Tiểu luận nhận thức về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở việt nam

Tiểu luận nhận thức về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở việt nam

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẺ TP HCM

NGÀNH TÀI CHÍNH - NGÂN HÀNG

Bk

NHAN THUC VE CHU NGHIA XA HOI

VA CON DUONG DI LEN

CHU NGHIA XA HOI O VIET NAM

Người thực hiện: Nguyễn Minh Ngọc Hà

LỜI NÓI ĐẦU

Việt Nam đi lên từ xuất phát điểm thấp, lại thực hiện phát triển rút ngắn

không qua chế độ (tư bán chủ nghĩa) TBCN, con đường phát triển chưa có tiền lệ

lịch sử, do vậy khó tránh khỏi khó khăn, vấp váp thậm chí sai lầm Tuy nhiên với bản lĩnh cách mạng và khoa học, dám nhìn thắng vào sự thật, vận dụng sáng tạo

chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, đất nước ta đã và đang thực hiện thành công công cuộc đổi mới xây dựng đất nước

Thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội hơn 20 năm qua đã chứng tỏ tính đúng đắn của đường lối đổi mới Đổi mới như Đảng ta đã khăng định: "không phải từ bỏ

mục tiêu CNXH mà là làm cho CNXH được nhận thức đúng đắn hơn và được xây dựng có hiệu quả hơn Đổi mới không phải xa rời mà là nhận thức đúng, vận dụng

sáng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, lấy đó làm nền tảng tư tưởng của Đảng và kim chỉ nam cho hành động cách mạng" Thành tựu

phát triển của Việt Nam trong thời gian qua tiếp tục là bằng chứng khẳng định sự

thắng lợi của chủ nghĩa Mác-Lênin trong bối cảnh toàn cầu hóa ngày nay

Phan 1 — LY LUAN MAC - LENIN VE CNXH

PHAN 1 - LY LUAN MAC - LENIN VE

CHU NGHIA XA HOI

1 Dự báo của C Mác và V.I.Lênin về chủ nghĩa xã hội (CNXH)

1.1 Dự báo của C Mác và Ph.Ăngghen về CNXH

C Mác và Ph.Ăngghen đã vận dụng lý luận hình thái kinh tế - xã hội để

phân tích một xã hội hiện thực là xã hội tư bản Hai ông đã tìm ra quy luật phát sinh, phát triển và diệt vong của nó, đồng thời dự báo về sự ra đời hình thái kinh tế

- xã hội mới cao hơn — hình thái cộng sản chủ nghĩa — mà giai đoạn đầu là CNXH

Hai ông đánh giá cao vai trò lịch sử của (chủ nghĩa tư bản) CNTB trong

việc phát triển lực lượng sản xuất, tạo ra nền đại công nghiệp cơ khí và gắn liền với

nó là giai cấp vô sản cách mạng Đó là lực lượng sản xuất có tính chất xã hội

CNTB càng phát triển thì nền đại công nghiệp và giai cấp vô sản càng phát triển Chính sự ra đời của nền đại công nghiệp đã quyết định thắng lợi của CNTB đối với

xã hội phong kiến, thì đến lượt nó, sự phát triển của nền đại công nghiệp làm cho

nền sản xuất có tính chất xã hội lại mâu thuẫn với chế độ chiếm hữu tư nhân TBCN Sự phát triển của lực lượng sản xuất có tính chất xã hội đòi hỏi phải “thủ

tiêu mâu thuẫn ấy”, phải “tự giải thoát khỏi cái tính chất tư bản của chúng, đến chỗ

thực tế thừa nhận tính chất của chúng là những lực lượng sản xuất xã hội” Điều

đó có nghĩa là, phải xóa bỏ chế độ chiếm hữu tư nhân TBCN, xác lập chế độ sở hữu có tính chất xã hội - chế độ công hữu Và do đó, một xã hội mới ra đời thay thế CNTB - đó là CNXH, chủ nghĩa cộng sản

Hai ông cũng dự báo rằng cách mạng vô sản trước hết nỗ ra ở các nước tư

bản phát triển, đồng thời, khi giai cấp vô sản ở các nước tiên tiến đã giành được

chính quyền, với kinh nghiệm và sự giúp đỡ của giai cấp vô sản ở các nước đó, các nước lạc hậu có thể phát triển theo con đường “rút ngắn”, từng bước lên CNXH, chủ nghĩa cộng sản không qua giai đoạn phát triển TBCN

' C Mac va Ph Angghen , Todn tap, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004, t 20, tr 385

Phan 1 — LY LUAN MAC - LENIN VE CNXH

1.2 Dự báo của V.I.Lênin về CNXH

Cuối thế kỷ XIX đầu thế ký XX, CNTB chuyển từ giai đoạn tự do cạnh

tranh sang giai đoạn độc quyền, giai đoạn đề quốc chủ nghĩa Đến giai đoạn này,

tính chất xã hội của lực lượng sản xuất trong các nước tư bản đã đạt đến trình độ cao, và theo V.I.Lênin, nó làm cho “những quan hệ sản xuất xã hội đang thay đôi”, làm cho “những quan hệ kinh tế - tư nhân và những quan hệ tư hữu là một cái vỏ, không còn phù hợp với nội dung của nó nữa”? Điều đó đòi hỏi phải làm cách mạng vô sản để xóa bỏ CNTB, xác lập CNXH, chủ nghĩa cộng sản

Ông đã chỉ ra hai con đường cơ bản quá độ lên CNXH:

ø Con đường thứ nhất: quá độ trực tiếp lên CNXH Đây là con đường tiến lên CNXH đối với các nước tư bản phát triển

¢ Con đường thứ hai: quá độ lên CNXH thông qua nhiều khâu trung gian, nhiều bước quá độ Đây là con đường tiến lên CNXH đối với các nước lạc

hậu, kinh tế kém phát triển

2 Cách mạng Tháng Mười Nga — thắng lợi của chủ nghĩa Mác-Lênin

trong hiện thực

Cách mạng Tháng Mười (CMT10) Nga thành công đã mở ra một thời đại mới, thời đại quá độ từ CNTB lên CNXH trên phạm vi toàn thế giới Cuộc cách

mạng này là bằng chứng sinh động, hiện thực và đầy sức thuyết phục về tính cách

mạng và khoa học của chủ nghĩa Mác-Lênin Thắng lợi của CMT10 thể hiện sự ưu việt của chủ nghĩa Mác-Lênin so với các trào lưu cơ hội, xét lại trong phong trào

cộng sản và công nhân quốc tế Chính từ đây CNXH không chỉ còn là lý tưởng, là

học thuyết mà là hiện thực cụ thể

e Thành công của CMT10 khẳng định rằng chỉ có cuộc cách mạng dưới sự lãnh đạo của một đảng dựa trên nền tang tư tưởng chủ nghĩa Mác-Lênin giành chính quyền về tay giai cấp vô sản mới thực sự đem lại quyền lợi cho người lao động

2 V.LLênin: Toàn ráp, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1980, t.27, tr.539

Phan 1 — LY LUAN MAC - LENIN VE CNXH

e CMT10 thanh cong da hién thuc héa ly twong về một xã hội mới — xã

hội chủ nghĩa (XHCN), mà trước đó chỉ là những ước mơ

¢ CMTI1O thành công đã chứng minh trên thực tế luận điểm về: sụp đồ tất yêu của CNTB và loài người sẽ quá độ sang một xã hội mới mà ở

đó không còn người bóc lột người

e CMTI0 không chỉ hiện thực hóa mục tiêu cách mạng là giải phóng con người khỏi áp bức, bất công, xóa bỏ chế độ tư hữu, mà còn khẳng định con đường giải phóng triệt để giai cấp công nhân, nhân

dân lao động trên thế giới; đồng thời khẳng định vai trò, sứ mệnh của

lực lượng cách mạng thực hiện sự nghiệp giải phóng và xây dựng xã hội mới, đó là giai cấp công nhân

e_ Khi dự đoán về khả năng của cách mạng, Mác-Ăngghen cho rằng, cách mạng vô sản sẽ nô ra ở khâu yêu nhất của CNTB Cuối thế kỷ

XIX đầu thế kỷ XX, CNTB có bước phát triển mới, chuyền sang giai

đoạn tột cùng của nó là chủ nghĩa đế quốc Trên cơ sở phân tích đặc điểm phát triển không đều của chủ nghĩa để quốc, Lênin đã chỉ ra khả năng cho cách mạng vô sản có thể nỗ ra và thắng lợi ở một số nước, thậm chí ở một nước Trong hoàn cảnh đó, Lênin (1870-1924)

đã vận dụng sáng tạo và phát triển học thuyết của Mác-Ăngghen để giải quyết những vấn đề cơ bản của cách mạng vô sản; đồng thời đấu tranh bảo vệ lý luận Mác, phê phán không khoan nhượng với tư

tưởng xét lại, cơ hội

e Sau CMTI0, dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác-Lênin, nhân dân xôviết vượt qua nhiều khó khăn thử thách, với sự hy sinh to lớn cả về

người và của tiếp tục báo vệ và phát triển những lý tưởng về CNXH,

phát triền CNXH trong hiện thực

e Su sup dé cua CNXH 6 Lién X6 va céc nuéc XHCN Dong Au vao

cuối những năm 80-đầu những năm 1990 của thế kỷ XX không phải

sự phủ định chủ nghĩa Mác- Lênin, không phải là sự phủ định CNXH

Phan 1 — LY LUAN MAC - LENIN VE CNXH

cả trên phương diện lý luận và thực tiễn Đó chỉ là sự đồ vỡ của một

mô hình phát triển cụ thể không được điều chỉnh kịp thời trước điều

kiện mới

3 CNXH theo mô hình kế hoạch hóa tập trung và vai trò lịch sử của mô hình đó

Mô hình kế hoạch hóa tập trung có những đặc trưng cơ bản sau:

e_ Dựa trên chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu đưới hai hình thức: toàn dan và tập thé

e_ Việc sản xuất cái gì, như thế nào, phân phối cho ai, giá cả như thế nào được quyết định từ nhà nước và mang tính pháp lệnh

e _ Phân phối mang tính chất bình quân và trực tiếp bằng hiện vật là chủ

yếu, xem nhẹ các quan hệ hàng hóa — tiền tệ

e_ Nhà nước quản lý bằng mệnh lệnh hành chính là chủ yếu, xem nhẹ các biện pháp kinh tế

Trong điều kiện Liên Xô bị các nước tư bản bao vây, mô hình này đã có vai trò to lớn trong việc huy động sức người, sức của vào sự nghiệp xây dựng đất nước Chỉ trong một thời gian ngắn, Liên Xô đã thực hiện thắng lợi sự nghiệp công

nghiệp hóa (CNH), tạo ra được một nền công nghiệp hiện đại Đến khi Chiến tranh

thế giới thứ hai nỗ ra, nhân dân Liên Xô phải tiến hành cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại Trong điều kiện đó, mô hình kế hoạch hóa tập trung một lần nữa phát huy vai trò tích cực trong việc huy động sức người, sức của cho chiến tranh - một trong những nhân tố quyết định thắng lợi trong chiến tranh

Với những thắng lợi to lớn mà nhân đân Liên Xô đạt được đã dẫn đến quan

điểm cho rằng, mô hình kế hoạch hóa tập trung là mô hình kinh tế cùa CNXH, còn

kinh tế thị trường là mô hình kinh tế của CNTB

Tuy nhiên, mô hình này dần bộc lộ những hạn chế của nó, như không khai thác được các năng lực sản xuất trong nước, không phát huy được nhiệt tình và tính chủ động sáng tạo của con người trong quá trình lao động sản xuất, không đây nhanh

Phan 1 — LY LUAN MAC - LENIN VE CNXH

được sự tiễn bộ khoa học và công nghệ, không mở rộng được quan hệ kinh tế quốc

tế Từ đó, năng suất lao động xã hội thấp, hàng hóa nghèo nàn và chất lượng kém Đồng thời, cũng đẻ ra bộ máy hành chính quan liêu, chủ quan duy ý chí

Điều đó chứng tỏ mô hình đó không đáp ứng được yêu cầu phát triển của lực lượng sản xuất hiện đại, nhất là khi cuộc cách mạng khoa học và công nghệ đang phát triên mạnh mẽ

Mô hình kế hoạch hóa tập trung không còn thích hợp nữa, nhưng do chậm

nhận thức và đổi mới đã dẫn đến khủng hoảng kinh tế - xã hội trong hệ thống

XHCN được xác lập sau Cách mạng Tháng Mưòi Nga Đứng trước khủng hoảng, Liên Xô đã tiến hành cải tổ và do sai lầm trong cải tổ đã dẫn đến sự sụp đổ của

CNXH ở Liên Xô và các nước Đông Âu Thực chất sự sụp đồ đó là sụp đỗ của mô

hình CNXH tập trung, quan liêu, bao cấp

4 Những biến đối của thời đại và vấn đề quá độ lên CNXH

Trong lúc CNXH bị khủng hoảng trầm trọng dẫn đến sụp đồ ở Liên Xô và

Đông Âu, thì CNTB lại đạt được nhiều thành tựu to lớn về kinh tế, khoa học và

công nghệ, cũng như nhiều mặt khác của đời sóng xã hội Từ đó có quan điểm phủ

nhận CNXH, lý tưởng hóa CNTB Thực chất quan điểm đó đã đồng nhất CNXH

với mô hình CNXH tập trung, quan liêu, bao cấp; đồng nhất những thành tựu đạt được của nhân loại với CNTB Rõ ràng, đây là sự lẫn lộn giữa hiện tượng với bản

chất; giữa ngẫu nhiên với tất nhiên của lịch sử

Như đã phân tích, đây chỉ là sự sụp đỗ của một mô hình cụ thể, chứ không

phải là sự sụp đồ của CNXH với tính cách là một xã hội cao hơn CNTB Hơn nữa,

việc xây dựng một xã hội mới là một việc hết sức khó khăn, phức tạp, những vấp

váp, thậm chí đồ vỡ tạm thời là điều khó tránh khỏi Những đồ vỡ đó không phái là

luận cứ để bác bỏ một xu hướng phát triển tất yêu của xã hội, mà là mang lại những kinh nghiệm để nhận thức ngày càng đúng đắn hơn về CNXH và con đường

đi lên CNXH

Những biến đổi trong thời đại chúng ta không thể tách rời cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, cũng như những thành tựu do cuộc cách mạng đó mang

lại Đặc biệt là cuộc cách mạng khoa học và công nghệ được bắt đầu vào giữa thế

Phan 1 — LY LUAN MAC - LENIN VE CNXH

ky XX va phat triển rất nhanh chóng, nhất là từ những năm 80 của thế kỷ XX đến

nay Nó đã biến “khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp”, làm cho người

lao động ngày càng được trí tuệ hóa và lao động trí tuệ ngày càng trở thành lực

lượng lao động chủ yếu Sản xuất phát triển theo chiều sâu, hàm lượng chất xám

chiếm tỷ trọng lớn trong giá thành sản phẩm (hiện nay các sản phẩm có chất lượng cao, hàm lượng chất xám chiếm khoảng 60-70% giá thành sản phẩm) Với vị trí có

tính quyết định của khoa học, công nghệ và lao động trí tuệ trong nên sản xuất hiện

đại, kinh tế thế giới đã chuyên lên một trình độ mới về chất — kinh tế tri thức Vấn

để hình thành, phát triển kinh tế tri thức đang là vấn đề có tính thời sự

Sự ra đời của CNXH là kết quả hợp quy luật do sự phát triển của CNTB tạo

ra Cho nên, vấn đề quá độ lên CNXH vẫn là xu hướng của thời đại Vấn đề đó

được đặt ra ở các nước khác nhau với những mức độ khác nhau và sẽ được giải

quyết phù hợp với điều kiện cụ thể của mỗi nước

Phan 2 - CON DUONG DI LEN CNXH O VIET NAM

PHAN 2— CON DUONG DI LEN CHỦ NGHĨA

XA HOI O VIET NAM

1 Quá độ lên CNXH bỏ qua chế độ TBCN ớ Việt Nam

Tiếp nối CMT10, cách mạng Tháng Tám và công cuộc đấu tranh giải phóng

dân tộc, thực hiện đổi mới, phát triển của Việt Nam tiếp tục khẳng định tính đúng

đắn của lý tưởng XHCN, của chủ nghĩa Mác-Lênin

CMTI10 đã mở ra con đường giải phóng dân tộc cho nhân dân Việt Nam khỏi ách áp bức để quốc thực dân Chúng ta biết vào những năm 20 của thế kỷ XX,

Việt Nam đang đứng trước sự bế tắc về con đường giải phóng dân tộc Chính thời

điểm này, Nguyễn Ái Quốc với thiên tài trí tuệ, trải nghiệm hoạt động cách mạng

và ảnh hưởng trực tiếp của CMTI0, đã khẳng định: " Muốn cứu nước và giải

phóng dân tộc, không có con đường nào khác con đường cách mạng vô sản" Vận

dụng chủ nghĩa Mác-Lênin vào hoàn cảnh cụ thể Việt Nam Bác Hồ và Đảng ta đã

lãnh đạo nhân dân thực hiện cách mạng Tháng Tám lịch sử thành công, xây dựng

nên nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nhà nước công - nông đầu tiên ở khu vực Đông Nam châu Á

Sau cách mạng Tháng Tám, lịch sử phát triển của đất nước ta luôn đòi hỏi Đảng và nhân dân phải có sự kiên định và sáng tạo trong con đường phát triển Đảng đã lãnh đạo toàn dân tộc kết hợp sáng tạo giữa độc lập dân tộc với CNXH

trong tiến trình cách mạng Trong một thời gian dài cả nước đồng thời thực hiện

hai nhiệm vụ chiến lược, và sau khi giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, tại

Đại hội Đảng lần thứ IV, Đảng ta khẳng định: " trong thời đại ngày nay, khi độc lập dân tộc và CNXH không thể tách rời nhau, và ở nước ta, khi giai cấp công nhân

giữ vai trò lãnh đạo cách mạng thì thắng lợi của cách mạng dân tộc dân chủ nhân

dân cũng là sự bắt đầu của cách mạng XHCN, sự bắt đầu của thời kỳ quá độ lên

CNXH, sự bắt đầu của thời kỳ thực hiện nhiệm vụ lịch sử của chuyên chính vô

sản" Điều này khẳng định sự sáng tạo và nhất quán trong lựa chọn con đường phát triển của cách mạng Việt Nam — con đường đi theo ánh sáng CMT10

Phan 2 - CON DUONG DI LEN CNXH O VIET NAM

Về mục tiêu chung của CNXH mà Đảng ta đề ra là: “dân giàu, nước mạnh,

xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”` Về con đường đi lên CNXH ở nước ta, Đáng ta chỉ rõ: “Con đường đi lên của nước ta là sự phát triển quá độ lên CNXH

bỏ qua chế độ TBCN, tức là bỏ qua việc xác lập vị trí thống trị của quan hệ sản

xuất và kiến trúc thượng tầng TBCN, nhưng tiếp thu, kế thừa những thành tựu mà

nhân loại đã đạt được dưới chế độ TBCN, đặc biệt về khoa học và công nghệ để

phát triển nhanh lực lượng sản xuất, xây dựng nên kinh tế hiện đại

Xây dựng CNXH bỏ qua chế độ TBCN, tạo ra sự biến đổi về chất của xã hội trên tất cả các lĩnh vực là sự nghiệp rất khó khăn, phức tạp, cho nên phải trải

qua một thời kỳ quá độ lâu dài với nhiều chặng đường, nhiều hình thức tổ chức

kinh tế, xã hội có tính chất quá độ Trong các lĩnh vực của đời sống xã hội diễn ra

sự đan xen và đấu tranh giữa cái mới và cái cũ

2 Tư tưởng Hồ Chí Minh về CNXH và con đường đi lên CNXH ở Việt

Nam

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, những đặc trưng bản chất của CNXH bao

gom:

Một là, CNXH là một chế độ do nhân dân làm chủ, Nhà nước phải phát huy quyền làm chủ của nhân dân để huy động được tính tích cực và sáng tạo của nhân

dân vào sự nghiệp xây dựng CNXH

Hai là, CNXH có nền kinh tế phát triển cao, dựa trên lực lượng sản xuất

hiện đại và chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu, nhằm không ngừng nâng cao đời sống vat chat va tinh than cho nhân dân, trước hết là nhân dân lao động

Ba là, CNXH là một xã hội phát triển cao về văn hóa, đạo đức, trong đó

người với người là bè bạn, là đồng chí, là anh em, con người được giải phóng khỏi

áp bức, bóc lột, có cuộc sống vật chất va tinh thần phong phú, được tạo điều kiện

để phát triển hết mọi khả năng sẵn có của mình

Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị quốc

gia, Hà Nội, 2001, tr 85-86