Tai Viet Nam.[r]
Trang 1Bao T6n va phat huy di san van hoa phi vat chat
cua cac dan toe thieu so a Viet nam
TRAN VAN KHE
Vao nam 2000, trong khoang 78 trieu ngudi a Viet
Nam, co chim g 15 trieu thuoc 54 dan toe thieu so Trong
bai nay, chung toi se de nghi mot so giai phap cho van de
bao ton va phat huy di san van hoa phi vat chat ciia cac
dan toe thieu so 6 Viet N am bang each co gang tra I6i ba
cau hoi sau day : Tai sao phai bao t6n ? Bao ton bang cach
nao ? Va bao ton cai gi?
TAI S A O P H A I B A O T O N ?
M6i dan toe co m ot cach song rieng va, trong qua trinh
lich sir ciia ho, da sang tao nen nhirng tac pham nghe
thuat, nhirng ban nhac, nhung dieu m ua va cac hinh thurc
bieu hien van hoa khac Di san nay dupe truy£n tir ddi nay
sang ddi khac, da trai qua sir thir thach ciia thdi gian, nen
dupe nhirng sang tao mdi lam phong phu them nhieu,
d i trd thanh mot kho bau van hoa cd gia tri nghe thuat
rat ldn ?
-J Tuy nhien, cac dieu kien chinh tri, xa hoi va kinh te
ciia Viet Nam hien nay, cuoc chien tranh giai phong keo
dai gan nira the ky, su lai tao giira cac toe ngudi va cac nen
van hoa, sir phat trien cua cac phuong tien truydn thong
dai chiing, sir thay ddi nep song, sir tan cong vao truyen
thdng dan gian ciia cac hinh thirc am nhac va m ua dupe du
nhap tir phuong Tay vdi su hd trp ciia cac phuong tien ky
thuat va tai chfnh doi dao, tat ca nhirng dieu do da tac
dong manh den di san van hoa cua ngudi Viet cung nhu
ciia cac dan toe thieu sd d Viet Nam K et qua la cac hinh
thirc am nhac va m ua truydn thdng dang bi suy giam , tham chf bien mat di
□ Di san nay can dupe bao ve vi :
* No la m ot thanh to toi quan trong ciia ban sac van hoa ciia cac toe ngudi thieu sd d Viet Nam;
* No cd mot gia tri nghe thuat khong the choi cai dupe;
No la mot kho tang van hoa chang nhung ddi vdi cac dan toe thieu sd ma con ddi vdi Viet Nam va toan the nhan loai;
* No la mot ddi tupng quan trong cho cac cong trinh nghien ciru so sanh trong lanh vuc am nhac toe ngudi, vu dieu va cac loai hinh nghe thuat khac
B A O T O N B A N G C A C H N A O ?
Tir “ bao ton” dupe dung d£ chi hoat dong gin giu mot cai gi quy gia dang cd nguy co bien m at vi ly do nay hay
ly do kia Cd hai cach bao ton: thu dong hay chii dong
□ Bao ton mot cach thu dong bao gdm viec ghi lai bang cac phuong tien nghe nhin tat ca cac khfa canh ciia di san van hoa ciia m ot toe ngudi va gin giu cac tu lieu do trong cac kho luu tru ciia cac vien bao tang
_) Bao ton mot cach chii dong khong nhung bao gom viec suu tam cac tai lieu ve di san van hoa m a con nham : pho bien cac tac pham dupe chon lira vi su ly thu hoac doc dao cua chiing ; truy£n lai cho cac the he tre cac tri thuc va
Trang 2cách thực hành âm nhạc, múa hay sân khấu truyền thông;
tìm kiếm các điều kiện thuận lợi đê cho một số phong
cách âm nhạc, sân kháu và múa, có được m ột vị trí trong
xã hội hiện đại Nói gọn lại là để tăng cường sinh lực cho
di sản vãn hoá truyền thống
—I Báo tồn một cách chủ động vì vậy bao hàm nhiều
công việc: trước hết là sưu tầm , báo tồn dưới dạng tư liệu
lưu trữ, phán tích và truyền bá các tài liệu thính thị về di
sản; tiếp theo là truyền lại di sản này cho giới trẻ và đặc
biệt cho nhửns người biết âm nhạc và các điệu múa truyền
thống đế họ dựng các màn trình diễn
Sun tầm và lưu trữ các tư liệu nghe nhìn
Công việc này đòi hỏi phái có sự hợp tác hài hoà giữa
các quan chức vãn hoá và các đối tác của họ: các nhà âm
nhạc học hay các nhà âm nhạc học tộc người điều khiến
các công việc ban đầu trong các thư viện về các tài liệu
viết và về các tài liệu thu âm và thực hiện cổng tác nghiên
cứu đicn dã; các kỹ thuật viên thực hiện việc thu âm và thu
hình; những người cung cấp thòng tin; các nghệ sĩ và
những người lưu giữ truyền thống Nếu được, nên giao
công việc nghiên cứu điền dà cho các chuyên gia và kỹ
thuật vicn bán địa thực hiện vì họ dẻ nhận được sự tiếp đón
niềm nớ của cư dân cũng như của các nghệ sĩ thuộc cùng
tộc người với họ
□ Nhũng người làm công tác điền dã phái được đào
tạo về phương diện khoa học Ncn bắt đáu bằng việc lập
thư mục từ các tư liệu sưu tầm được, rồi ghi chép về tất cả
các phong cách âm nhạc khác nhau cũng như về các nhạc
cụ và nghệ sĩ Trong điền dã, cần phải rất thận trọng khi
thu âm hoặc thu hình, khi hỏi chuyện những người cung
cấp thông tin, cùng như trong cách ghi chép (cần dùng
thuật ngữ chính xác) Các kỹ thuật viên phải nắm vững các
kỹ thuật hiện đại nhất để có thế sử dụng các thiết bị nghe
nhìn tốt nhất Cũng nên tổ chức một khoá đào tạo các nhà
nghiên cứu và kỹ thuật viên có khả năng, đến lượt họ, đào
tạo các nhà nghiên cứu và kỹ thuật viên khác trong cá
nước Tài liệu nghe nhìn phải được phân loại và gìn giữ
trong các kho lưu trữ, cùng với các dữ kiện và những ghi
chép về âm nhạc N hững dữ kiện này sẽ được dùng trong
những nghiên cứu so sánh và phân tích sẽ được thực hiện
trong tương lai Cuối cùng cũng nên tổ chức một khoá đào
86
tạo khác về nhừns thuật ngữ âm nhạc, những lý thuyêì về các biếu hiện âm nhạc CŨI12 như về các phươns pháp phân tích
Truyền bá các tài liệu nghe nhìn
Một khi đà thu âm hay hình xong, các tài liệu phải được phân loại và xếp thành mục lục; nhưng không nên cất kín chúna trong các kho lưu trữ của các viện bảo tàng hay các viện nghiên cứu mà công chúng không vào tra cứu được Trái lại ncn tạo điều kiện cho chúng lun hành rộng rãi dưới dạng đĩa, băng ghi âm hay video và đưa chúng vào các chươrm trình nghệ thuật của các đài phát thanh và truyền hình Mặt khác cũng nên thông báo cho các nhà báo và các bicn tập viên của các nhà xuất bản - bằng tiếng Việt hoặc tiếng nước ngoài - cũng như các nhà diễn thuyết quốc tế đế họ biết đến chúng Chúng cần được giới thiệu trên các đài phát thành và truyền hình một cách đều đận Cũng cần tố chức các cuộc hội diễn trong vùng, toàn quốc hay quốc tế
Truyền bá các kỹ nầng truyền thông
Khi một bán nhạc được phố biến rộng rãi, nó lồi cuốn
sự chú ý của cồng chúng Vì vậy cần nghiên cứu cách tốt nhất đê truyền di sán lại cho những neười trẻ ưa thích âm nhạc và các điệu múa truyền thống, đê họ có the tham gia vào việc tăng cường sinh lực cho chúng Các trung tâm vãn hoá ớ Tây Nguyên chẳng hạn có thế tổ chức các khoá học
chính quy vé âin nhạc truyền thống cho sinh viên hay các
khoá học rmán vào dịp hè
Tăng cường sinh lực cho di sản âm nhạc truyền thống
Công việc này chí có thể làm được nếu có m ột số người
m ong muốn và tham gia vào việc phục hồi, chảng hạn bằng cách nghe hoặc tham dự các buổi trình diẽn Việc tăng cường sinh lực trước hết phải thông qua việc thực hiện các tài liệu nghe nhìn và các phân tích về chúng, rồi còn phải làm sao cho các nhà chính trị, các tác nhân văn hoá và công chúng nhạy cảm với vấn đề này
C H Ú N G TA P H Ả I B Ả O T ồ N C Á I G Ì ?
Chúng ta phải bảo tồn tất các yếu tố văn hoá - có giá trị nehệ thuật hay đang có nguy cơ biến mất đi - tạo ra bản sắc văn hoá của một tộc người DT nhiên, các thông tin về
Trang 3tinh trang hien nay cua ddi song van hoa cua cac toe nguoi
thi^u so se giiip chung ta chon lua nhCrng hinh thue bi6u
hien van hoa can diroc siru tam, liru tru, nghien cuu truyen
ba va dua vao trd lai trong xa hoi Viet Nam
J Tai Phap, rat nhieu tai lieu ghi am ve am nhac cua
cac dan toe thieu so 6 cao nguyen mien Trung Viet Nam
dang diroc liru tru 6 Vien bao tang ve con ngiroi va Vien
bao tang Guimet Nhung tai lieu nay do cac nha dan toe
hoc cua Phap nhu Georges Condom inas, N u ba tudc
Chambrure va ba De Hautecloque thue hien Tai Viet Nam
nhieu tai lieu ghi am ve am nhac cua cac toe nguoi thieu
so cung da duoc cac nha nghien ciru 6 Vien Am nhac Viet
N am thue hien Cac bao cao cua cac nha nghien ciru Viet
N am vc; t'inh hlnh hien nay trong viec suu tam am nhac cua
cac dan toe nay va ve doi song am nhac 6 cac vung se giiip
chung ta quyet dinh phai lam nhung viec gi
Chung ta can tien hanh thu am va thu hlnh cac the
loai sau day:
* Am nhac va cac dieu m ua co tac dong toi doi song
cua cac ca nhan tu liic sinh ra cho den liic chet di Chang
han nhirng bai hat ru la cac bai day am nhac dau tien ma
dura be tiep nhan tir nguoi me Trong khi cho con bii, ba da
hat cho con nghe cac giai dieu, cac bai ca dao va nhung
bai hat, nhirng giai dieu da in sau vao trf nhd cua nguoi
con Sau nay, ngudi con se lien ket tinh me vdi cac bai hat
ru m a anh ta da nghe Cau true am nhac cua cac bai hat ru
thirdng cung la cau true cua cac bai dan ca khac cua cung
mot vung Mot vi du khac: nhung bai hat doi dap giua trai
gai thirdng gap 6 khap cac nude chau A cung voi cac tap
tuc dac thii Do la cac bai lixan, ph u d i p a c va ph u d i roj cua
nguoi Tay; sii cua ngudi Niing; ph i p ha va gau phenh cua
nguoi Hmong; kap cua nguoi Thai; rang cap va bi cua
ngudi Mudng
* Nhung bai anh hung ca cua cac toe ngudi thieu so d
Tay Nguyen nhu A took cua ngudi G ia rai, Khan cua ngudi
E de Hmon cua ngudi Ba na, va cua cac toe ngudi khac
nhu Nung, Tay va Cham
v Nhung bai hat nghi 16 nhu kap sen cua ngudi Thai,
luc/n then cua ngudi Tay, but tao cua ngudi Nung, m a moi
cua ngudi M udng v.v
* Cac dan nhac cong chieng : chieng bang va chieng
co num d giua Xin nhac lai la hoi dien cong chieng da
duoc 16 chuc 6 Gia Lai-K on Turn tu 21 den 25 thang 3
nam 1985, no tap hop 14 doan nghe thuat tir cac tinh Dak Lak, Phu Khanh va G ia Lai-Kon Turn C hung toi cung da
co dip duoc nghe cac doan c6ng chieng cua ngudi M udng
d tinh Hoa B'inh Nen ghi nhan la dan nhac cu Ciang cua ngudi M a gom sau chieng duoc danh vdi ndm tay phai cua nhac cong hoac vdi diii bang g6, giong nhu dan nhac cu Gangsa cua ngudi Kalinga song d vung bac dao Luzon cua Philippin
* Cac nhac cu hoi nhu M but gom co m ot bo 6 ong tre chia thanh mot nhom 4 ong va mot nhom 2 ong; Dinh Nam cua ngudi E de gom 6 ong tre chia thanh hai nhom
co ba ong; Khen cua ngudi Thai giong nhu nhac cu cung
ten cua ngudi Thai d Thai Lan va cua ngudi Lao; nhac cu hoi cua ngudi Tay va ngudi Nung g io n g nhac cu Keluri
cua ngudi Dayak d Borneo
* Nhung dan dan da giong nhu bo dan da ma Georges Condom inas da phat hien d Ndut Lieng Krak vao nam
1949 va hien nay duoc liru giu d Vien bao tang v i con
ngudi Dan da Khanh Son gom 12 thanh da k6u, hien duoc luu giu d Vien bao tang K hanh Hoa
* Cac dan trong ginang va barinung cua ngudi Cham d
Thuan Hai
M O T SO D E N G H I V E N H U N G V IE C L A M C U T H E
Muc dfch cua phan nay la xac dinh cac dieu kien thuan loi cho viec bao ton, phat huy va nhat la tang cudng sinh lire cho di san van hoa cua cac dan toe thieu so d Viet Nam Nhu da noi tren day, nhung di san nay trudc het can phai duoc ghi lai de khong chi cho nhung ngudi truyen lai cac truyen thong am nhac m a ngay ca nhirng quan chuc, nhung nhan vat trong gidi van hoa va <Ji nhi6n ca cong chung biet den : chi co nhu the chung moi duoc bao ton va phat huy Can phai tir bo mac cam tu ti, thudng gap d mot
so dan toe chau A va chau Phi, doi vdi am nhac va vu khuc
du nhap tir phuong Tay Sau day la cac phuong thuoc de chua cac trieu chung do:
^ Hat cac bai hat ru cho tre tho nghe de day chung nhirng bai hoc am nhac dau tien.
Trang 4v Day tre em hat cac bai dan ca va cac bai hat mdi lay
cam hung tu cac bai hat truy6n thong, trudc khi day chung
hat cac bai hat phuomg Tay hay cac bai dan ca cua cac
nude khac
* Dua viec day am nhac truyen thong vao chuang trinh
giao due ti6u hoc, trung hoc va dai hoc
* Truyen ba rong rSi di san am nhac truyen thong trong
quan chiing, thong qua bao chi, cac dai phat thanh, truyen
hinh va cac nha xuat ban am nhac
* Tai trg - do chinh phu, cac xf nghiep hay cac to chuc
quoc te dam nhan - cho cac cuoc bieu di6n va cac cuoc
hoi di6n
* Ung ho, d mire do quoc gia cung nhu quoc te, cac tac
nhan cua van hoa dan toe truyen thong de ho truyen di san
nay lai cho cac the he tre
□ Nhung suy ngh! tren dua den viec de nghi cac bien
phap cu the sau day:
* T6 chuc mot khoa dao tao de cac nhac si va cac nha
am nhac hoc co kinh nghiem dien da day cho sinh vien
chai cac ban nhac co truyen don gian Tat ca nhung ngudi
tham gia cac nhom nghien cuu am nhac toe ngudi va dan
toe hoc tren thuc dia cung n hu cac ky thuat vien ve nghe
nhin phai dugc dao tao ve am nhac toe ngudi
* Thanh lap phong luu tru tai lieu ghi am va thu vien
nghe nhin d vung D a Lat vi vung nay it &m hem cac nai
khac Do do aim rSft cao cua khi hau Viet Nam, rat kho
luu tru cac loai tai lieu ndi tren, vi cac dia va bang rat de
hu hong
* Nghien cuu ddi chieu cac dan cong chieng d Viet
Nam va d cac nude D ong N am A khac De lam cong viec
do, cdn bdt ddu b in g viec thu bang m ot cach cd he thong
nhung buoi hoa tau cong chieng d Viet N am , to chtic cac
cuoc hoi dien cong chieng hai nam mot lan - d m dt nude
D ong Nam A lien quan va thay phien nhau - de khuyen
khfch su tham gia cua cac quoc gia va quoc te
* To chuc cac hoi dien nghe thuat dan gian d cap vung
hay cap quoc gia, vdi cac nhac si, nghe si mua, dien vien
thuoc cac toe ngudi khac nhau, de khuyen khfch ho truyen
lai nghe thuat cua ho Trong mot so trudng hgp, nhu tai
88 '
vung bien gidi giua Thai Lan va Trung Quoc, cac cuoc hoi dien nay co the do mot uy ban quoc te dung ra to chuc
* To chuc mot hoi nghi quoc te ve gia tri cua di san
am nhac truyen thong, vdi su tham gia cua cac quan chuc
va cac nhan vat van hoa cua V iet Nam Trong hoi nghi nay, cac chuyen gia se trinh bay cac dac tinh nghe thuat cua m6i toe ngudi, vdi nhung chung minh cu the kern theo Hoi nghi nay co the se dugc truyen hinh va se la co hoi de thao luan vdi cong chung ve cac bien phap can lam nhdm tang cudng sinh luc cho di san phi vat chat, tuc la: giao due am nhac bat buoc trong cac trudng hoc, tai trg cho cac cuoc hoi dien dan gian, cap cac loai bdng cho cac nghe si truyen thong N hung tuyen bd chfnh thuc cua cac quan chuc - chfnh tri hay van hoa - se dugc ghi lai Ve phfa cong chung, ho se dugc keu goi gop y kien, chdng han bang dien thoai
□ Hanh dong bao ton, truyen ba va tang cudng sinh luc cho di san phi vat chat cua cac toe ngudi thieu so chi
co hieu qua neu ho dugc quydn bao ton tieng m e de, nep sdng, phong tuc va tin ngudng cua ho va neu giao due d cac cap tieu hoc va trung hoc quan tam den cac nhu cdu cua ho
□ Bao t6n di san cua m ot d&n toe la cdn thiet cho viec gin giu ban sdc van hoa cua dan toe dd Cac d&n toe thieu
so sinh sdng tren lanh th6 cua Viet N am da ddng gop vao
di san cua ca nude Van hoa dac thu cua mdi dan toe kh6ng nen dugc bao tdn being cach khep kin trong cac dinh che, ma phai m d cua don nhan cac nen van hoa khac Mot nen van hoa ngoai quoc cd the dem lai cac yeu to mai lam giau cho van hoa quoc gia Tuy nhien, nen van hoa do khong dugc thay the nen van hoa quoc gia Bao tdn khong
cd nghla chi quan tam den qua khu’, quen di hien tai va tuo*ng lai Bao t6n khong cd nghla la g iu m ot thai do bao thu, m a trai lai, phai tang them su vung chSc cua cac nen tang cua di san nh&m phat trien cac hinh thirc bieu hien van hoa mdi