Nếu cuốn sách ngoài cửa hiệu không th ể tìm được, trong khi đó nó chỉ có ở trong thư viện thl d ù bận rộn đến m ấy họ cũng tranh thủ đến thư viện đọc cho được. Trong công cuộc[r]
Trang 1BẢN CHẤT CUỘC CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP VÀ CÕNG CUỘC LÀM CHỦ THÍCH ỨNG TRONG PHATTRIẾN
THƯ VIỆN THỜI KỲ CÔNG NGHỆ 4.0
ThS Vũ Tiến Đức1
Loài người kh ô n g th o át ra khỏi chính m ình nếu không biết sừ d ụ n g các n g u ồ n lực d ự a trên quy lu ật vận đ ộ n g cua tự nhiên bằng trí tu ệ khoa học - kỹ th u ậ t và tô chức sản xuất công nghiệp N g ày nay ngư ờ i ta nói nhiều đến cuộc cách m ạng công
n g h iệp 4.0, tuy n h iên ít có ai đi tìm căn cơ của cuộc cách m ạn g công n g h iệp trong lịch
sừ p h á t triển n h ậ n thứ c và kỹ năng, kỹ xảo của con người b ắt đầu từ đ âu và có liên
q u an gì đến n g àn h th ư viện ở n ư ớ c ta h iện nay Đây là nội d u n g bài viết này đề cập đến, tác giả m ong m u ố n làm gì cũng p h ải đi từ lịch sử cùa vấn đề, từ đó giú p chúng
ta có bài học th ật tro n g thự c tiễn xây d ự n g ng àn h th ư viện Việt N am theo h ư ớ n g hiện đại, tức là công n g h iệp 4.0
1 BẢN CHẤT CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP
T huở ban đ ầ u con n g ư ờ i chỉ biết d ù n g sức lực cúa m ình đê kiếm sống, đ ấu tran h với th ú dữ, đ ấu tran h bảo vệ cộng đ ồ n g và chống chọi với thiên n h iê n n ên rất khó khăn và gian k h ổ vì sức n g ư ờ i có hạn T rong sự khó khăn gian k h ổ đấy, con người không thụ đ ộ n g và k h ô n g chịu k h u ấ t phục, từ đó họ q u an sát và th u ầ n ph ụ c m ột
SỐ loài đ ộ n g vật làm sức kéo Tiếp sau đó người ta phải nói đến ô n g tô cùa người sử
d ụ n g nước đ ể bào vệ q u ê h ư ơ n g , đó là Acsim et Khi đại q u ân La M ã d o d a n h tư ớ ng
M acxenluyxơ chỉ h u y đ ến xâm lăng X yraquydơ, A csim et đã cho các m áv p h ó n g đá
bí m ật của m ình x u ất trận Các loại tên đ ạn độc đáo ấy lao v u n v ú t về phía qu ân thù làm h à n g ngủ q u ân địch rối loạn Thực chất đó là vũ khí b ắn theo lực đòn bẩy, là sự
p h á t m in h đầu tiên sử d ụ n g h ệ th ố n g đò n bẩy mà ông đã tìm ra q u a việc sử d ụ n g
hệ th ố n g ròng rọc p h ứ c tạp đ ể hạ th ủ y con th u y ền ba tầng rất to thời bấy giờ Tại
A lecxanđria bên Ai Cập, nổi tiến g là m ột tru n g tâm khoa học lớn Ở đấv có m ột th ư viện khổng lồ chứa trên 700 n g à n cuốn sách chép tay, và cũng từ nơ i đây ông đã p h át hiện ra lực đẩy của nước A csim et, con người bình dị, n h ư n g ông đ ã chi ra "cho ta
m ột điếm tựa ta có th ể bẩy tu n g cả trái đ ất nàv lên!" Đ áng tiếc, q u â n xâm lược La
1 Giám đốc Trung tâm TTTV - Trưòng Đại học Ngân hàng TP Hồ Chí Minh
Trang 2HÔI THAO PHÁT TRIỂN THƯ VIÊN ĐIỆN TỬ ở VIÊT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẤU CÁCH MANG CÕNG NGHIÊP 4.0 4 1
Mã đã bằng sức h è n h ạ của th a n h g ư o m giết chết ông trong lúc ông đ an g vẽ trên cát
n h ữ n g h ìn h học, ông không sợ chết mà chi ng h ĩ đ ến b ản vẽ đ an g vẽ, A csim et thét lên "không đ ư ợ c đ ụ n g đến đ ư ờ n g tròn của ta" Thời đấy trước công nguyên hơn 200 năm
Có thê nói đ ê m dài tru n g cô Tây Âu quả thật là kinh khung, chẳng ai còn đ u sức đê’ nghĩ đến đ iề u gì ngoài m ấy cái cối xay gió, còn thì vẫn ngựa, lừa và sức người lo cho cuộc sống m ư u sinh của chính m ình Đến th ế kỷ th ứ XVII, N iu ton n h ìn thấy quả táo rơi và ông gọi đ ó là lực hấp dẫn, chưa h ết có ĩân ngồi trong nhà, m ột tia sáng m ặt trời lọt qua m ột lô trống trên cánh cửa sô rọi v à o công trình đan g nghiên cứu C hùm tia khúc xạ biến th à n h cầu vồng, th ế là ông làm thực nghiệm tìm ra "Q u an g học" đ ư a loài người đ ến vớ i th ế giới khách q u an của vật chất m à trước đó con ngư ờ i ho àn toàn chủ quan do cảm giác về ánh sáng "nhiệm m ầu" Lực được đo lường từ đấy và loài người b ắt đ ầu h iểu về lực
Từ khi loài n g ư ờ i tìm được lực và đo lư ờ ng được nó đã tạo ra n h ữ n g bước tiến thay th ế sức n g ư ờ i bằng m áy hoi nư ớ c là m ột đ ộ t phá của trí tuệ con người, từ đây
n h ữ n g tu y ến đ ư ờ n g sắt ra đòi ờ các nước Tây Âu, n h ấ t là ờ Mỹ đã nối hai bờ biến
Đ ông - Tây châu lục này Tiếp theo m áy hoi nước là đ ộ n g cơ Diesel do R udolph Die sel (1859-1913) p h á t m inh, rồi tới đ ộ n g cơ xăng, đ ộ n g cơ phản lực đ ã nối tiếp nh au trở th àn h cuộc cách m ạn g công nghiệp làm thay đối cách thức lao đ ộ n g từ công trư ờ ng thủ công th àn h lao động tro n g các n h à m áy cơ khí, công nghiệp Cuộc cách
m ạng công n g h iệp 1.0 ra đời
Vào n ăm 1774, A lexandro Volta là người tìm ra m ột lực m ới bằng cách ghép các
m anh kim loại khác n h au th àn h cặp đôi và giữa hai m ảnh kim loại khác n h a u đ ặt xen giữa m ản h vải m ỏng hoặc giấy các tông th ế là tìm được hiệu đ iện thế Tù đó loài người b ắt đ ầ u có "cột vôn ta" và ch ú n g ta gọi nó là "p in volta" đã chì ra việc giữ được điện từ tro n g tụ điện Tiếp theo là chú th ợ đ ó n g sách nghèo h am học m ày mò
và thắc mắc "cá làm gì có điện"
M aicơn P h a ra đ â y (1791-1867) đ ã p h át m in h ra "đĩa đồ n g quay" trong m ột nam châm v à h ú t n a m châm phải quay theo nó Đó là p h át m inh ra m áy p h á t điện được thu giữ vào pin volta Loài người tù đó có đ ộ n g cơ điện và điện đã trở th àn h cuộc cách m ạng công n g h iệ p tiếp theo, ngư ờ i ta gọi đó là cách m ạng kết nối các n h à m áy
b ằng n g u ồ n d ây d ẫ n h ìn h th àn h hệ th ố n g cơ điện Đ ây là cách m ạng công n g h iệp 2.0
Vào năm 1865 th iên tài Giemx Clac M ắcxoen (1831-1879) đã cho ra m ột tác p h ẩm
"khảo lu ận về đ iệ n và từ" chuẩn bị m ản h đ ất cho sự p h át triển vật lý hiện đại, vật
lý của thê kỷ XX Sau M ắcxoen là H ecxơ p h á t m inh ra sóng điện từ đã kết nối cả th ế giói với n h au m à k h ô n g cần dây dẫn, tò đó công n g h iệp vô tu y ến điện, điện tử ra đời làm thay đổi chủ nghĩa d u y tâm về "vũ trụ thần bí", th ế là cuộc cách m ạng công
Trang 34 2 HỘI THẢO PHÁT TRIỂN THƯ VIÊN ĐIỆN TỬ ở VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẤU CÁCH MANG CÔNG NGHIỆP 4.0
ng h iệp "k h ô n g dây d ẫn " ra đời là cuộc cách m ạn g công nghiệp điện tử viên thông, còn được gọi là cuộc Cách m ạn g công nghiệp 3.0
Ba cuộc cách m ạn g công n g h iệp lần lư ợ t ra đòi lúc đó, trong khi nước ta còn là nước nô lệ của thực d ân Pháp, vì th ế Việt N am không có điều kiện tiếp cận ba cuộc cách m ạn g công n g h iệp này n ên m ới gọi là cơ khí hóa, điện khí hóa đ ất nước, tức
là thay đổi cách thức sản x u ất cũ b ằn g cách thứ c sản xuất mới m à các nước p h ư ơ n g Tây đã th àn h công
Vào n ăm I960, cả th ế giói ngạc n h iên khi n g h e trên sóng rad io có tiến g "chó sủa" ngoài v ũ trụ, đ ó là n g ày đ ầ u tiên loài ngư ờ i đã thực nghiệm đ ư a tàu vũ trụ vào k h ô n g gian ngoài trái đất, các nhà khoa học Liên Xô cũ (Nga hiện nay) đ ã th àn h công tạo ra "Rô bốt hiện đại n h ấ t trái đất", từ đó tự đ ộ n g hóa p h át triển rầm rộ, các loại rô bốt ra đời C ùng với rô b ố t là hệ th ố n g viễn thông, thiết bị điện tử đ ư ợ c cài
đ ặt bộ nhỏ' theo h ìn h thức "tụ điện điện tử", tin học hóa ra đời Tin học hóa đ ấ y công
n g h iệp điện tử đến bộ n h ớ không lồ của n h ữ n g cô m áy tính cồng kềnh b ằ n g cả nhà
m áy lớn được rú t gọn th àn h m áy "vi tính" Vi tín h đã kết nối lượng thông tin toàn cầu rộ n g rãi đư ợ c số hóa b ằn g h ai con số "1" và "0", thực chất đây là kỹ th u ậ t (-) và
(+), ở m ức độ nào đó cũng là việc ngư ờ i xưa tính "quẻ" trên cơ sở nét liền " — " và
nét đ ứ t T h ế giới gặp n h a u tro n g hệ th ố n g kết nối cơ khí, điện khí, điện tử và kỹ
th u ật SỐ th àn h tin học giống với bộ não của con người gọi là cách m ạng công n g h iệp lần th ứ tư (4.0)
C h ú n g ta biết công n g h iệp 4.0 bản chất là kết nối có chí h u y tro n g đ ó có "Rô bốt chì h u y " theo n h ữ n g giả đ ịn h của n h à thiết k ế p h ụ c v ụ m ục đích của họ th eo hệ
th ố n g chủ đ ộ n g đư ợ c kiểm soát v à vận h à n h b ằn g m áy m óc (tàu bay k h ô n g người lái có độ n g cơ xăng k ết nối với các thiết bị đ ộ n g cơ điện, các thiết bị p h ản x ạ và bộ
th ô n g tin đ ó n n h ậ n chỉ huy) Tất cả sự kết nối vĩ đại đấy trong đó có sụ chỉ h u y của
m áy m óc chi là sự "th ô n g m inh b ằn g m áy" do các kỹ sư thiết kế, lập trìn h tạo ra, còn cái q u a n trọng nhất, h ơ n cả "th ô n g m inh" là chính con n g ư ờ i tạo ra công n g h iệp và
sử d ụ n g m áy móc
2 LÀM CHỦ VÀ THÍCH ỨNG TRONG PHÁT TRIỂN THƯ VÍỆN THỜI KỲ CÔNG NGHIỆP 4.0
T hư viện là m ột loại h ìn h tập tru n g thông tin, đây là h ìn h thái ý thức th ứ hai của con người gọi là "vỏ v ật chất", đó là ngôn ngữ N gôn n g ữ ra đòi trong q u á trình giao tiếp giữa n g ư ờ i với ngư ờ i m à chủ yếu là quá trìn h lao động và sản xuất Lao
độ n g là b ản chất của con người, tuv n h iên con ngư ờ i có hai thời kỳ lao động: đó là lao độ n g đ ơ n lẻ còn gọi là lao đ ộ n g thủ công và lao độ n g tập thê Lao đ ộ n g tập th ế
b ắt buộc người ta p h ải học cách làm việc chung trong hệ th ố n g và sống ch u n g tro n g
Trang 4HÔI THẢO PHÁT TRIỂN THƯVIỆN ĐIÊN TỬ ở VIẼT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẨU CÁCH MẠNG CỔNG NGHIẼP 4.0 4 3
cộng đoàn, từ đó x u ất h iện giáo dục Đ ể có thông tin p h ụ c v ụ giáo dục ngư òi ta phải
g iữ lại n h ữ n g tri thức của con ngư ờ i thông qua n h ữ n g tác p h ẩm cùa nhiều người đ ế học tập qua n h iều th ế hệ m à ở đấy k h ông m ột cá nhân nào có đ ủ điều kiện lưu giữ lại, từ đó th ư viện ra đời Đ iều thú vị là m ột trong n h ữ n g n h à khoa học đ ầu tiên của loài n g ư ờ i có năng lực thực hiện nhiệm vụ có bản chất công ngh iệp cũng là người
đã tìm tới th ư viện khổng lồ đ ầu tiên ở Alecxanđria, Ai Cập, đó là Acsim et (287-216 TCN) N gười ta biết đ ến Acsim et do ông p h át m inh ra sức đẩy của nước, n h ư n g ít ai
b iết ông là người trông coi thư viện và là vị q u an trí tuệ, m ột người yêu nước vĩ đại với q u y ết tâm bảo vệ quê h ư ơ n g trước sự xâm lược của quân La Mã Có lẽ chúng ta
h ã y b ắt đ ầ u đến thời kỳ công nghiệp 4.0 phải từ con ngư ờ i vì chúng ta không có điều kiện tiếp cận công ngh iệp lần th ứ nhất, th ứ hai, th ứ ba còn hiện nay th ế giới bắt đầu
bư ớ c vào công nghiệp 4.0; đẫy là điều kiện cho chúng ta n h ữ n g người làm th ư viện
ở Việt N am k ế thừa lịch sừ th ư viện cách m ạng xã hội chủ nghĩa trên nền táng con
n g ư ờ i của C hủ nghĩa Mác - Lênin; Tư tư ở ng H ồ Chí M inh đê xây d ụ n g hệ thống th ư
v iện của dân, do dân, vì dân M uốn làm được đ iều này chúng ta, hiện nay trong bối cảnh toàn cầu hóa phải xây d ự n g th ư viện theo h ư ớ n g cơ c h ế thị trư ờ ng định hư ớ n g
xã h ộ i chủ nghĩa, với n h ữ n g nội d u n g n h ư sau:
- X ã h ộ i hóa cao
T rước đây chúng ta chủ yếu dự a vào bao cấp trong hoạt đ ộng th ư viện, dẫn đến cán bộ, th ủ thư, nhân viên th ư viện n h ằm đến "biên chế", sau đó "sống trọn đời"
k h ô n g đem th ư viện đến n gư ờ i đọc, xuất hiện các hiện tư ợ ng q u an liêu, hách dịch, cửa q u y ề n chưa đ áp ứ n g được tinh thần p h ụ c vụ n h ân dân Đô’ khắc p h ụ c tình trạn g n ày phải xã hội hóa cao nhất, tức là đê thị trư ờ n g quyết đ ịn h sự tồn tại của các
th ư viện Cơ ch ế thị trư ờ n g không th ế nuôi m ột th ư viện m à không có ngư ời đến đọc, lãng p h í xã hội vô cùng lớn
Xã hội hóa cao cũng là sự kết nối th ư viện với ngư ời đọc m à ở đấy không có gì khác h ơ n là giao tiếp giữa ngư ời với người, là th ủ th ư với bạn đọc ngày càng nhiều
M ột th ư viện ít người đến đọc sách cần phải xem lại cách giao tiếp, thái độ phục vụ của n g ư ờ i th u thư, cách thứ c q u ản g bá và tiếp cận xã hội của th ư viện M uốn làm
đ ư ợ c đ iều này cần tìm n g u ồ n kinh phí cho quảng bá thông qua n h à tài trợ, và có th ể
g iữ sách th u ê cho ngư òi có n h u cầu q u ản g bá sách cua họ
- N guồn tư liệu
T ư liệu là sự sống còn của th ư viện Kinh nghiệm trên th ế giới cho thấy th ư viện
n ào có n h ữ n g sách quý luôn có m ột lượng độc giả ồn định Thư viện nào có nhiều sách
m ới sẽ có đ ô n g người đến đọc N gu ồ n tư liệu phải chủ động, không chỉ m ua sách mà còn đ ặt các tác giả viết sách độc quyền cho thư viện và sách quý "độc bản" N ếu có
Trang 54 4 HỘI THẢO PHÁT TRIỂN THƯ VIÊN ĐIÊN ĩ ử ở VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẨU CÁCH MẠNG CÕNG NGHIỆP 4.0
nguồn tư liệu này thư viện không bao giờ thiếu độc giả N guồn thu của th ư viện thuộc kinh p h í phục vụ vì m ục đích học tập do cơ quan chủ quản thư viện cung cấp, và tiền thu tù’ hội viên được cấp thẻ Cách thức này gọi là phô biến tri thức của th ư viện
- K ết nối th ư viện với người dọc thông qua m ạng điện tử xã hội
Thông tin ngày nay trải rộng khắp các kênh điện tử, điện thoại thông m in h (sm art phone), các thiết bị điện tử cầm tay điều này đòi hỏi thư viện phải có sự kết nối nguồn tư liệu với xã hội làm cho n h iều nguời khao khát m à không tìm đ âu ra sách thì tất yếu họ phải đến th ư viện M ột cuốn sách độc giả yêu thích m à ngư òi ta tìm được
ở các cửa hiệu sách thì không ai m ất công đến thư viện đọc sách làm gì, vì cuốn sách người ta yêu thích có th ể m ua được m à tiền ngày nay kiếm không p hải là quá khó Nếu cuốn sách ngoài cửa hiệu không th ể tìm được, trong khi đó nó chỉ có ở trong thư viện thl d ù bận rộn đến m ấy họ cũng tranh thủ đến thư viện đọc cho được Tuy nhiên
có th ể xây d ự n g th ư viện mở, th ư viện đóng và th ư viện đặc biệt Thư viện m ở không thu tiền, chỉ tìm nguồn quảng cáo Thư viện đóng phái tra khoản tiền mới vào được, còn T hư viện đặc biệt phải ký h ợ p đồng kinh tế n h ư bản quyền tác giả mới vào được
- Tìm ngtiổn thu qua người đọc
C ần chia sách ra làm ba loại:
+ Q uảng bá là sách nhằm đem đến cho tất cả mọi người Sách này tìm n g u ồ n tài trợ
+ P hổ biến là sách chuyên m ôn, người đọc cần đọc đ ể p h ụ c vụ cho n h u câu học tập và n g h iên cứu Sách n ày bỏ tiền m ua p h ụ c vụ m ục đích cua trường, của v iện
và thu tiền qua thẻ thư viện và các dịch v ụ kèm theo
+ Tra cứu tìm tư liệu là sách đặc biệt của thư viện, ai có n h u cầu m u ố n đọc thì
p h ải trả phí
- Dịch vụ đọc sách thuê theo yêu cầu của khách hồng
N gày n ay có n h iều n g ư ờ i quá b ận rộn với công việc, họ m uốn b iết th ô n g tin về
m ột v â h đ'ê nào đó trong sách n h ư n g kh ô n g có thời gian, n ên việc th u ê n g ư ờ i đọc sách là việc cần T hư viện có th ể ký h ợ p đồ n g kinh tế với độc giả và kết nối với người đọc đ ể cung cấp thông tin theo yêu cầu
3 KẾT LUẬN
Cách m ạng công n g h iệp đã làm thav đổi p h ư ơ n g thức sản x u ất của con ngư òi
đ ư a loài người đến p h ư ơ n g th ứ c sản xuất mới trong thời kỳ chủ nglìĩa tư b ản mà
đ ỉn h cao của quá trình thay đổi n ày là độc qu y ền n h à nước C hu nghĩa xã hội ra đời
đã xây d ự n g h ìn h thái k in h tế - xã hội mới đó là kinh tế k ế hoạch đ ịn h h ư ớ n g p h át triển vì con ngư ờ i và xã hội bên vững Trong công cuộc cách m ạng xã hội chủ nghĩa,
Trang 6HÔI THÁO PHÁT TRIỂN THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ ở VIÊT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẨU CÁCH MẠNG CÔNG NGHIÊP 4.0 4 5
do thòi kỳ đ ầ u số lượng ngư ờ i hiểu biết về chủ nghĩa xã hội còn giới hạn, nên việc tiến lên chủ n g h ĩa xã hội bị hạn chế, n h ư n g bản chất xã hội chù nghĩa là sự kết nối con người với con người trên p h ư ơ n g diện bình đẳng, lấy con người làm tru n g tâm chứ không p h ải công ngh iệp làm tru n g tâm N h ư vậy, chúng ta phải là ngư òi sư
d ụ n g công n g h iệp d ù cho công ngh iệp có hiện đại đến m ấy, chứ không th ể đ ể công
n g h iệp sử d ụ n g con người, đó là m ấy vấn đề m à n g à n h th ư viện Việt N am cần suy
n g h ĩ và đổi m ới cách thức quản lý, nhằm thu h ú t độc giả thông m inh đến th ư viện
b ằn g người th ủ th ư thông thái
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bách khoa lịch sử th ế giới (N hững sự kiện nổi bật trong lịch sử th ế giói giai đoạn từ tiền sử đến năm 2000) Nxb VH-TT, 2004, do nhóm tác giả Trần N g uy ễn Sa, Trần th ế Son, N guyễn
A nh D ũng, T ăng Văn Mùi và N guyễn H iếu N ghĩa sư u tập và biên soạn.
2 Triết học M ác - Lê nin, Nxb CTQG.
3 T ruyện kê về các n h à bác học v ật lý, Nxb Giáo dục, 2004 do Đào Văn Phúc, T h ế Trường, Vũ Thanh Khiết sư u tập.