như thế đứa trẻ ra đưòng sẽ không gặp ma, nếu gặp sẽ thắng được nó"

Ngưòi Hmông cũng quan niệm nhu nguòi Dao về nhũng niềm tin đối với các vật trên mũ Chị Mã Thị Vu, 39 tuổi, ngưòi Hmông, xã Tả Phin nói: "Xu bạc có thể giúp trẻ em chống tà

ma Các túi vải tam giác trong có chứa hạt thảo quả bảo vệ cho súc khoẻ trẻ em"

Khoảng 7-8 tuổi, các em gái Hmông đã bát đầu quấn khăn, còn các em trai thì đội những chiếc mũ chỉ có một màu chàm

và không có chóp

Khi đến tuổi đội khăn, các em gái Dao bắt đầu học thêu tù những ngưòi mẹ "Em đội khăn tù lúc 7, 8 tuổi, em rất thích đội mũ nhưng bây giò không đội được vì tóc dài rồi." em Lý Mán Mẩy, 11 tuổi, ngưòi Dao, xã Tả Phin nói

Các cô gái Hmông học làm quần áo cũng từ rất sỏm "Con cái chúng tôi thuòng làm quen vói công việc lao động từ khi còn nhỏ một cách tự nhiên Chúng nhìn ngưòi lỏn làm rồi bắt chưỏc làm theo." bà Giàng Thị Dua, 65 tuổi ngưòi Hmồng, xã

Tà Phin nói

Trang phục của trẻ em Hmông thể hiện sự quan tâm và tay Qghề của ngưòi mẹ Dân ca Hmông có câu: "Con oi hây ngủ

cho ngoan, mẹ sẽ may cho con quần áo và mũ mối để con mặc

đi chơi cùng bạn bè." Khâu mũ cho trẻ không đòi hỏi kỹ thuật cao, nhưng để có một chiếc mỹ đẹp "càn phải ưỏc lượng chính xác kích cõ của từng múi vải và biết dấu những mép vài thùa vào trong." bà Giàng Thị Sung, 59 tuổi, ngưòi Hmông, xã Tả Phin khẳng định T rẻ em đến chợ để mua bán hàng và gặp

gõ nhau Chúng cũng thích giao luu vỏi khách du lịch đến thăm

Thêm niềm hạnh phúc cho trẻ thơ

Trẻ em Việt Nam dưổi 15 tuổi chiếm gần 40% dân sổ Cả nuổc hiện có 300.000 trẻ em mồ côi khồng noi nương tựa, 16.000 trẻ em lang thang và trên 1.000.000 trẻ em khuyết tật Mỗi tổ chức xã hội, mỗi cá nhân, dù ỏ đâu, trong cương vị nào, nếu quan tâm hơn một chút thì trẻ thơ sẽ có thêm niềm hạnh phúc Mỗi niềm vui là m ột ngày tết Cùng Quỹ bảo trọ trẻ em Việt Nam, chị H à Lan Châu, chủ tịch LC phát triển kỹ nghệ quốc

tế, đang cớ ốtrững hoạt động đưa lại từng niềm vui trong cuộc sống thưòng ngày cho trẻ thơ cơ nhõ, thiểu năng

Đổl MỐI CÁC HOẠT ĐỘNG CỦA BẢO TÀNG■ •

ĐỂ B ư ỏc VÀO THÊ KỶ XXI(Từ kỉnh nghiệm của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam)*

PGS TS NG U YẾN VĂN H U Y

Giám đốc Bảo tà n g Dân tộ c h ọc V iệt Nam

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam được thành lập vào những năm cuối của thế kỷ XX này và tiếp tục hoàn thiện vào những năm đàu của thế kỷ XXI Ỏ vào thòi điểm như vậy, Bảo tàng đặt ra cho mình rất nhiều câu hỏi phải giải đáp để làm sao cho một Bảo tàng hoàn toàn mỏi có thể đáp úng được những đòi hỏi của ngưòi xem, thoả mãn những nhu cầu phát triển và những vấn đề đặt ra hiện tại và tương lai của xã hội Tù nhũng việc làm của mình, chúng tôi rút ra được một số kinh nghiệm Những kinh nghiệm đó có thể rất bình thường đối vổi nhiều bảo tàng trên thế giỏi, nhưng vói chúng tôi lại vô cùng quý báu

tộc khác khau Hầu hết các dân tộc thiểu số là cư dân nồng nghiệp Trong vài chục năm qua, đặc biệt khoảng 10-15 năm trỏ lại đây, sự phát triển kinh tế, xã hội, sự giao lưu giữa các

* Tham luận tại Hội nghị quốc tế về Bảo tàng tại Thuỵ Điển, tháng 9/2000

dân tộc diễn ra vỏi tốc độ rất nhanh chóng Quá trình quốc tế hoá mạnh mẽ Nhiều di sản văn hoá truyền thống bị mai một theo thòi gian và tốc độ cùa sự phát triển Vì vậy, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam được Nhà nưỏc thành lập vối nhiệm vụ giữ gìn và phổ biến các giá trị văn hoá vật thể và phi vật thể truyền thống của tất cả các dân tộc ỏ Việt Nam.

Một quan điểm rất quan trọng của chúng tôi trong việc xây

dựng Bảo tàng này là giới thiệu m ột cách bình đẳng nền văn hoá

của các tộc ngưòi ỏ Việt Nam Nền văn hoá của các dân tộc có

dân số nhiều hay ít, có lịch sù lâu dài hay mổi di cư vào Việt Nam, có chữ viết hay không có chữ viết đều được trân trọng như nhau trong việc sưu tầm hiện vật, trung bày, giói thiệu trong Bảo tàng Khai thác tính đa dạng, phong phú của mỗi nền văn hoá dân tộc không những sê khác phục đưộc sự lặp

đi lặp lại, đơn điệu, nhàm chán mà còn thấy được sự sáng tạo vô cùng phong phú của nhân dân các dân tộc T hật may mắn là nhân dân ta cũng như các vị khách từ các nưđc xa xôi mỗi khi đến thủ đô H à Nội, trưổc khi đi thăm các vùng miền núi, dân tộc, hoặc sau các chuyến đi tìm hiểu đòi sống văn hoá của các cộng đồng, lại có dịp nhìn một cách tổng quát nhất hoặc được bổ sung kiến thức về lịch sử và văn hoá của các dân tộc tại Bảo tàng D ân tộc học Việt Nam

tập cùa các thế hệ trưỏc để lại, chúng tôi phải đối mặt vỏi vấn

đề cơ bản nhất của Bảo tàng là hiện vật Trong quá trình phát triển và giao lưu, đòi sống các dân tộc đã thay đổi rất nhiều Nhiều nét văn hoá truyền thống đã mất đi rất nhanh Việc sưu tàm hiện vật, tài liệu có liên quan ngày càng trỏ nên khó khăn

hon Vì vậy, chủ trương của chúng tôi trong sưu tầm cũng như

trong trưng bày là đi ngay tù cái hiện tại, bắt đầu từ cái hiên tại, ngược dần về quá khứ trong khả năng có (hê có Quan điểm của

Báo tàng là tiếp cận cái hôm nay, lý giải những vấn đề về văn hoá, thẩm mỹ, tâm lý các dân tộc cho đến thòi điểm sưu tầm, tring bày Những hiện vật của quá khứ là những căn cú để giải thích cho cái hiện nay, để thấy được sự nối tiếp truyền thống vói hiện tại Quá khú ở đây không chỉ là quá khứ trong sách

vô, tranh ảnh, hiện vật, mà quá khứ còn sống động trong ký ức cùa chủ thể văn hoá Mỗi hiện vật có một lịch sử, một câu chuyện riêng Gần 20.000 hiện vật Bảo tàng sưu tầm trong 5 năm vừa qua chủ yếu đi theo định hưóng này

thưòng phản ánh cuộc sống, sinh hoạt văn hoá của các dân tộc như cái gùi, con dao, mâm cơm, bộ quần áo thêu hay không thêu hoa văn Những hiện vật đòi thường như vậy rất dễ bị xem nhẹ, nhưng sẽ được tăng thêm giá trị và sức hấp dẫn nhờ những thủ pháp trưng bày của Bảo tàng Chúng tôi không chủ trương trưng bày các hiện vật một cách xô bồ như kiểu hàng xén, cửa hàng tạp hoá, mà chúng được đối xử như những hiện vật mang tính nghệ thuật - nghệ thuật giản dị của đòi sống hàng ngày Mỗi hiện vật thực sự là một tác phẩm nghệ thuật đã được chủ thể văn hoá - những ngưòi sáng tạo ra chúng - gửi gắm vào đấy nhũng tâm tu, tình cảm của mình, thể hiện tri thức và những

giá trị truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Vì vậy, các hiện

vật đòi thường được xử lý như những hiện vật nghệ thuật Thủ

pháp trưng bày (vđi những tủ kính, bục trưng bày, giá đõ, ánh sáng) mang tính nghệ thuật cao đã đưa lại những hiệu quả bất ngò cho công chúng Chẳng hạn, một chiếc bao dao bình thưòng vói hình khác con thằn làn cùa ngưòi Muòng sẽ rất hấp dẫn

nếu ánh sáng chiếu đúng chỗ Các hiện vật trưng bày sẽ tăng thêm sức sống bỏi những thông tin về lịch sử, hoàn cảnh ra đòi hay tính năng sủ dụng, những bức ảnh, băng hình gán liền vỏi bối cảnh của chúng Tất cả những điều đó đã giúp các hiện vật

đi vào lòng ngưòi hơn, tăng thêm lòng yêu mến của công chúng vỏi tùng nền văn hoá của các dân tộc

khuyến khích các chủ thể văn hoá tự giới thiệu nền vấn hoá của mình tại Bảo tàng trỏ thành m ột định hướng quan trọng của Bảo tàng Nhiều hoạt động của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

đưộc thực hiện theo định hưóng này Trong một phạm vi không gian khá chật hẹp, 3.3 ha, Bảo tàng dành 2,1 ha cho phần trưng bày ngoài tròi Chúng tôi muốn giỏi thiệu ỏ đó các loại hình kiến trúc của các dân tộc thích ứng vỏi các môi trưòng sinh thái khác nhau Việt Nam có 54 dân tộc vỏi rất nhiều nhóm địa phưong, nhưng chúng tôi chỉ lựa chọn giỏi thiệu ỏ Bảo tàng 10 công trình kiến trúc tiêu biểu Đó là các loại nhà sàn (Tày), nửa sàn nửa đất (Dao), nhà trệt (Việt, Hmông, Chăm), nhà mồ (Gia-rai), nhà dài của các gia đình mẫu hệ (Ê Đê), nhà công cộng của làng - nhà rông (Ba-na) Các loại nhà được làm bàng các chất liệu khác nhau như gỗ, tre, nứa hay đất nện vói các loại mái bằng các chất liệu và kỹ thuật khác nhau như mái gỗ, mái lá cọ, mái ống núa bổ đôi, mái ngói

Là một Bảo tàng ngoài tròi nên tính khoa học của các ngôi

nhà trưng bày rất được chú trọng Chúng tôi không mô phỏng dựng lại các ngôi nhà của mỗi dân tộc thiểu số vỏi những chất liệu hiện đại, kỹ thuật mói hoặc sáng tác chi tiết mỏi cho thích ứng vói du khách Công chúng sẽ được chiêm ngưõng nhũng ngôi nhà nguyên gốc do chính bàn tay của những chủ thể văn

hoá dựng lại tại Bảo tàng Mỗi ngôi nhà đều có một lý lịch rõ ràng, địa chỉ cụ thể, hoàn cảnh riêng biệt, không phải là ngôi nhà tổng hợp tự sáng tạo ra trên co sỏ góp nhặt từ những đặc trưng khác nhau của dân tộc Chúng tôi cố gắng mua lại những ngôi nhà ỏ như nhà Tày, nhà Hmông, nhà Việt; phục chế những ngôi nhà không thể mua được như nhà rông, nhà mồ, nhà nửa

sàn nửa đất, nhà đất trình tưòng Đê đảm bảo sự tôn trọng các

chủ thể văn hoá, nguyên tắc của chúng tôi là mòi những người dân làng bình thường của các dân tộc về Hà Nội dựng ngôi nhà của mình Chúng tôi khuyến khích họ tự giói thiệu về nền văn hoá của mình thông qua những ngôi nhà này 8 ngưòi Dao ỏ

huyện Bảo Thắng, tỉnh Lào Cai được mồi về Bảo tàng dựng ngôi nhà Dao; 12 ngưòi Tày ỏ huyện Dịnh Hoá, tỉnh Thái Nguyên về dựng nhà sàn Tày trong vòng hon 2 tuần 11 ngưòi Hmỏng từ Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái đưa một ngôi nhà bằng

gổ pơmu cùng vối chuồng ngựa, lò rèn về dựng tại Bảo tàng Với cách làm này, công chúng sẽ thực sụ được hưởng thụ những nét đẹp tinh tế từ các kỹ thuật, thẩm mỹ khác nhau của các dân tộc Và ngưòi dân thực sự tự hào khi những thành tố văn hoá cùa họ được đổi xử một cách trân trọng

ngoài tròi, Bảo tàng của chúng tôi chú trọng đưa những thông

tin cho công chúng từ các hiện vật, các ngôi nhà dân gian Trưổc

hết, ngôi nhà dân gian trưng bày ỏ Bảo tàng không phải chỉ là cái vỏ kiến trúc mà ngôi nhà còn phải thể hiện được toàn bộ

các sinh hoạt văn hoá gắn liền vỏi nó Dó là các không gian văn

hoá được sử dụng khác nhau trong mỗi dân tộc: nơi thò cúng tổ

tiên, chỗ tiếp khách, nơi ngủ của chủ gia đình, không gian của con cả, con thứ, của đôi vớ chồng trẻ, của con gái chưa chồng,

con trai chưa vờ, bếp, chạn bát, nơi chứa thóc, đồ dùng gia đình, khuôn viên (vưòn rau, cây cối, chuồng gia súc), các nghệ thuật

thẩm mỹ điêu khắc Dó là lịch sử của mỗi ngôi nhà với hoàn

cảnh sinh tồn, các th ế hệ sinh ra và lớn lên ỏ ngôi nhà này như

th ế nào Bảo tàng phải cung cấp cho công chúng các thông tin

như vậy bằng bài viết, ảnh, băng hình Chúng tôi không đi theo con đưòng biến những ngồi nhà dân gian trong Bảo tàng đơn thuần thành các kios, các quày bán hàng lưu niệm Cách làm

đó về sâu xa là sự thiếu tôn trọng các chủ thể văn hoá

trong nền văn hoá của họ qua những chương trình trình diễn nghệ thuật và các kỹ thuật thủ công đang được thử nghiệm tại Bảo tàng chúng tôi Hàng tháng chúng tôi mòi những nhóm văn nghệ

nghiệp dư, những nghệ nhân, những ngưòi dân bình thưòng từ các làng bản tỏi biểu diễn trong một vài ngày Chúng tồi không

có xu hưóng giữ họ ỏ lâu tại Bảo tàng hàng tháng hay hàng năm để chuyên trình diễn những tiết mục đã định hình như nhiều nơi đã làm, vì như vậy dễ làm cho họ bị tách khỏi mồi trưòng sổng thực, bị "đô thị hoá", chuyên nghiệp hoá, thưong mại hoá mà mất đi tính mộc mạc, giản dị, chân chất của làng quê Ngưòi ta có thể trình diễn ỏ Bảo tàng những sinh hoạt văn nghệ bình thuòng của làng bản, giới thiệu những kỹ thuật cổ truyền mà họ vẫn thao tác hàng ngày như dệt thổ cẩm, thêu, tạo hoa văn bàng cách vẽ sáp ong, cách khoan nòng súng bàng phương pháp thủ công, in các bức tranh dân gian bằng ván gỗ

v ỏ i các buổi trình diễn như vậy sẽ làm cho Bảo tàng sống động hơn, gắn bó hơn, chặt chẽ hơn với cuộc sống đương đại, vỏi các cộng đồng, và quan trọng nhất là giúp ngưòi dân ỏ các làng bản

tự khẳng định những bản sác văn hoá của mình

Mỏi đây, Bảo tàng chúng tôi đã hoàn thành bộ phim dân

tộc học Câu chuyện rối Tày làng Thẩm Rộc Bộ phim kể lại

những tâm tư, tình cảm của những ngưòi dân làng Thẩm Rộc trong quá trình phục hồi lại nghệ thuật múa rối của mình đã

bị lãng quên trong suốt hơn 50 năm qua Xuất phát từ những phát hiện trong chuyến đi sưu tầm, các nhà nghiên cứu của Bảo tàng là những tác nhân khuyến khích dân làng khôi phục lại phường rối này Nhũng cuộc trình diễn tương lai của họ ở Bảo tàng sẽ giúp các chủ thể văn hoá này tự khẳng định và tìm ra con đưòng duy trì và phát triển loại hình nghệ thuật đã mất đi nàv ỏ ngưòi Tày

Trong những năm vừa qua, Bảo tàng chúng tôi đã phối hộp vói tổ chức Craft-Link khuyến khích phụ nữ các dân tộc thiểu

số như Hmông, Dao, Thái, Nùng phát triển các nghề thủ công truyền thống, làm sao biến các sản phẩm vốn tự sản tự tiêu thành các sản phẩm hàng hoá bán ỏ địa phương hay ỏ Hà Nội

và ở ngay cửa hàng lưu niệm của Bảo tàng Các nhà nghiên cứu của Bảo tàng phối hộp vỏi các nhà thiết kế của Craft-Link giúp ngưòi dân tạo ra các mẫu mã mỏi phù hợp vói thị hiếu của du khách, của thị trưòng nhưng vẫn giữ kỹ thuật truyền thống, những nét văn hoá riêng của mình Cách làm đó giúp cho ngưòi dân giữ được các kỹ thuật truyền thống, tạo ra các sản phẩm hàng hoá vốn rất ít ỏ họ, nguời phụ nữ có việc làm, tăng thêm thu nhập gia đình

Từ kinh nghiệm này cho chúng tôi tin ràng Bảo tàng có rất nhiều cách tiếp cận vỏi cộng đồng, mang lại sự hiểu biết và bổ ích vổi cả hai bên

lỏn Các dân tộc tuy trong một quốc gia như ỏ đất nưỏc chúng